Past Continuous қазақша: I was working, яғни «істеп жатыр едім»
Past Continuous: I Was Working
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз өткендегі бір сәтте не істеп жатқаныңызды айта аласыз, әңгіменің басында көріністі сипаттай аласыз және бір уақытта қатар жүріп жатқан екі әрекет туралы айта аласыз. Ол үшін was/were + -ing формасы қолданылады.
Негізгі идея
Past Simple (жай өткен шақ, I cooked dinner) өткен әрекетті бір тұтас оқиға ретінде көрсетеді: басталды, бітті, болды. Бірақ кейде өткендегі бір сәттің ішіне кіріп, айналаға қарағымыз келеді. Кеше кешкі сағат 8-де не болып жатыр еді? Әрекет сол сәттен бұрын басталған және сол сәтте әлі жалғасып жатқан: ол ортасында еді.
Фильмді және пауза батырмасын елестетіңіз. Фильмді бір сәтте тоқтатасыз да, қозғалыстағы әрекеттерді көресіз: біреу тамақ әзірлеп жатыр (was cooking), жаңбыр жауып тұр (was falling), балалар ойнап жүр (were playing). Тоқтатылған суретте ешнәрсе аяқталмаған. Міне, бұл Past Continuous (өткен шақтың созылыңқы түрі).
Бұл ойды сіз Present Continuous шағынан білесіз: A1-22 сабағындағы тікелей эфирдегі видео есіңізде ме (I'm cooking = дәл қазір жүріп жатыр)? Мұнда біз өткен туралы фильмді тоқтатамыз. Past Continuous дегеніміз — сол ойдың өткенге көшкен түрі: am/is/are орнына was/were келеді, ал -ing формасы сол күйі қалады. -ing формасы «әрекеттің ортасында» дегенді білдіреді.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: қазақ тілінде де өткен шақтың созылыңқы түрі бар. Ол көмекші етістіктер арқылы жасалады: -ып жатыр еді, -ып отыр еді, -ып тұр еді, -ып жүр еді немесе әңгімеде жиі -ып жатты / отырды / тұрды. Ағылшын тілінде бұлардың бәрінің орнына бір ғана құрылым бар: was/were + -ing. Қазақшада көмекші етістік қимылдың қалпын да көрсетеді (отыр, жатыр, тұр), ал ағылшыншада бұл маңызды емес. Тағы бір нәрсе: «жатты, отырды, тұрды» сырттай жай өткен шақ сияқты көрінеді, бірақ мағынасы созылыңқы. Сондықтан оны ағылшыншаға Past Simple арқылы емес, Past Continuous арқылы аударыңыз.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Сағат 8-де кешкі ас әзірлеп жатыр едім. | сол сәтте жүріп жатқан әрекет | At 8 pm I was cooking dinner. |
| Әжем газет оқып отырды. | фон, сурет | My grandmother was sitting by the window, reading a newspaper. |
| Ол кезде ұйықтап жатқан жоқ едім. | болымсыз | I wasn't sleeping. |
| Сол кезде не істеп жатыр едіңіз? | сұрақ | What were you doing? |
| Мен ас үйді жинап жатқанда, … | қатар жүрген екі әрекет | While I was cleaning the kitchen, … |
| Хат жаздым. | тұтас, аяқталған әрекет | I wrote an email. |
Құрылым
Хабарлы сөйлем (affirmative)
| Бастауыш | was / were | -ing формасы |
|---|---|---|
| I / he / she / it | was | working. |
| you / we / they | were | working. |
Болымсыз сөйлем (negative)
| Бастауыш | was not / were not | -ing формасы | Қысқарған түрі |
|---|---|---|---|
| I / he / she / it | was not | sleeping. | wasn't |
| you / we / they | were not | sleeping. | weren't |
Сұрақтар және қысқа жауаптар
| Сұрақ | Қысқа жауаптар |
|---|---|
| Was she driving? | Yes, she was. / No, she wasn't. |
| Were they waiting? | Yes, they were. / No, they weren't. |
| What were you doing at ten? | I was studying. |
| Where was he going? | He was going to the gym. |
Хабарлы сөйлемде was пен were қысқармайды: I was working, we were working.
-ing формасының жазылуы Present Continuous шағындағыдай A1-22: make → making, stop → stopping, lie → lying.
Қолданылуы
1Өткендегі бір сәтте жүріп жатқан әрекет
Өткендегі нақты бір сәтте әрекеттің ортасында болғаныңызды айту үшін Past Continuous қолданыңыз. Әрекет сол сәттен бұрын басталған және сол сәтте әлі жалғасып жатқан.
2Әңгіменің фоны
Әңгіме көбіне Past Continuous арқылы басталады: ол көріністі «сахнаға қояды», яғни ауа райын, орынды, адамдардың не істеп жатқанын сипаттайды. Негізгі оқиғалар содан кейін Past Simple арқылы айтылады: A2-02 қараңыз. Қазақша әңгімеде мұндай фон көбіне «жатты, отырды, тұрды» арқылы беріледі; ағылшыншада бұл was/were + -ing.
3Бір уақытта жүріп жатқан екі әрекет (while)
Екі ұзақ әрекеттің бір уақытта қатар жүріп жатқанын көрсету үшін while қолданыңыз. Әдетте екеуі де Past Continuous түрінде болады. Қазақшадағы «-ып жатқанда», «-ып отырғанда» осы while сөзіне сәйкес келеді.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Жатты, отырды, тұрды» → Past Simple. Қазақша әңгімені «Жел соғып тұрды, жапырақтар түсіп жатты» деп бастаймыз. Көмекші етістік -ды жалғауымен келгендіктен, оны Past Simple арқылы аудару оңай. Бірақ фон үшін ағылшыншада Past Continuous керек. Past Simple тізбегі бірінен соң бірі болған тұтас оқиғалар сияқты естіледі.
2. Сұрақта сөз тәртібі өзгермейді. Қазақшада «Телефонмен кіммен сөйлесіп тұр едің?» деп сөз тәртібін өзгертпей, сұрау сөзін қосамыз. Ағылшыншада сұрау сөзінен кейін алдымен was/were, содан соң бастауыш келеді.
3. «Иә, жұмыста емес едім» → Yes, I wasn't. Қазақшада болымсыз сұраққа берілген жауап сұраққа келіседі: «Кеше кешке жұмыс істеп жатқан жоқ па едің?» «Иә, жұмыста емес едім». Ағылшыншада yes / no фактіге қарай таңдалады: болымсыз жауап болса → No, I wasn't.
4. «Ол» → he ме, she ме? Әңгіме айтып отырғанда «ол» сөзін ойланбай he деп аудару оңай. Ағылшыншада ер адамға he, әйелге she.
Шатастырмаңыз
Past Continuous және Past Simple — Past Continuous әрекеттің ортасын көрсетеді; Past Simple әрекетті басынан аяғына дейін тұтас көрсетеді. Олардың әңгімеде бірге қалай жұмыс істейтіні A2-02 сабағында.
Past Continuous және Present Continuous — Құрылымы бірдей, уақыты басқа: өткен үшін was/were, қазір үшін am/is/are. A1-22 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Әдеттегі сөйлеуде was пен were әлсіз айтылады: was /wəz/, were /wə/ (UK), /wɚ/ (US). I was cooking тіркесінде was өте қысқа естіледі.
- Қысқа жауаптарда және сөйлем соңында олар толық айтылады: Yes, I was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US); Yes, they were /wɜː/ (UK), /wɝː/ (US).
- /w/ дыбысы ерінмен айтылады: еріндеріңізді домалақтап, алға созыңыз, тіс ерінге тимейді. Қазақтың «у» дыбысы кейде дәл осындай [w] болып айтылады (мысалы, «уақыт» сөзінің басында), бұл сізге көмектеседі. was сөзін «в» дыбысымен бастамаңыз.
- were сөзіндегі /ɜː/ дыбысы қазақ тілінде жоқ: тіл ауыздың ортасында, еріндер бос, домалақталмайды. Оны «ө» немесе «е» деп айтпаңыз.
- wasn't /ˈwɒznt/ (UK), /ˈwʌznt/ (US) және weren't /wɜːnt/ (UK), /wɝːnt/ (US) әдетте екпінмен айтылады.
- -ing соңындағы /ŋ/ — қазақтың «ң» дыбысы (working сөзінің соңы «таң» сөзінің соңымен бірдей). Соңына /g/ немесе /k/ қоспаңыз.
- -ing формасының жазылуы: соңындағы оқылмайтын e түсіп қалады (ride → riding), бір екпінді қысқа дауыстыдан кейін соңғы дауыссыз екі еселенеді (run → running, sit → sitting), -ie → -ying (die → dying).
Алтын ереже
Өткенді паузаға қойыңыз: was/were + -ing формасы = әрекет сол сәтте жүріп жатқан. I / he / she / it → was, you / we / they → were. Қазақшадағы «-ып жатыр еді», «-ып отыр еді» және фондағы «жатты, отырды, тұрды» көбіне осы Past Continuous шағына сәйкес келеді.
Жаттығулар
A. Құрылым
Past Continuous түрін қолданыңыз (was/were + -ing формасы).
-
At 7 am I (have) breakfast — I was in the middle of it when the phone rang.
-
When I got home at 4 pm, the house was quiet. The children (play) in the garden.
-
It (not rain) when we left the house.
-
you (sleep) at midnight? I called, but you didn't answer.
-
When you phoned Mia at 10 last night, what she (do)?
-
While I (cook), my brother (set) the table.
B. Мағына
Мағынаға қарай жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: At midnight I … a book in bed. I finished it at one.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I … the answer.
-
Қысқа жауап беріңіз: Were they working at noon yesterday? (No)
-
Қай сөйлем сағат 3-те әрекеттің жүріп жатқанын білдіреді?
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
We was waiting for the bus.
-
Did you watching TV at 9 pm?
-
He was sit on the sofa.
-
While I was reading, my sister was listening to music.
D. Мәтін ішінде
Past Continuous түрін қолданыңыз.
It was 9 pm on Sunday. Outside, it 15 (snow). In the living room, my dad 16 (read) the newspaper, and my mum 17 (watch) a film. My little brothers 18 (not sleep) — they 19 (play) a computer game in their room. And me? I 20 (do) my homework at the kitchen table.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Кеше кешкі сағат 8-де не істеп жатыр едіңіз? Екі сөйлем жазыңыз.
-
Әңгіменің басындағы көріністі сипаттаңыз: ауа райы және екі адам.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-28 Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't Қатені түзетіңіз: Did you went to the party?
-
A1-22 Present Continuous қазақша: I'm working, қазір не болып жатыр? -ing формасын жазыңыз: lie
-
A1-26 Was және were қазақша: be етістігінің өткен шағы, there was, I was born Дұрыс жауапты таңдаңыз: There … two cars outside the house.
Жауаптар
A. Құрылым
- was having
- were playing
- wasn't raining / was not raining
- Were … sleeping
- was … doing
- was cooking … was setting
B. Мағына
- was reading
- knew
- No, they weren't. / No, they were not.
- I was writing an email at 3 pm.
C. Қатені табыңыз
- We were waiting for the bus.
- Were you watching TV at 9 pm? / Did you watch TV at 9 pm?
- He was sitting on the sofa. / He sat on the sofa.
- ✓ While I was reading, my sister was listening to music.
D. Мәтін ішінде
- was snowing
- was reading
- was watching
- weren't sleeping / were not sleeping
- were playing
- was doing
E. Сіздің кезегіңіз
- At 8 pm yesterday I was cooking dinner. My sister was talking on the phone.
- It was raining. An old man was waiting at the bus stop, and a girl was reading a book.
F. Аралас қайталау
- Did you go to the party?
- lying
- were
