SlowingoSarufi
B1 38 / 39

Tense Zote za Kiingereza kwa Kiswahili: Ramani ya Tense 12

The English Tense System: The Map

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kuona maumbo yote 12 ya tense za Kiingereza kwenye ramani moja, kujenga yoyote kati yao kwa machaguo mawili (wakati + aspect), na kueleza maana ya kila aspect: simple, continuous, perfect na perfect continuous.

Wazo Kuu

Maumbo ya vitenzi vya Kiingereza yanaweza kuonekana kama orodha ndefu ya tense 12 tofauti za kukariri. Sivyo. Kila umbo linatokana na machaguo mawili tu.

Chaguo la 1: Wakati (time) — lini? Zamani, sasa au baadaye. Fikiria mstari wa wakati wenye sehemu tatu: zamani, sasa, wakati ujao.

Chaguo la 2: Aspect — ninakitazamaje kitendo?

  • Simple: kama ukweli mzima au tukio kamili.
  • Continuous: kutoka ndani, kikiendelea kuzunguka wakati fulani.
  • Perfect: kutoka wakati wa baadaye, ukiangalia nyuma jambo lililotokea kabla ya wakati huo na bado lina umuhimu.
  • Perfect continuous: kutoka wakati wa baadaye, ukiangalia nyuma shughuli iliyokuwa ikiendelea mpaka wakati huo — ukizingatia muda gani, au shughuli iliyokoma sasa hivi na kuacha matokeo yanayoonekana.

Unganisha machaguo hayo mawili, na unapata ramani yenye mistari mitatu (zamani, sasa, wakati ujao) na safu nne. Kila tense ina anwani: past + perfect = past perfect. Jifunze maana za safu nne mara moja, na zinafanya kazi kwa njia ile ile katika kila sehemu ya mstari wa wakati. Wazo moja — si kumi na mbili — liko nyuma ya mfumo mzima.

Habari njema kwetu: Kiswahili kina mfumo unaofanana kwa namna moja muhimu. Katika tense za Kiswahili zenye maneno mawili, wakati uko kwenye kitenzi cha kwanza (nilikuwa, nitakuwa) na aspect kwenye cha pili (nikifanya, nimefanya): nilikuwa nimefanya = I had done. Kiingereza hufanya vivyo hivyo: I had done, I will be doing. Lakini viambishi vya Kiswahili haviendani moja kwa moja na safu za Kiingereza: -na- ni simple na continuous, na -me- mara nyingi ni hali ya sasa (nimechoka = I'm tired).

Kiswahili na Kiingereza

Hii ni ramani ile ile kwa Kiswahili, kwa kitenzi kufanya kazi. Angalia jinsi wakati ulivyo kwenye kitenzi cha kwanza katika lugha zote mbili.

SimpleContinuousPerfectPerfect continuous
Zamaninililifanya kazi → I workednilikuwa nikifanya kazi → I was workingnilikuwa nimefanya kazi → I had workednilikuwa nimekuwa nikifanya kazi (nadra) → I had been working
Sasaninafanya / hufanya kazi → I workninafanya kazi → I am workingnimefanya kazi → I have workednimekuwa nikifanya kazi; tangu… → I have been working
Wakati ujaonitafanya kazi → I will worknitakuwa nikifanya kazi → I will be workingnitakuwa nimefanya kazi → I will have workednitakuwa nimekuwa nikifanya kazi (nadra) → I will have been working

Mambo matatu ya kuzingatia. Kwanza, -na- iko katika safu mbili: ninafanya kazi inaweza kuwa I work au I am working; Kiingereza kinakulazimisha uchague (na hu- ni tabia: I work). Pili, -me- si Present Perfect kila mara: nimechoka, amesimama, nimeelewa ni hali za sasa (I'm tired, he's standing, I understand), na nimefika jana lazima iwe Past Simple (I arrived yesterday). Tatu, Kiswahili mara nyingi husema ninafanya kazi hapa tangu 2020, lakini Kiingereza kinahitaji perfect: I have been working here since 2020.

Muundo

Vipande vya ujenzi

AspectKitenzi kisaidizi + umbo la kitenziMfano (work)
simplehakuna kitenzi kisaidizi katika chanya ya present / pastwork / worked
continuousbe + -ing formbe working
perfecthave + past participlehave worked
perfect continuoushave been + -ing formhave been working

Past participle (wakati mwingine huitwa V3) ni worked, gone, written. Wakati unaonyeshwa kwenye kitenzi cha kwanza: am / was / will be, have / had / will have — kama nili-kuwa / nita-kuwa katika Kiswahili.

Ramani: maumbo 12 ya work

SimpleContinuousPerfectPerfect continuous
PastI workedI was workingI had workedI had been working
PresentI workI am workingI have workedI have been working
FutureI will workI will be workingI will have workedI will have been working

Kanuni na mifano: nyakati 12 katika jedwali moja

S = kiima, V = kitenzi, V2 = umbo la wakati uliopita (ran), V3 = past participle (run). Mifano imetoka kwenye hadithi ya Sam hapa chini.

WakatiKanuniMfano
present simpleS + V (he/she/it: V-s)Sam runs five kilometres every morning.
present continuousS + am / is / are + V-ingHe's running along the river.
present perfectS + have / has + V3He's run three marathons so far.
present perfect continuousS + have / has been + V-ingHe's been running since six o'clock.
past simpleS + V2He ran his first marathon in 2021.
past continuousS + was / were + V-ingHe was running through the park when he hurt his knee.
past perfectS + had + V3He had never run more than twenty kilometres.
past perfect continuousS + had been + V-ingHe had been running for four hours.
future simpleS + will + VHe'll run his fastest time next Sunday.
future continuousS + will be + V-ingHe'll be running through the city centre.
future perfectS + will have + V3He'll have run forty-two kilometres by lunchtime.
future perfect continuousS + will have been + V-ingHe'll have been running for nearly four hours.

Hasi na maswali: kitenzi kisaidizi cha kwanza ndicho kinachofanya kazi

UmboHasiSwali
present / past simpleShe doesn't work. / She didn't work.Does she work? / Did she work?
umbo lolote lenye kitenzi kisaidiziShe isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working.Is she working? / Has she worked? / Will she be working?
maumbo yenye vitenzi visaidizi viwili au vitatuShe hadn't been working.Had she been working?

Weka not baada ya kitenzi kisaidizi cha kwanza, au hamisha kitenzi kisaidizi cha kwanza mbele ya kiima. Present na past simple hazina kitenzi kisaidizi, kwa hiyo zinaazima do / does / did. (Kiswahili kinauliza kwa sauti au kwa je, bila kubadilisha mpangilio; Kiingereza kinahitaji mabadiliko haya.)

Maana ya kila aspect

AspectMaana kuuSwali linalojibiwa
simpleukweli au tukio zimaNini hutokea / kilitokea / kitatokea?
continuouskinaendelea kuzunguka wakati fulaniNini kinaendelea / kilikuwa kikiendelea / kitakuwa kikiendelea wakati huo?
perfectkabla ya wakati fulani, chenye umuhimu wakati huoNini kimeshakamilika kufikia wakati huo?
perfect continuousshughuli inayoendelea mpaka wakati fulani, au iliyokoma sasa hivi na kuacha matokeo yanayoonekanaImekuwa ikiendelea kwa muda gani kufikia wakati huo? Nini kimekuwa kikitokea?

Maelezo kuhusu ramani

  • Kwa usahihi, vitenzi vya Kiingereza vinaonyesha nyakati mbili tu kwenye kitenzi chenyewe (present work, past worked); wakati ujao hutumia modal will. "Tense 12" ni ramani yenye manufaa ya kufundishia.
  • Will si njia pekee ya wakati ujao: going to, Present Continuous na Present Simple zinaweza pia kuzungumzia wakati ujao — Kiswahili hutumia -ta- kwa yote haya. Tazama A2-05.
  • Vitenzi vya hali (know, like, want, believe) kwa kawaida huepuka safu za continuous na perfect continuous. Tazama A1-23 na B1-34.
  • Future Continuous inafundishwa katika B1-05. Future Perfect na Future Perfect Continuous ni utangulizi tu hapa; zinafundishwa katika B2-01.

Matumizi

1Wakati — kitenzi cha kwanza ndicho kinaubeba

Badilisha kitenzi cha kwanza tu, na unahamisha kitendo kizima kwenye mstari wa wakati. Sehemu nyingine ya kitenzi inabaki ile ile — kama ninasubiri / nilikuwa nikisubiri / nitakuwa nikisubiri.

I'm waiting for the bus.
Ninasubiri basi.
sasa: -na- hapa ni continuous
I was waiting for the bus when it started to rain.
Nilikuwa nikisubiri basi mvua ilipoanza kunyesha.
zamani: nilikuwa nikisubiri → was waiting
I'll be waiting for you at the station.
Nitakuwa nikikusubiri kituoni.
wakati ujao: nitakuwa nikisubiri → will be waiting

2Simple — ukweli mzima

Aspect ya simple huonyesha kitendo kama kitu kimoja kamili au ukweli wa jumla: tabia, tukio lililokwisha, utabiri wa kawaida.

My sister works in a hospital.
Dada yangu anafanya kazi hospitalini.
sasa: ukweli wa jumla; -na- hapa ni simple (works), si continuous
She worked nights for three years.
Alifanya kazi za usiku kwa miaka mitatu.
zamani: kipindi kilichokwisha; -li- → worked
I think she'll find a new job soon.
Nadhani atapata kazi mpya hivi karibuni.
wakati ujao: utabiri; -ta- → will

3Continuous — kinaendelea

Aspect ya continuous inakuweka ndani ya kitendo wakati fulani: kilianza kabla ya wakati huo na bado hakijaisha.

Sorry, I can't talk — I'm driving.
Samahani, siwezi kuongea
ninaendesha gari. — sasa hivi: -na- → am driving
At midnight we were still talking.
Saa sita usiku tulikuwa bado tunazungumza.
wakati fulani wa zamani: tulikuwa tunazungumza → were talking
This time tomorrow, I'll be lying on a beach.
Kesho saa kama hizi, nitakuwa nimejilaza ufukweni.
nitakuwa nimejilaza (-me-, hali), lakini Kiingereza: will be lying (continuous)

4Perfect — kabla, na bado ni muhimu

Aspect ya perfect huangalia nyuma kutoka wakati fulani (sasa, wakati wa zamani au wakati ujao) jambo lililotokea kabla yake na lina umuhimu wakati huo.

I've lost my keys, so I can't get in.
Nimepoteza funguo zangu, kwa hiyo siwezi kuingia.
kabla ya sasa, matokeo sasa: hapa -me- → have lost
When we arrived, the film had already started.
Tulipofika, filamu ilikuwa imeshaanza.
kabla ya wakati wa zamani: ilikuwa imeshaanza → had started
By Friday, I'll have finished the report.
Kufikia Ijumaa, nitakuwa nimemaliza ripoti.
kabla ya wakati ujao: nitakuwa nimemaliza → will have finished (utangulizi: B2-01)

5Perfect continuous — muda gani, mpaka wakati fulani

Perfect continuous huangalia nyuma shughuli iliyokuwa ikiendelea mpaka wakati fulani, na kwa kawaida inasema kwa muda gani. Inaweza pia kueleza shughuli iliyokoma sasa hivi, tunapoona matokeo yake sasa (zaidi katika B1-01).

We've been waiting for forty minutes.
Tumekuwa tukisubiri kwa dakika arobaini. / Tunasubiri tangu dakika arobaini zilizopita.
mpaka sasa: si "we are waiting for forty minutes"
She'd been working there for ten years when the company closed.
Alikuwa amefanya kazi pale kwa miaka kumi kampuni ilipofungwa.
mpaka wakati wa zamani → had been working
In June, I'll have been living here for exactly five years.
Mwezi Juni, nitakuwa nimeishi hapa kwa miaka mitano kamili.
mpaka wakati ujao (utangulizi: B2-01)
Her hands are dirty. She's been gardening.
Mikono yake ni michafu. Amekuwa akilima bustanini.
imekoma sasa hivi; matokeo yanaonekana

6Hadithi moja kupitia maumbo yote 12

Mfuate Sam, mkimbiaji, kupitia maumbo yote 12 ya kitenzi kimoja: run – ran – run.

Sam runs five kilometres every morning before work.
Sam hukimbia kilomita tano kila asubuhi kabla ya kazi.
Present Simple: hu- (tabia) → runs; US: kilometers
Right now he's running along the river.
Sasa hivi anakimbia kando ya mto.
Present Continuous: -na- → is running
He's run three marathons so far.
Mpaka sasa amekimbia marathoni tatu.
Present Perfect: -me- → has run
He's been running since six o'clock this morning.
Amekuwa akikimbia tangu saa kumi na mbili alfajiri.
Present Perfect Continuous: tangu → has been running
He ran his first marathon in 2021.
Alikimbia marathoni yake ya kwanza mwaka 2021.
Past Simple: -li- → ran
Last spring he was running through the park when he hurt his knee.
Majira ya kuchipua yaliyopita, alikuwa akikimbia bustanini alipoumia goti.
Past Continuous: alikuwa akikimbia → was running
Before his first marathon, he had never run more than twenty kilometres.
Kabla ya marathoni yake ya kwanza, alikuwa hajawahi kukimbia zaidi ya kilomita ishirini.
Past Perfect: alikuwa hajawahi → had never run
He had been running for four hours when he finally saw the finish line.
Alikuwa amekimbia kwa saa nne alipoona mstari wa mwisho hatimaye.
Past Perfect Continuous: had been running
He thinks he'll run his fastest time ever next Sunday.
Anadhani Jumapili ijayo atakimbia kwa kasi kuliko wakati wowote.
Future Simple: -ta- → will run
This time next Sunday, he'll be running through the city centre.
Jumapili ijayo saa kama hizi, atakuwa akikimbia katikati ya jiji.
Future Continuous: atakuwa akikimbia → will be running
By lunchtime, he'll have run forty-two kilometres.
Kufikia saa ya chakula cha mchana, atakuwa amekimbia kilomita arobaini na mbili.
Future Perfect: atakuwa amekimbia → will have run
By the time he crosses the line, he'll have been running for nearly four hours.
Atakapovuka mstari, atakuwa amekuwa akikimbia kwa karibu saa nne.
Future Perfect Continuous; atakapovuka (-ta-), lakini Kiingereza: by the time he crosses (present)

Makosa ya Kawaida

❌I have been work here since May.
✅I have been working here since May.
Perfect continuous: have been + -ing form.
❌She has went home.
✅She has gone home.
Perfect: have + past participle, si Past Simple.
❌Did you finished your homework?
✅Did you finish your homework?
Kitenzi cha kwanza tu ndicho kinaonyesha wakati.
❌I living in Rome now.
✅I am living in Rome now.
Continuous inahitaji be. Pia sahihi: I live in Rome now.
❌They was playing football.
✅They were playing football.
Kitenzi kisaidizi kinakubaliana na kiima.
❌I'm knowing the answer.
✅I know the answer.
Vitenzi vya hali huepuka continuous. Tazama B1-34.
❌Has she been worked here long?
✅Has she been working here long?
have been + -ing form, si past participle.
❌I work here since 2020.
✅I have worked here since 2020.
Mpaka sasa: perfect. Pia sahihi: I have been working here since 2020.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. -me- pamoja na wakati uliokwisha. Tumemaliza mradi wiki iliyopita ni Kiswahili cha kawaida kabisa. Lakini Present Perfect ya Kiingereza haiendi na wakati uliokwisha (yesterday, last week, in 2021): hapo ni Past Simple.

❌We have finished the project last week.
✅We finished the project last week.
wiki iliyopita = wakati uliokwisha → Past Simple.

2. -me- kwa hali za sasa → "I have tired". Nimechoka, nimeshiba, amesimama zinaeleza hali ya sasa. Kiingereza husema hali hizi kwa be + kivumishi au continuous, si kwa Present Perfect.

❌I have tired. Let's rest.
✅I'm tired. Let's rest.
nimechoka = hali sasa → I'm tired.
⚠️Look, the guard has stood at the gate.
✅Look, the guard is standing at the gate.
Sarufi ni sahihi, lakini has stood si "amesimama sasa hivi"; kwa hali ya sasa → is standing.

3. Tangu pamoja na -na- → "I am living here since". Kiswahili husema ninaishi Mwanza tangu 2019. Kiingereza kinahitaji perfect pamoja na since / for kwa kitu kinachoendelea mpaka sasa.

❌I am living in Mwanza since 2019.
✅I have been living in Mwanza since 2019. au I have lived in Mwanza since 2019.
tangu… mpaka sasa → have lived / have been living.

4. -na- kwa tabia → continuous. Ninaenda sokoni kila Jumamosi — -na- hapa ni tabia, kwa hiyo Kiingereza ni Present Simple. Continuous pamoja na every Saturday inasikika kama mpango wa muda tu.

⚠️I am going to the market every Saturday.
✅I go to the market every Saturday.
tabia ya kudumu → Present Simple; am going inawezekana tu kwa kipindi cha muda.

5. Past Perfect badala ya Past Simple. Katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, wengi hutumia had + past participle kwa kila tukio la zamani (nilikuwa nimeenda benki jana). Hii si sanifu: Past Perfect ni kwa jambo lililotokea kabla ya wakati mwingine wa zamani. Kwa matukio ya kawaida kwa mfuatano, tumia Past Simple.

⚠️Yesterday I had gone to the bank, and then I had visited my aunt.
✅Yesterday I went to the bank, and then I visited my aunt.
matukio kwa mfuatano → Past Simple.

Usichanganye

's = is au has — Angalia neno linalofuata: -ing form → is; past participle → has.

She's working.
Anafanya kazi (sasa hivi).
she is working
She's worked here for years.
Amefanya kazi hapa kwa miaka mingi.
she has worked

'd = had au would — Past participle baada ya 'd → had; base form → would.

He'd left before I arrived.
Alikuwa ameshaondoka kabla sijafika.
he had left
He'd leave if he could.
Angeondoka kama angeweza.
he would leave: -nge-

Aspect ile ile, wakati tofauti — Maana ya safu inabaki ile ile; kinachobadilika ni mahali kwenye mstari wa wakati.

I've finished.
Nimemaliza.
kabla ya sasa
I'd finished.
Nilikuwa nimemaliza.
kabla ya wakati fulani wa zamani

Tofauti sita ambazo wanafunzi huchanganya zaidi (Present Simple na Continuous, Past Simple na Present Perfect, Present Perfect Simple na Continuous, Past Simple na Past Continuous, Past Simple na Past Perfect, na maumbo ya wakati ujao) zinafanyiwa mazoezi katika B1-R4.

Tahajia na Matamshi

  • Maumbo mafupi (contractions) ni ya kawaida katika mazungumzo: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't. Ukitamka kila kitenzi kisaidizi kikamilifu (I am, she has, they have) kila mara, mazungumzo yako yatasikika rasmi mno na mazito.
  • been ni dhaifu katika mazungumzo: /bɪn/ — kama "bin", fupi: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/. Usiseme "biini" ndefu.
  • have baada ya modal ni dhaifu: I'll have finished husikika kama "I'll-uv finished" /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/. Andika kila mara will have au 'll have, kamwe 'll of.
  • Mwisho wa -ed: /t/ baada ya sauti zisizo na mtetemo (worked — "workt"), /d/ baada ya sauti zenye mtetemo (played — "playd"), /ɪd/ baada ya /t/ au /d/ (waited — "wait-id"). Usiongeze irabu: worked si "worked-i" wala "workedi".

Kanuni ya Dhahabu

Kila tense = wakati (past / present / future) + aspect: simple = ukweli mzima; continuous = kinaendelea; perfect = kabla ya wakati fulani na bado ni muhimu; perfect continuous = muda gani, mpaka wakati fulani (au shughuli iliyokoma sasa hivi yenye matokeo yanayoonekana). Chagua wakati, chagua aspect — na acha kitenzi kisaidizi cha kwanza kibebe wakati, hasi na swali. Usitafsiri viambishi: -na- inaweza kuwa simple au continuous, na -me- si Present Perfect kila mara.

Ukishaielewa ramani, katika kiwango cha C2 utaona jinsi nyakati hizi hizi 'zinavyosogezwa' ili zisikike za adabu zaidi au za mbali zaidi: C2-01.

Mazoezi

A. Muundo

Taja umbo, au kamilisha kama ulivyoelekezwa.

  1. Taja umbo: "She had been waiting."
  2. Taja umbo: "They'll have finished."
  3. Present perfect continuous: I (study) for three hours.
  4. Past continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
  5. Future continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
  6. Tunga swali: They have been living here for a year.
  7. Tunga sentensi hasi: She was working yesterday.

B. Maana

Chagua jibu linalolingana na maana.

  1. Aspect ipi inajibu swali "Kwa muda gani mpaka sasa?" …
  2. Aspect ipi inaonyesha kitendo kinachoendelea wakati fulani?
  3. Chagua jibu sahihi: Look! It ….
  4. Chagua jibu sahihi: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
  5. Chagua jibu sahihi: Her hands are dirty because she ….

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. I know him since we were children.
  2. Did you saw the match?
  3. He's been running for an hour.
  4. We was having dinner when you called.

D. Katika Muktadha

Tumia umbo sahihi la kitenzi kilicho kwenye mabano.

Mia's career
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza.

  1. Andika sentensi tatu kukuhusu: moja katika Present Continuous, moja katika Present Perfect na moja katika Past Simple.
  2. Andika sentensi moja kuhusu jambo ambalo umekuwa ukilifanya kwa muda mrefu, na useme kwa muda gani.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A2-19 Present Perfect au Past Simple? Tofauti kwa Lugha Rahisi
    I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
  2. B1-34 State Verbs katika Continuous kwa Kiswahili: I Think au I'm Thinking? She's Being Silly
    I (think) about changing my job.
  3. B1-03 Past Perfect kwa Kiswahili: Nilikuwa Nimeshaondoka (I Had Already Left)
    By the time I got to the party, most people (go) home.
Majibu

A. Muundo

  1. past perfect continuous
  2. future perfect
  3. have been studying
  4. were watching
  5. will be flying
  6. Have they been living here for a year?
  7. She wasn't working yesterday.

B. Maana

  1. perfect continuous
  2. continuous
  3. 's snowing / is snowing
  4. had started
  5. has been gardening

C. Tafuta Kosa

  1. I have known him since we were children.
  2. Did you see the match?
  3. ✓ He's been running for an hour.
  4. We were having dinner when you called.

D. Katika Muktadha

  1. works / is working
  2. started
  3. had studied / had been studying / studied
  4. is training
  5. has been doing
  6. will move / is moving / is going to move / will be moving

E. Zamu Yako

  1. I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
  2. I've been playing the piano for eight years.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. lost
  2. am thinking
  3. had gone
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play