Kohët e foljeve në anglisht: harta e 12 kohëve, e shpjeguar në shqip
The English Tense System: The Map
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do t'i shihni të 12 format kohore të anglishtes në një hartë të vetme, do të ndërtoni secilën prej tyre me dy zgjedhje (koha + aspekti) dhe do të dini çfarë do të thotë secili aspekt: simple, continuous, perfect dhe perfect continuous.
Ideja kryesore
Format e foljeve angleze mund të duken si një listë e gjatë me 12 kohë të veçanta për t'u mësuar përmendësh. Nuk janë. Çdo formë vjen nga vetëm dy zgjedhje.
Zgjedhja 1: Koha – kur? E kaluar, e tashme apo e ardhme. Përfytyroni një vijë kohore me tri zona: e kaluara, tani, e ardhmja.
Zgjedhja 2: Aspekti – si e shoh veprimin?
- Simple: si një fakt të plotë ose një ngjarje të plotë.
- Continuous: nga brenda, në zhvillim rreth një momenti.
- Perfect: nga një pikë më e vonë, duke parë pas te diçka që ndodhi para saj dhe që ka ende rëndësi.
- Perfect continuous: nga një pikë më e vonë, duke parë pas te një veprimtari që ka vazhduar deri në atë pikë – me vëmendjen te kohëzgjatja, ose te një veprimtari që sapo ka mbaruar dhe ka lënë gjurmë të dukshme.
Bashkojini dy zgjedhjet dhe merrni një hartë me tri rreshta (e kaluar, e tashme, e ardhme) dhe katër shtylla. Çdo kohë ka një adresë: past + perfect = past perfect. Mësojeni kuptimin e katër shtyllave një herë, dhe ai punon njësoj në çdo zonë të vijës kohore. Pas gjithë sistemit qëndron një ide – jo dymbëdhjetë.
Shqipja dhe anglishtja
Shqipja ka gjithashtu shumë kohë, dhe disa i përgjigjen mirë hartës angleze: «kam punuar» – Present Perfect (e kryera), «kisha punuar» – Past Perfect (më se e kryera), «do të kem punuar» – Future Perfect (e ardhmja e përparme). Por përdorimi nuk është i njëjtë. Shqipja nuk ka shtyllën perfect continuous: për kohëzgjatjen deri tani përdorim të tashmen me «prej / që nga» («Pres prej dyzet minutash»), dhe deri në një moment të kaluar të pakryerën («Vraponte prej katër orësh kur…»). Edhe continuous në shqip shprehet me «po» ose «jam duke», dhe «punoja» mund të jetë edhe was working, edhe used to work.
Dhe e kryera shqipe është më e lirë se Present Perfect: «Kam lindur në 2005» ose «Ku e ke blerë?» janë shqip krejt e natyrshme, kurse në anglisht një kohë e mbaruar kërkon Past Simple (e kryera e thjeshtë). Pra forma shqipe nuk e vendos kohën angleze – e vendosin koha dhe aspekti, dhe shpesh fjalët e kohës.
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Motra ime punon në spital. | My sister works in a hospital. | këtu është njësoj: fakt → simple |
| Po ngas makinën. | I'm driving. | «po» → be + -ing |
| Kam humbur çelësat. | I've lost my keys. | këtu është njësoj: have + V3 |
| Filmi kishte filluar. | The film had already started. | këtu është njësoj: had + V3 |
| Presim prej dyzet minutash. | We've been waiting for forty minutes. | e tashme + «prej» → have been + -ing |
| Vraponte prej katër orësh kur… | He had been running for four hours when… | e pakryer + «prej» → had been + -ing |
| Maratonën e parë e vrapoi në 2021. | He ran his first marathon in 2021. | këtu është njësoj: kohë e mbaruar → Past Simple |
| Do të jetë duke vrapuar. | He'll be running. | «do të jetë duke» → will be + -ing |
| Do të ketë vrapuar 42 km. | He'll have run 42 kilometres. | këtu është njësoj: will have + V3 |
Shkurt: harta angleze = koha + aspekti; shtyllën perfect continuous shqipja e shpreh me të tashmen ose të pakryerën + «prej», prandaj në anglisht duhet have / had been + -ing.
Forma
Blloqet ndërtuese
| Aspekti | Folja ndihmëse + forma e foljes | Shembull (work) |
|---|---|---|
| simple | pa folje ndihmëse në pohoren e së tashmes / së kaluarës | work / worked |
| continuous | be + forma -ing | be working |
| perfect | have + past participle | have worked |
| perfect continuous | have been + forma -ing | have been working |
Past participle (forma e tretë / V3) është worked, gone, written. Koha tregohet te folja e parë: am / was / will be, have / had / will have.
Harta: 12 format e work
| Simple | Continuous | Perfect | Perfect continuous | |
|---|---|---|---|---|
| Past | I worked | I was working | I had worked | I had been working |
| Present | I work | I am working | I have worked | I have been working |
| Future | I will work | I will be working | I will have worked | I will have been working |
Mohimi dhe pyetja: punën e bën folja e parë ndihmëse
| Forma | Mohim | Pyetje |
|---|---|---|
| present / past simple | She doesn't work. / She didn't work. | Does she work? / Did she work? |
| çdo formë me folje ndihmëse | She isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working. | Is she working? / Has she worked? / Will she be working? |
| forma me dy ose tri folje ndihmëse | She hadn't been working. | Had she been working? |
Vendoseni not pas foljes së parë ndihmëse, ose çojeni foljen e parë ndihmëse para kryefjalës. Present Simple (e tashmja e thjeshtë) dhe Past Simple nuk kanë folje ndihmëse, prandaj marrin hua do / does / did.
Çfarë do të thotë secili aspekt
| Aspekti | Kuptimi kryesor | Pyetja që i përgjigjet |
|---|---|---|
| simple | fakti ose ngjarja e plotë | Çfarë ndodh / ndodhi / do të ndodhë? |
| continuous | në zhvillim rreth një momenti | Çfarë po ndodh / po ndodhte / do të jetë duke ndodhur në atë moment? |
| perfect | para një pike, me rëndësi në atë pikë | Çfarë është kryer tashmë deri atëherë? |
| perfect continuous | veprimtari që zgjat deri në një pikë, ose sapo mbaruar me gjurmë të dukshme | Sa kohë vazhdon deri atëherë? Çfarë ka ndodhur? |
Shënime për hartën
- Në kuptimin e ngushtë, folja angleze tregon vetë vetëm dy kohë (e tashme work, e kaluar worked); e ardhmja përdor foljen modale will. «12 kohë» është një hartë e dobishme për mësim.
- Will nuk është e ardhmja e vetme: edhe going to, Present Continuous (e tashmja e vazhdueshme) dhe Present Simple mund të flasin për të ardhmen. Shih A2-05.
- Foljet e gjendjes (know, like, want, believe) zakonisht i shmangin shtyllat continuous dhe perfect continuous. Shih A1-23 dhe B1-34.
- Future Continuous (e ardhmja e vazhdueshme) mësohet te B1-05. Future Perfect dhe Future Perfect Continuous këtu janë vetëm parapamje; mësohen te B2-01.
Përdorimi
1Koha – e mban folja e parë
Ndryshoni vetëm foljen e parë dhe e gjithë veprimi lëviz përgjatë vijës kohore. Pjesa tjetër e grupit foljor mbetet e njëjtë.
2Simple – fakti i plotë
Aspekti simple e paraqet veprimin si një njësi të plotë ose një fakt të përgjithshëm: një zakon, një ngjarje të mbaruar, një parashikim të thjeshtë.
3Continuous – në zhvillim
Aspekti continuous ju vendos brenda veprimit në një moment: ka filluar para atij momenti dhe nuk ka mbaruar ende.
4Perfect – para, dhe ende me rëndësi
Aspekti perfect shikon pas nga një pikë (tani, një moment i kaluar ose një moment i ardhshëm) te diçka që ndodhi para saj dhe që ka rëndësi në atë pikë.
5Perfect continuous – sa gjatë, deri në një pikë
Perfect continuous shikon pas te një veprimtari që ka vazhduar deri në një pikë dhe zakonisht tregon sa gjatë. Mund të përshkruajë edhe një veprimtari që sapo ka mbaruar, kur rezultatet i shohim tani (më shumë te B1-01). Shqipja këtu përdor të tashmen ose të pakryerën me «prej».
6Një histori nëpër të 12 format
Ndiqni Semin, një vrapues, nëpër të 12 format e së njëjtës folje: run – ran – run.
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. E tashmja për kohëzgjatjen deri tani. Në shqip themi «Gjyshi im mban bletë prej tridhjetë vjetësh». Folja është në të tashmen, prandaj del keeps. Por kur matim kohën deri tani, anglishtja kërkon shtyllën perfect ose perfect continuous: has kept / has been keeping.
2. E pakryera për kohëzgjatjen deri në një moment të kaluar. «Elira i binte violinës në orkestër prej njëzet vjetësh kur doli në pension.» E pakryera shqipe duket si Past Continuous, por kur tregoni sa kohë kishte zgjatur deri në atë moment, anglishtja përdor had been + -ing.
3. E kryera shqipe me një kohë të mbaruar. «Klea e ka vizituar Pragën në mars» është shqip normal. Në anglisht një kohë e mbaruar (in March, last year, yesterday) kërkon Past Simple, jo Present Perfect.
Mos i ngatërroni
's = is apo has – Shikoni fjalën që vjen pas: forma -ing → is; past participle → has.
'd = had apo would – Past participle pas 'd → had; forma bazë e foljes → would.
I njëjti aspekt, kohë tjetër – Kuptimi i shtyllës mbetet i njëjtë; lëviz vetëm pika në vijën kohore.
Gjashtë dallimet që ngatërrohen më shumë (Present Simple apo Present Continuous, Past Simple apo Present Perfect, Present Perfect apo Present Perfect Continuous, Past Simple apo Past Continuous, Past Simple apo Past Perfect, dhe format e së ardhmes) ushtrohen te B1-R4.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Format e shkurtra janë normale në të folur: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't.
- been në të folur është e dobët: /bɪn/ – si bin, me «i» të shkurtër: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/.
- have pas një foljeje modale dobësohet: I'll have finished shqiptohet /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/. /ə/ është shumë afër «ë»-së shqipe, prandaj kjo formë ju vjen lehtë. Por në shkrim gjithmonë will have ose 'll have, kurrë 'll of.
- Mbaresa -ed: /t/ pas tingujve të pazëshëm (worked – një rrokje), /d/ pas tingujve të zëshëm (played – një rrokje), /ɪd/ vetëm pas /t/ ose /d/ (waited – dy rrokje). Mos e lexoni -ed si rrokje më vete kudo, ashtu siç shkruhet («uork-ed»).
Rregulli i artë
Çdo kohë = koha (e kaluar / e tashme / e ardhme) + aspekti: simple = fakti i plotë; continuous = në zhvillim; perfect = para një pike dhe me rëndësi; perfect continuous = sa gjatë, deri në një pikë (ose një veprimtari sapo mbaruar me gjurmë të dukshme). Zgjidhni kohën, zgjidhni aspektin – dhe lëreni foljen e parë ndihmëse të mbajë kohën, mohimin dhe pyetjen. Kujdes: kohëzgjatjen që shqipja e thotë me të tashmen + «prej», anglishtja e thotë me have been + -ing.
Ushtrime
A. Forma
Emërtoni formën ose vendosini foljet në kllapa në formën e kërkuar.
-
Emërtoni formën: "She had been waiting."
-
Emërtoni formën: "They'll have finished."
-
Present perfect continuous: I (study) for three hours.
-
Past continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
-
Future continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
-
Bëjeni pyetje: They have been living here for a year.
-
Bëjeni mohore: She was working yesterday.
B. Kuptimi
Zgjidhni përgjigjen që i përshtatet kuptimit.
-
Cili aspekt i përgjigjet pyetjes "How long up to now?" …
-
Cili aspekt tregon një veprim në zhvillim në një moment? Shkruani emrin anglisht.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: Look! It ….
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: Her hands are dirty because she ….
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
I know him since we were children.
-
Did you saw the match?
-
He's been running for an hour.
-
We was having dinner when you called.
D. Në kontekst
Lexoni tekstin dhe vendosini foljet në kllapa në formën e duhur.
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Shkruani tri fjali për veten: njërën në Present Continuous, njërën në Present Perfect dhe njërën në Past Simple.
-
Shkruani një fjali për diçka që e bëni prej shumë kohësh dhe thoni sa kohë.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
A2-19 Present Perfect apo Past Simple? Dallimi i shpjeguar në shqip I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
-
B1-34 Foljet e gjendjes në Present Continuous: I think apo I'm thinking? She's being silly I (think) about changing my job.
-
B1-03 Past Perfect: më se e kryera në anglisht («kisha ikur») e shpjeguar në shqip By the time I got to the party, most people (go) home.
Përgjigjet
A. Forma
- past perfect continuous
- future perfect
- have been studying
- were watching
- will be flying
- Have they been living here for a year?
- She wasn't working yesterday.
B. Kuptimi
- perfect continuous
- continuous
- 's snowing / is snowing
- had started
- has been gardening
C. Gjeni gabimin
- I have known him since we were children.
- Did you see the match?
- ✓ He's been running for an hour.
- We were having dinner when you called.
D. Në kontekst
- works / is working
- started
- had studied / had been studying / studied
- is training
- has been doing
- will move / is moving / is going to move / will be moving
E. Radha juaj
- I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
- I've been playing the piano for eight years.
F. Përsëritje e përzier
- lost
- am thinking
- had gone
