And, but, or, so, because қазақша: жалғаулықтар, also, too және үтір
And, But, Or, So, Because
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз екі ойды and, but, or, so және because арқылы байланыстыра аласыз, also, too және as well арқылы ақпаратты дұрыс орынға қосасыз және осы сөздермен үтірді дұрыс қоясыз.
Негізгі идея
Қысқа сөйлемдер түсінікті, бірақ шынайы сөйлеуде ойлар бір-бірімен байланысады. Сабақтас бөлік (clause) — бастауышы мен баяндауышы бар сөз тобы: it was late, we took a taxi. Байланыстырушы сөздер (жалғаулықтар, conjunctions) екі бөлікті бір сөйлемге қосады, және әрқайсысы әртүрлі қатынасты көрсетеді. Оларды бес белгі ретінде елестетіңіз:
- and = қосу (+): тағы бір ой
- but = қарама-қайшылық немесе күтпеген нәрсе (≠)
- or = таңдау (?)
- so = нәтиже (→)
- because = себеп (←)
So мен because бір оқиғаны қарама-қарсы бағытта айтады. Себеп → нәтиже: It was late, so we took a taxi. Нәтиже ← себеп: We took a taxi because it was late.
Also, too және as well and сөзіне ұқсас жұмыс атқарады: ақпарат қосады. Бірақ олар екі бөлікті жалғамайды. Олар бір бөліктің ішінде тұрады, және әрқайсысының өз орны бар.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: бұл сөздердің көбінің қазақшада тікелей баламасы бар және олар дәл сондай орында тұрады: бірақ = but, немесе / әлде = or, сондықтан = so, өйткені / себебі = because. Айырмашылықтар басқа жерде. Біріншісі: қазақшада екі іс-әрекетті көбінесе -ып арқылы тізбектейміз («барып, іштік»), ал ағылшыншада and керек. Екіншісі: себепті -ғандықтан жұрнағымен де айтамыз, ол бірінші бөліктің соңында тұрады; ағылшыншада Because бөліктің басында. Үшіншісі: «да / де» шылауы сөзден кейін тұрады («Мен де ойнаймын»), ал ағылшыншада also етістіктің алдында, too / as well соңында, ал болымсыз сөйлемде either. Төртіншісі: болымсыз сөйлемдегі «ет те, балық та» ағылшыншада or.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| нан, сүт және жұмыртқа | bread, milk and eggs | бірдей |
| жағажайға барып, түскі ас іштік | we went to the beach and had lunch | -ып → and |
| кішкентай, бірақ жарық | small, but bright | бірдей, үтірмен |
| шай ма, әлде кофе ме? | tea or coffee? | «әлде» → or |
| ет те, балық та жемеймін | I don't eat meat or fish | болымсызда «да … да» → or |
| кеш болды, сондықтан такси алдық | it was late, so we took a taxi | бірдей |
| пойыздар жүрмегендіктен, көлікпен бардық | Because the trains weren't running, we drove | жұрнақ бөліктің соңында → Because басында |
| мен де теннис ойнаймын | I also play tennis / I play tennis too | «де» сөзден кейін; also ортада, too соңында |
| мен де ішпеймін | I don't drink it either | болымсызда too емес, either |
Құрылым
Бес жалғаулық
| Жалғаулық | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| and | қосу | I play the guitar and my sister plays the piano. |
| but | қарама-қайшылық | The hotel was nice, but the food was terrible. |
| or | таңдау | Do you want tea or coffee? |
| so | нәтиже | I was hungry, so I made a sandwich. |
| because | себеп | I made a sandwich because I was hungry. |
Also, too, as well: орны
| Сөз | Орны | Мысал |
|---|---|---|
| also | негізгі етістіктің алдында | She also plays the violin. |
| also | be етістігінен кейін | He's also a musician. |
| also | бірінші көмекші немесе модаль етістіктен кейін (can, is, are…) | I can also drive. |
| too | бөліктің соңында | She plays the violin too. |
| as well | бөліктің соңында | She plays the violin as well. |
Too мен as well сөйлеуде өте жиі қолданылады; also сөйлеуде де, жазуда да жиі. Болымсыз сөйлемде соңында too емес, either қолданыңыз: I don't like it either (A2-32 қараңыз).
Осы сөздермен үтір қою
| Ереже | Мысал |
|---|---|
| Екі бөлікті жалғағанда but және so алдында әдетте үтір қойылады | It's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed. |
| Екі қысқа бөлікті and / or жалғаса, үтір әдетте керек емес | I cooked and she washed up. |
| because алдында әдетте үтір жоқ | I'm late because the bus didn't come. |
| Because бөлігі бірінші тұрса → одан кейін үтір | Because it was raining, we stayed in. |
| Тізімде: заттардың арасында үтір, соңғысының алдында and | I bought eggs, milk and bread. |
Тізімде кейбір авторлар (әсіресе US ағылшынында) and алдына да үтір қояды: eggs, milk, and bread. Екі стиль де дұрыс; біреуін таңдап, үнемі соны қолданыңыз.
Қолданылуы
1And: қосу
Ұқсас ойды қосу үшін немесе тізімдегі сөздерді жалғау үшін and қолданыңыз.
2But: қарама-қайшылық
Екінші ой біріншісінен өзгеше болса немесе одан кейін күтпеген нәрсе болса, but қолданыңыз.
3Or: таңдау
Екі немесе одан көп нәрсенің арасындағы таңдау үшін or қолданыңыз. Болымсыз сөйлемде or сіз істемейтін немесе сізде жоқ нәрселерді жалғайды.
4So: нәтиже
so сөзін нәтиженің алдына қойыңыз. Себеп бірінші тұрады.
5Because: себеп
because сөзін себептің алдына қойыңыз. Әңгімеде Why…? сұрағына жалғыз Because… деп жауап бере аласыз.
6Also, too және as well
Бұл сөздерді ақпарат қосу үшін қолданыңыз. Also бөліктің ортасында тұрады; too мен as well соңында тұрады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Мен де» → I too. Қазақшадағы «да / де» шылауы өзі қатысты сөзден кейін тұрады: «Ағам домбыра тартады. Мен де тартамын». Сөзбе-сөз аударсаңыз, too бастауыштан кейін тұрып қалады. Ағылшыншада also етістіктің алдында, ал too сөйлемнің соңында.
2. «Ол да жүзе алмайды» → too. Қазақшада «да / де» хабарлы сөйлемде де, болымсыз сөйлемде де бірдей. Ағылшыншада болымсыз сөйлемнің соңында too емес, either айтылады.
3. «Ет те, балық та» → and. Қазақша «Әжем қант та, тұз да жемейді» дейміз. «Да … да» тіркесін and деп аудару оңай. Ағылшыншада болымсыз сөйлемде нәрселерді әдетте or жалғайды.
4. «Өйткені…» бөлек сөйлем болып қалады. Қазақша жазуда себепті нүктеден кейін бөлек сөйлеммен бастау жиі кездеседі: «Саябаққа бармадық. Өйткені жел қатты болды.» Ағылшынша жазуда because бөлігі негізгі ойдан бөлінбейді.
Шатастырмаңыз
so және because — Бір оқиға, қарама-қарсы бағыт. So + нәтиже; because + себеп. Себеп пен нәтижені білдірудің басқа жолдары B1-27 сабағында.
but және although — Екеуі де қарама-қайшылықты көрсетеді, бірақ although құрылымы басқа. Бұл сабақта тек but қолданамыз; although B1-26 сабағында.
also, too және as well — Мағынасы бірдей, орны әртүрлі.
Жазылуы мен айтылуы
- and әдетте әлсіз айтылады: /ən/ немесе тек /n/: fish and chips «fish 'n' chips» сияқты естіледі.
- but жылдам сөйлеуде әлсіз /bət/; or әлсіз /ə/ (UK), /ɚ/ (US): tea or coffee «tea-er-coffee» сияқты естіледі.
- because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ немесе /bɪˈkʌz/ (US): екпін екінші бөлікте, «be-COZ». Соңындағы дыбыс /z/, жазылуына қарап /s/ деп айтпаңыз. Өте бейресми сөйлеуде көбінесе 'cause /kəz/ болады. Әдеттегі жазуда because деп жазыңыз.
- too, to және two бірдей естілуі мүмкін: /tuː/. Сөйлемнің соңындағы too екпінді: Me too. (To көбінесе әлсіз /tə/.)
- or бар таңдау сұрағында дауыс әдетте бірінші нұсқада көтеріліп, соңғысында төмендейді: Tea (жоғары) or coffee (төмен)?
- Үтір: қазақшада «өйткені» алдына үтір қойылады («Үйде қалдым, өйткені ауырдым»), ал ағылшыншада because алдында әдетте үтір жоқ: I stayed at home because I was ill.
Алтын ереже
and (+), but (≠), or (?), so (→ нәтиже), because (← себеп). Also бөліктің ортасында; too / as well соңында; болымсыз сөйлемде either. but пен so алдында әдетте үтір қойыңыз, ал because алдында үтір қоймаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
1–4 тапсырмалар: жақшадағы мағынаны көрсететін сөзді қолданыңыз: and, but, or, so, because.
-
I like cats, I don't like dogs. (contrast)
-
Would you like rice chips? You can choose one. (choice)chips (UK); fries (US)
-
It was late, we went home. (result)
-
We went home it was late. (reason)
-
She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
-
My brother likes football, and I like it ___. …
B. Мағына
Мағынаға қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: We can eat at home … go to a restaurant.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The test was hard, … I passed it.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
I'm tired because of I worked late.
-
I don't eat meat too.
-
Because it was cold so we stayed in.
-
She speaks also French.
-
I was tired, so I went to bed early.
D. Мәтін ішінде
Сөздер тізімі: and, because, but, or, so, too (бір сөзді бірнеше рет қолдануға болады)
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Күніңіз туралы бір сөйлемді but сөзімен, бір сөйлемді so сөзімен жазыңыз.
-
Жауап беріңіз: Why are you learning English? because сөзін қолданыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-28 Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't Толықтырыңыз: I didn't (go) to work because I was ill.
-
A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны always сөзін дұрыс орынға қойыңыз: She is late.
-
A1-26 Was және were қазақша: be етістігінің өткен шағы, there was, I was born Дұрыс жауапты таңдаңыз: The film … long, but it was great.
Жауаптар
A. Құрылым
- but
- or
- so
- because
- also
- too
B. Мағына
- so
- because
- or
- but
C. Қатені табыңыз
- I'm tired because I worked late.
- I don't eat meat either.
- Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
- She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
- ✓ I was tired, so I went to bed early.
D. Мәтін ішінде
- because
- but / and / so
- or
- too
- so / and
E. Сіздің кезегіңіз
- I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
- Because I want to travel and I need it for my job.
F. Аралас қайталау
- go
- She is always late.
- was
