SlowingoГрамматика
A1 31 / 32

And, but, or, so, because қазақша: жалғаулықтар, also, too және үтір

And, But, Or, So, Because

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз екі ойды and, but, or, so және because арқылы байланыстыра аласыз, also, too және as well арқылы ақпаратты дұрыс орынға қосасыз және осы сөздермен үтірді дұрыс қоясыз.

Негізгі идея

Қысқа сөйлемдер түсінікті, бірақ шынайы сөйлеуде ойлар бір-бірімен байланысады. Сабақтас бөлік (clause) — бастауышы мен баяндауышы бар сөз тобы: it was late, we took a taxi. Байланыстырушы сөздер (жалғаулықтар, conjunctions) екі бөлікті бір сөйлемге қосады, және әрқайсысы әртүрлі қатынасты көрсетеді. Оларды бес белгі ретінде елестетіңіз:

  • and = қосу (+): тағы бір ой
  • but = қарама-қайшылық немесе күтпеген нәрсе (≠)
  • or = таңдау (?)
  • so = нәтиже (→)
  • because = себеп (←)

So мен because бір оқиғаны қарама-қарсы бағытта айтады. Себеп → нәтиже: It was late, so we took a taxi. Нәтиже ← себеп: We took a taxi because it was late.

Also, too және as well and сөзіне ұқсас жұмыс атқарады: ақпарат қосады. Бірақ олар екі бөлікті жалғамайды. Олар бір бөліктің ішінде тұрады, және әрқайсысының өз орны бар.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Жақсы жаңалық: бұл сөздердің көбінің қазақшада тікелей баламасы бар және олар дәл сондай орында тұрады: бірақ = but, немесе / әлде = or, сондықтан = so, өйткені / себебі = because. Айырмашылықтар басқа жерде. Біріншісі: қазақшада екі іс-әрекетті көбінесе -ып арқылы тізбектейміз («барып, іштік»), ал ағылшыншада and керек. Екіншісі: себепті -ғандықтан жұрнағымен де айтамыз, ол бірінші бөліктің соңында тұрады; ағылшыншада Because бөліктің басында. Үшіншісі: «да / де» шылауы сөзден кейін тұрады («Мен де ойнаймын»), ал ағылшыншада also етістіктің алдында, too / as well соңында, ал болымсыз сөйлемде either. Төртіншісі: болымсыз сөйлемдегі «ет те, балық та» ағылшыншада or.

ҚазақшаАғылшыншаАйырмашылығы
нан, сүт және жұмыртқаbread, milk and eggsбірдей
жағажайға барып, түскі ас іштікwe went to the beach and had lunch-ып → and
кішкентай, бірақ жарықsmall, but brightбірдей, үтірмен
шай ма, әлде кофе ме?tea or coffee?«әлде» → or
ет те, балық та жемеймінI don't eat meat or fishболымсызда «да … да» → or
кеш болды, сондықтан такси алдықit was late, so we took a taxiбірдей
пойыздар жүрмегендіктен, көлікпен бардықBecause the trains weren't running, we droveжұрнақ бөліктің соңында → Because басында
мен де теннис ойнаймынI also play tennis / I play tennis too«де» сөзден кейін; also ортада, too соңында
мен де ішпеймінI don't drink it eitherболымсызда too емес, either

Құрылым

Бес жалғаулық

ЖалғаулықМағынасыМысал
andқосуI play the guitar and my sister plays the piano.
butқарама-қайшылықThe hotel was nice, but the food was terrible.
orтаңдауDo you want tea or coffee?
soнәтижеI was hungry, so I made a sandwich.
becauseсебепI made a sandwich because I was hungry.

Also, too, as well: орны

СөзОрныМысал
alsoнегізгі етістіктің алдындаShe also plays the violin.
alsobe етістігінен кейінHe's also a musician.
alsoбірінші көмекші немесе модаль етістіктен кейін (can, is, are…)I can also drive.
tooбөліктің соңындаShe plays the violin too.
as wellбөліктің соңындаShe plays the violin as well.

Too мен as well сөйлеуде өте жиі қолданылады; also сөйлеуде де, жазуда да жиі. Болымсыз сөйлемде соңында too емес, either қолданыңыз: I don't like it either (A2-32 қараңыз).

Осы сөздермен үтір қою

ЕрежеМысал
Екі бөлікті жалғағанда but және so алдында әдетте үтір қойыладыIt's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed.
Екі қысқа бөлікті and / or жалғаса, үтір әдетте керек емесI cooked and she washed up.
because алдында әдетте үтір жоқI'm late because the bus didn't come.
Because бөлігі бірінші тұрса → одан кейін үтірBecause it was raining, we stayed in.
Тізімде: заттардың арасында үтір, соңғысының алдында andI bought eggs, milk and bread.

Тізімде кейбір авторлар (әсіресе US ағылшынында) and алдына да үтір қояды: eggs, milk, and bread. Екі стиль де дұрыс; біреуін таңдап, үнемі соны қолданыңыз.

Қолданылуы

1And: қосу

Ұқсас ойды қосу үшін немесе тізімдегі сөздерді жалғау үшін and қолданыңыз.

I'm a nurse and my husband is a teacher.
Мен мейіргермін, ал күйеуім мұғалім.
екі бөлік → and
We went to the beach and had lunch by the sea.
Жағажайға барып, теңіз жағасында түскі ас іштік.
қазақшада -ып, ағылшыншада and
I need eggs, butter and flour.
Маған жұмыртқа, май және ұн керек.
тізім: бірдей
She's clever and very funny.
Ол ақылды әрі өте көңілді.

2But: қарама-қайшылық

Екінші ой біріншісінен өзгеше болса немесе одан кейін күтпеген нәрсе болса, but қолданыңыз.

The flat is small, but it's very bright.
Пәтер кішкентай, бірақ өте жарық.
flat (UK); apartment (US)
I like coffee, but I don't drink it in the evening.
Маған кофе ұнайды, бірақ кешке ішпеймін.
He studied a lot, but he didn't pass the exam.
Ол көп оқыды, бірақ емтиханнан өте алмады.
It's expensive but good.
Қымбат, бірақ жақсы.
екі сын есім: ағылшыншада үтір жоқ

3Or: таңдау

Екі немесе одан көп нәрсенің арасындағы таңдау үшін or қолданыңыз. Болымсыз сөйлемде or сіз істемейтін немесе сізде жоқ нәрселерді жалғайды.

Do you want to stay in or go out?
Үйде отырасың ба, әлде бір жаққа барамыз ба?
«әлде» → or
We can take the bus or walk.
Автобусқа мінуге немесе жаяу баруға болады.
I don't eat meat or fish.
Мен ет те, балық та жемеймін.
қазақшада «да … да», ағылшыншада болымсызда or
Is your birthday in May or June?
Туған күнің мамырда ма, әлде маусымда ма?

4So: нәтиже

so сөзін нәтиженің алдына қойыңыз. Себеп бірінші тұрады.

It was raining, so we stayed at home.
Жаңбыр жауып тұрды, сондықтан үйде қалдық.
сондықтан → so
My phone battery was dead, so I used my friend's phone.
Телефонымның заряды таусылып қалды, сондықтан досымның телефонын пайдаландым.
The shop was closed, so we went to the market.
Дүкен жабық екен, сондықтан базарға бардық.
I'm on a diet, so no cake for me, thanks.
Мен диета ұстап жүрмін, сондықтан торт жемеймін, рақмет.

5Because: себеп

because сөзін себептің алдына қойыңыз. Әңгімеде Why…? сұрағына жалғыз Because… деп жауап бере аласыз.

I'm tired because I didn't sleep well.
Шаршадым, өйткені жақсы ұйықтамадым.
өйткені → because; «шаршадым» = I'm tired
She left early because she had a headache.
Ол ерте кетіп қалды, өйткені басы ауырды.
Because the trains weren't running, we drove to Leeds.
Пойыздар жүрмегендіктен, Лидске көлікпен бардық.
-ғандықтан → Because … басында, содан соң үтір
"Why are you learning English?" "Because I want to work abroad."
«Ағылшын тілін неге үйреніп жүрсіз?» «Өйткені шетелде жұмыс істегім келеді.»

6Also, too және as well

Бұл сөздерді ақпарат қосу үшін қолданыңыз. Also бөліктің ортасында тұрады; too мен as well соңында тұрады.

I play tennis. I also play football.
Мен теннис ойнаймын. Футбол да ойнаймын.
«да» сөзден кейін; also етістіктің алдында
Sara is a doctor. She's also a mother of three.
Сара дәрігер. Ол сондай-ақ үш баланың анасы.
also: be етістігінен кейін
I love this song. My dad loves it too.
Бұл ән маған қатты ұнайды. Әкеме де ұнайды.
too: соңында
We visited the castle, and we saw the old town as well.
Біз қамалды аралап, ескі қаланы да көрдік.
as well: соңында

Жиі кездесетін қателер

❌Because I was hungry, so I ate a sandwich.
✅Because I was hungry, I ate a sandwich.
because немесе so, екеуі бірге емес. (Немесе: I was hungry, so I ate a sandwich.)
❌She plays also the piano.
✅She also plays the piano.
Also етістік пен оның толықтауышының арасында емес, негізгі етістіктің алдында тұрады.
❌I don't like it too.
✅I don't like it either.
Болымсыз сөйлемде соңында either қолданылады.
❌I'm tired because of I didn't sleep.
✅I'm tired because I didn't sleep.
because + бөлік. (Because of + зат есім B1-27 сабағында.)
❌So it was late, we took a taxi.
✅It was late, so we took a taxi.
So нәтиженің алдында, екі бөліктің арасында тұрады.
⚠️I also am a student.
✅I'm also a student.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ әдеттегі орын: also be етістігінен кейін.
⚠️She too plays the drums.
✅She plays the drums too.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ бастауыштан кейінгі too ресми естіледі және үтір керек (She, too, plays…); әдеттегі орны соңында.
⚠️I stayed at home. Because I was ill.
✅I stayed at home because I was ill.
Жазуда because бөлігін сол сөйлемде қалдырыңыз. Әңгімеде қысқа жауап "Because I was ill." дұрыс.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Мен де» → I too. Қазақшадағы «да / де» шылауы өзі қатысты сөзден кейін тұрады: «Ағам домбыра тартады. Мен де тартамын». Сөзбе-сөз аударсаңыз, too бастауыштан кейін тұрып қалады. Ағылшыншада also етістіктің алдында, ал too сөйлемнің соңында.

⚠️My brother plays the dombra. I too play the dombra.
✅My brother plays the dombra. I play the dombra too. немесе I also play the dombra.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ бастауыштан кейінгі too ресми, кітаби естіледі.

2. «Ол да жүзе алмайды» → too. Қазақшада «да / де» хабарлы сөйлемде де, болымсыз сөйлемде де бірдей. Ағылшыншада болымсыз сөйлемнің соңында too емес, either айтылады.

❌Dana can't swim, and her sister can't swim too.
✅Dana can't swim, and her sister can't swim either.

3. «Ет те, балық та» → and. Қазақша «Әжем қант та, тұз да жемейді» дейміз. «Да … да» тіркесін and деп аудару оңай. Ағылшыншада болымсыз сөйлемде нәрселерді әдетте or жалғайды.

⚠️My grandmother doesn't eat sugar and salt.
✅My grandmother doesn't eat sugar or salt.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ and «екеуін бірге жемейді» дегендей естілуі мүмкін; «екеуін де жемейді» деген мағынада or.

4. «Өйткені…» бөлек сөйлем болып қалады. Қазақша жазуда себепті нүктеден кейін бөлек сөйлеммен бастау жиі кездеседі: «Саябаққа бармадық. Өйткені жел қатты болды.» Ағылшынша жазуда because бөлігі негізгі ойдан бөлінбейді.

⚠️We didn't go to the park. Because it was too windy.
✅We didn't go to the park because it was too windy.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ жазуда because бөлігін негізгі ойдан бөлмеңіз; бөлек «Because…» тек әңгімедегі қысқа жауапта жарайды.

Шатастырмаңыз

so және because — Бір оқиға, қарама-қарсы бағыт. So + нәтиже; because + себеп. Себеп пен нәтижені білдірудің басқа жолдары B1-27 сабағында.

It was cold, so I wore a coat.
Суық болды, сондықтан пальто кидім.
суық → пальто
I wore a coat because it was cold.
Пальто кидім, өйткені суық болды.
пальто ← суық

but және although — Екеуі де қарама-қайшылықты көрсетеді, бірақ although құрылымы басқа. Бұл сабақта тек but қолданамыз; although B1-26 сабағында.

It was late, but we went for a walk.
Кеш болды, бірақ біз серуенге шықтық.
but

also, too және as well — Мағынасы бірдей, орны әртүрлі.

Tom also likes jazz.
Томға джаз да ұнайды.
негізгі етістіктің алдында
Tom likes jazz too.
Томға джаз да ұнайды.
соңында
Tom likes jazz as well.
Томға джаз да ұнайды.
соңында

Жазылуы мен айтылуы

  • and әдетте әлсіз айтылады: /ən/ немесе тек /n/: fish and chips «fish 'n' chips» сияқты естіледі.
  • but жылдам сөйлеуде әлсіз /bət/; or әлсіз /ə/ (UK), /ɚ/ (US): tea or coffee «tea-er-coffee» сияқты естіледі.
  • because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ немесе /bɪˈkʌz/ (US): екпін екінші бөлікте, «be-COZ». Соңындағы дыбыс /z/, жазылуына қарап /s/ деп айтпаңыз. Өте бейресми сөйлеуде көбінесе 'cause /kəz/ болады. Әдеттегі жазуда because деп жазыңыз.
  • too, to және two бірдей естілуі мүмкін: /tuː/. Сөйлемнің соңындағы too екпінді: Me too. (To көбінесе әлсіз /tə/.)
  • or бар таңдау сұрағында дауыс әдетте бірінші нұсқада көтеріліп, соңғысында төмендейді: Tea (жоғары) or coffee (төмен)?
  • Үтір: қазақшада «өйткені» алдына үтір қойылады («Үйде қалдым, өйткені ауырдым»), ал ағылшыншада because алдында әдетте үтір жоқ: I stayed at home because I was ill.

Алтын ереже

and (+), but (≠), or (?), so (→ нәтиже), because (← себеп). Also бөліктің ортасында; too / as well соңында; болымсыз сөйлемде either. but пен so алдында әдетте үтір қойыңыз, ал because алдында үтір қоймаңыз.

Жаттығулар

A. Құрылым

1–4 тапсырмалар: жақшадағы мағынаны көрсететін сөзді қолданыңыз: and, but, or, so, because.

  1. I like cats, I don't like dogs. (contrast)
  2. Would you like rice chips? You can choose one. (choice)
  3. It was late, we went home. (result)
  4. We went home it was late. (reason)
  5. She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
  6. My brother likes football, and I like it ___. …

B. Мағына

Мағынаға қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: We can eat at home … go to a restaurant.
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The test was hard, … I passed it.

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. I'm tired because of I worked late.
  2. I don't eat meat too.
  3. Because it was cold so we stayed in.
  4. She speaks also French.
  5. I was tired, so I went to bed early.

D. Мәтін ішінде

Сөздер тізімі: and, because, but, or, so, too (бір сөзді бірнеше рет қолдануға болады)

A message to a friend
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Күніңіз туралы бір сөйлемді but сөзімен, бір сөйлемді so сөзімен жазыңыз.
  2. Жауап беріңіз: Why are you learning English? because сөзін қолданыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-28 Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't
    Толықтырыңыз: I didn't (go) to work because I was ill.
  2. A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны
    always сөзін дұрыс орынға қойыңыз: She is late.
  3. A1-26 Was және were қазақша: be етістігінің өткен шағы, there was, I was born
    Дұрыс жауапты таңдаңыз: The film … long, but it was great.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. but
  2. or
  3. so
  4. because
  5. also
  6. too

B. Мағына

  1. so
  2. because
  3. or
  4. but

C. Қатені табыңыз

  1. I'm tired because I worked late.
  2. I don't eat meat either.
  3. Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
  4. She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
  5. ✓ I was tired, so I went to bed early.

D. Мәтін ішінде

  1. because
  2. but / and / so
  3. or
  4. too
  5. so / and

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
  2. Because I want to travel and I need it for my job.

F. Аралас қайталау

  1. go
  2. She is always late.
  3. was
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play