SlowingoГрамматика
A2 1 / 38

Past Continuous қазақша: I was working, яғни «істеп жатыр едім»

Past Continuous: I Was Working

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз өткендегі бір сәтте не істеп жатқаныңызды айта аласыз, әңгіменің басында көріністі сипаттай аласыз және бір уақытта қатар жүріп жатқан екі әрекет туралы айта аласыз. Ол үшін was/were + -ing формасы қолданылады.

Негізгі идея

Past Simple (жай өткен шақ, I cooked dinner) өткен әрекетті бір тұтас оқиға ретінде көрсетеді: басталды, бітті, болды. Бірақ кейде өткендегі бір сәттің ішіне кіріп, айналаға қарағымыз келеді. Кеше кешкі сағат 8-де не болып жатыр еді? Әрекет сол сәттен бұрын басталған және сол сәтте әлі жалғасып жатқан: ол ортасында еді.

Фильмді және пауза батырмасын елестетіңіз. Фильмді бір сәтте тоқтатасыз да, қозғалыстағы әрекеттерді көресіз: біреу тамақ әзірлеп жатыр (was cooking), жаңбыр жауып тұр (was falling), балалар ойнап жүр (were playing). Тоқтатылған суретте ешнәрсе аяқталмаған. Міне, бұл Past Continuous (өткен шақтың созылыңқы түрі).

Бұл ойды сіз Present Continuous шағынан білесіз: A1-22 сабағындағы тікелей эфирдегі видео есіңізде ме (I'm cooking = дәл қазір жүріп жатыр)? Мұнда біз өткен туралы фильмді тоқтатамыз. Past Continuous дегеніміз — сол ойдың өткенге көшкен түрі: am/is/are орнына was/were келеді, ал -ing формасы сол күйі қалады. -ing формасы «әрекеттің ортасында» дегенді білдіреді.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Жақсы жаңалық: қазақ тілінде де өткен шақтың созылыңқы түрі бар. Ол көмекші етістіктер арқылы жасалады: -ып жатыр еді, -ып отыр еді, -ып тұр еді, -ып жүр еді немесе әңгімеде жиі -ып жатты / отырды / тұрды. Ағылшын тілінде бұлардың бәрінің орнына бір ғана құрылым бар: was/were + -ing. Қазақшада көмекші етістік қимылдың қалпын да көрсетеді (отыр, жатыр, тұр), ал ағылшыншада бұл маңызды емес. Тағы бір нәрсе: «жатты, отырды, тұрды» сырттай жай өткен шақ сияқты көрінеді, бірақ мағынасы созылыңқы. Сондықтан оны ағылшыншаға Past Simple арқылы емес, Past Continuous арқылы аударыңыз.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Сағат 8-де кешкі ас әзірлеп жатыр едім.сол сәтте жүріп жатқан әрекетAt 8 pm I was cooking dinner.
Әжем газет оқып отырды.фон, суретMy grandmother was sitting by the window, reading a newspaper.
Ол кезде ұйықтап жатқан жоқ едім.болымсызI wasn't sleeping.
Сол кезде не істеп жатыр едіңіз?сұрақWhat were you doing?
Мен ас үйді жинап жатқанда, …қатар жүрген екі әрекетWhile I was cleaning the kitchen, …
Хат жаздым.тұтас, аяқталған әрекетI wrote an email.

Құрылым

Хабарлы сөйлем (affirmative)

Бастауышwas / were-ing формасы
I / he / she / itwasworking.
you / we / theywereworking.

Болымсыз сөйлем (negative)

Бастауышwas not / were not-ing формасыҚысқарған түрі
I / he / she / itwas notsleeping.wasn't
you / we / theywere notsleeping.weren't

Сұрақтар және қысқа жауаптар

СұрақҚысқа жауаптар
Was she driving?Yes, she was. / No, she wasn't.
Were they waiting?Yes, they were. / No, they weren't.
What were you doing at ten?I was studying.
Where was he going?He was going to the gym.

Хабарлы сөйлемде was пен were қысқармайды: I was working, we were working.

-ing формасының жазылуы Present Continuous шағындағыдай A1-22: make → making, stop → stopping, lie → lying.

Қолданылуы

1Өткендегі бір сәтте жүріп жатқан әрекет

Өткендегі нақты бір сәтте әрекеттің ортасында болғаныңызды айту үшін Past Continuous қолданыңыз. Әрекет сол сәттен бұрын басталған және сол сәтте әлі жалғасып жатқан.

At 8 pm I was cooking dinner.
Кешкі сағат 8-де кешкі ас әзірлеп жатыр едім.
«-ып жатыр едім» = was + -ing
This time yesterday we were flying to Lisbon.
Кеше дәл осы уақытта Лиссабонға ұшып бара жатыр едік.
"Why didn't you answer?" "Sorry, I was driving."
«Неге телефонды алмадың?» «Кешір, көлік айдап келе жатыр едім.»
қоңырау кезінде әрекет жүріп жатқан
At midnight the baby was still crying.
Түн ортасында нәресте әлі жылап жатыр еді.
What were you doing at six o'clock this morning?
Бүгін таңертең сағат алтыда не істеп жатыр едіңіз?
сұрақта were бастауыштың алдында
I wasn't sleeping at 2 am. I was watching a film.
Түнгі сағат 2-де ұйықтап жатқан жоқ едім. Фильм көріп отыр едім.
«жатқан жоқ едім» → wasn't + -ing
At 7.30 the kids were getting ready for school.
Сағат 7.30-да балалар мектепке дайындалып жатыр еді.
7.30 (UK), 7:30 (US)

2Әңгіменің фоны

Әңгіме көбіне Past Continuous арқылы басталады: ол көріністі «сахнаға қояды», яғни ауа райын, орынды, адамдардың не істеп жатқанын сипаттайды. Негізгі оқиғалар содан кейін Past Simple арқылы айтылады: A2-02 қараңыз. Қазақша әңгімеде мұндай фон көбіне «жатты, отырды, тұрды» арқылы беріледі; ағылшыншада бұл was/were + -ing.

The sun was shining and the birds were singing.
Күн жарқырап тұрды, құстар сайрап жатты.
«тұрды, жатты» мұнда фон → was shining, were singing
It was raining, and people were running for the bus.
Жаңбыр жауып тұрды, адамдар автобусқа қарай жүгіріп бара жатты.
Music was playing, and everyone was dancing.
Музыка ойнап тұрды, бәрі билеп жүрді.
My grandmother was sitting by the window, reading a newspaper.
Әжем терезенің жанында газет оқып отырды.
sitting және reading: екеуі де -ing
The café was full. Students were working on their laptops.
Кафе адамға толы еді. Студенттер ноутбуктерімен жұмыс істеп отырды.
It was late, and the streets were empty. Nobody was talking.
Кеш болған еді, көшелер бос тұрды. Ешкім сөйлеп тұрған жоқ.
қазақшада «ешкім» + болымсыз етістік; ағылшыншада nobody + was (болымды)

3Бір уақытта жүріп жатқан екі әрекет (while)

Екі ұзақ әрекеттің бір уақытта қатар жүріп жатқанын көрсету үшін while қолданыңыз. Әдетте екеуі де Past Continuous түрінде болады. Қазақшадағы «-ып жатқанда», «-ып отырғанда» осы while сөзіне сәйкес келеді.

While I was cleaning the kitchen, my husband was doing the laundry.
Мен ас үйді жинап жатқанда, күйеуім кір жуып жатты.
«-ып жатқанда» → while + was/were + -ing
The kids were playing outside while we were having lunch.
Біз түскі ас ішіп отырғанда, балалар далада ойнап жүрді.
While she was studying, her flatmate was practising the guitar.
Ол сабақ оқып отырғанда, пәтерлесі гитара тартып жаттығып жатты.
«ол» әйел → she, her; flatmate (UK), roommate (US); practising (UK), practicing (US)
Were you listening while I was explaining?
Мен түсіндіріп жатқанда, тыңдап отырдыңдар ма?
мұғалімнің оқушыларға сұрағы
While we were waiting for the bus, we were chatting about the weekend.
Автобус күтіп тұрғанда, демалыс күндері туралы әңгімелесіп тұрдық.
My dad was driving while my mum was reading the map.
Анам картаға қарап отырғанда, әкем көлік айдап келе жатты.
mum (UK); mom (US)

Жиі кездесетін қателер

❌They was playing football.
✅They were playing football.
you/we/they → were.
❌I was work at 9 am.
✅I was working at 9 am.
was/were + -ing формасы, етістіктің негізгі түрі емес.
❌She working at 10 pm.
✅She was working at 10 pm.
was/were түсіп қалмауы керек.
❌What you were doing?
✅What were you doing?
Сұрақта was/were бастауыштың алдында тұрады.
❌Did you sleeping at midnight?
✅Were you sleeping at midnight?
Past Continuous сұрағы did арқылы емес, was/were арқылы жасалады.
❌I was knowing the answer.
✅I knew the answer.
Күй етістіктері (know, want, like) әдетте созылыңқы түрде келмейді: A1-23 қараңыз.
❌Yes, I were.
✅Yes, I was.
I → was, қысқа жауапта да.
⚠️I cooked dinner when you called. (meaning: I was in the middle of cooking)
✅I was cooking dinner when you called.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ бұл «сіз қоңырау шалдыңыз, содан кейін мен тамақ әзірлей бастадым» дегенді білдіреді. A2-02 қараңыз.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Жатты, отырды, тұрды» → Past Simple. Қазақша әңгімені «Жел соғып тұрды, жапырақтар түсіп жатты» деп бастаймыз. Көмекші етістік -ды жалғауымен келгендіктен, оны Past Simple арқылы аудару оңай. Бірақ фон үшін ағылшыншада Past Continuous керек. Past Simple тізбегі бірінен соң бірі болған тұтас оқиғалар сияқты естіледі.

⚠️(Әңгіменің басы.) The wind blew and the leaves fell.
✅The wind was blowing and the leaves were falling.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ бұл фон емес, аяқталған оқиғалар сияқты естіледі.
⚠️(Әңгіменің басы.) In the park, old men played chess and children ate ice cream.
✅In the park, old men were playing chess and children were eating ice cream.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ көріністі сипаттау үшін созылыңқы түр табиғирақ.

2. Сұрақта сөз тәртібі өзгермейді. Қазақшада «Телефонмен кіммен сөйлесіп тұр едің?» деп сөз тәртібін өзгертпей, сұрау сөзін қосамыз. Ағылшыншада сұрау сөзінен кейін алдымен was/were, содан соң бастауыш келеді.

❌Who you were talking to on the phone?
✅Who were you talking to on the phone?
❌Where you were going so early?
✅Where were you going so early?

3. «Иә, жұмыста емес едім» → Yes, I wasn't. Қазақшада болымсыз сұраққа берілген жауап сұраққа келіседі: «Кеше кешке жұмыс істеп жатқан жоқ па едің?» «Иә, жұмыста емес едім». Ағылшыншада yes / no фактіге қарай таңдалады: болымсыз жауап болса → No, I wasn't.

❌"Weren't you working yesterday evening?" "Yes, I wasn't. I was at the gym."
✅"No, I wasn't. I was at the gym."

4. «Ол» → he ме, she ме? Әңгіме айтып отырғанда «ол» сөзін ойланбай he деп аудару оңай. Ағылшыншада ер адамға he, әйелге she.

⚠️(Әпкеңіз туралы айтып жатырсыз.) When I came in, he was talking to someone on the phone.
✅When I came in, she was talking to someone on the phone.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ he ер адамды білдіреді; әпкеңіз туралы айтсаңыз, she керек.

Шатастырмаңыз

Past Continuous және Past Simple — Past Continuous әрекеттің ортасын көрсетеді; Past Simple әрекетті басынан аяғына дейін тұтас көрсетеді. Олардың әңгімеде бірге қалай жұмыс істейтіні A2-02 сабағында.

I was writing an email at 3 pm.
Сағат 3-те электрондық хат жазып отыр едім.
сағат 3-те әрекеттің ортасында едім
I wrote an email at 3 pm.
Сағат 3-те электрондық хат жаздым.
хатты сағат 3 шамасында тұтас жазып бітірдім
We were watching TV all evening.
Кеш бойы теледидар көріп отырдық.
жүріп жатқан әрекет
We watched two episodes last night.
Кеше кешке екі серия көрдік.
аяқталған, саналатын нәтиже

Past Continuous және Present Continuous — Құрылымы бірдей, уақыты басқа: өткен үшін was/were, қазір үшін am/is/are. A1-22 қараңыз.

I'm working now.
Қазір жұмыс істеп жатырмын.
«жатырмын» → am working
I was working at this time yesterday.
Кеше дәл осы уақытта жұмыс істеп жатыр едім.
«жатыр едім» → was working

Жазылуы мен айтылуы

  • Әдеттегі сөйлеуде was пен were әлсіз айтылады: was /wəz/, were /wə/ (UK), /wɚ/ (US). I was cooking тіркесінде was өте қысқа естіледі.
  • Қысқа жауаптарда және сөйлем соңында олар толық айтылады: Yes, I was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US); Yes, they were /wɜː/ (UK), /wɝː/ (US).
  • /w/ дыбысы ерінмен айтылады: еріндеріңізді домалақтап, алға созыңыз, тіс ерінге тимейді. Қазақтың «у» дыбысы кейде дәл осындай [w] болып айтылады (мысалы, «уақыт» сөзінің басында), бұл сізге көмектеседі. was сөзін «в» дыбысымен бастамаңыз.
  • were сөзіндегі /ɜː/ дыбысы қазақ тілінде жоқ: тіл ауыздың ортасында, еріндер бос, домалақталмайды. Оны «ө» немесе «е» деп айтпаңыз.
  • wasn't /ˈwɒznt/ (UK), /ˈwʌznt/ (US) және weren't /wɜːnt/ (UK), /wɝːnt/ (US) әдетте екпінмен айтылады.
  • -ing соңындағы /ŋ/ — қазақтың «ң» дыбысы (working сөзінің соңы «таң» сөзінің соңымен бірдей). Соңына /g/ немесе /k/ қоспаңыз.
  • -ing формасының жазылуы: соңындағы оқылмайтын e түсіп қалады (ride → riding), бір екпінді қысқа дауыстыдан кейін соңғы дауыссыз екі еселенеді (run → running, sit → sitting), -ie → -ying (die → dying).

Алтын ереже

Өткенді паузаға қойыңыз: was/were + -ing формасы = әрекет сол сәтте жүріп жатқан. I / he / she / it → was, you / we / they → were. Қазақшадағы «-ып жатыр еді», «-ып отыр еді» және фондағы «жатты, отырды, тұрды» көбіне осы Past Continuous шағына сәйкес келеді.

Жаттығулар

A. Құрылым

Past Continuous түрін қолданыңыз (was/were + -ing формасы).

  1. At 7 am I (have) breakfast — I was in the middle of it when the phone rang.
  2. When I got home at 4 pm, the house was quiet. The children (play) in the garden.
  3. It (not rain) when we left the house.
  4. you (sleep) at midnight? I called, but you didn't answer.
  5. When you phoned Mia at 10 last night, what she (do)?
  6. While I (cook), my brother (set) the table.

B. Мағына

Мағынаға қарай жауап беріңіз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: At midnight I … a book in bed. I finished it at one.
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I … the answer.
  3. Қысқа жауап беріңіз: Were they working at noon yesterday? (No)
  4. Қай сөйлем сағат 3-те әрекеттің жүріп жатқанын білдіреді?

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. We was waiting for the bus.
  2. Did you watching TV at 9 pm?
  3. He was sit on the sofa.
  4. While I was reading, my sister was listening to music.

D. Мәтін ішінде

Past Continuous түрін қолданыңыз.

A quiet evening
It was 9 pm on Sunday. Outside, it 15 (snow). In the living room, my dad 16 (read) the newspaper, and my mum 17 (watch) a film. My little brothers 18 (not sleep) — they 19 (play) a computer game in their room. And me? I 20 (do) my homework at the kitchen table.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Кеше кешкі сағат 8-де не істеп жатыр едіңіз? Екі сөйлем жазыңыз.
  2. Әңгіменің басындағы көріністі сипаттаңыз: ауа райы және екі адам.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-28 Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't
    Қатені түзетіңіз: Did you went to the party?
  2. A1-22 Present Continuous қазақша: I'm working, қазір не болып жатыр?
    -ing формасын жазыңыз: lie
  3. A1-26 Was және were қазақша: be етістігінің өткен шағы, there was, I was born
    Дұрыс жауапты таңдаңыз: There … two cars outside the house.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. was having
  2. were playing
  3. wasn't raining / was not raining
  4. Were … sleeping
  5. was … doing
  6. was cooking … was setting

B. Мағына

  1. was reading
  2. knew
  3. No, they weren't. / No, they were not.
  4. I was writing an email at 3 pm.

C. Қатені табыңыз

  1. We were waiting for the bus.
  2. Were you watching TV at 9 pm? / Did you watch TV at 9 pm?
  3. He was sitting on the sofa. / He sat on the sofa.
  4. ✓ While I was reading, my sister was listening to music.

D. Мәтін ішінде

  1. was snowing
  2. was reading
  3. was watching
  4. weren't sleeping / were not sleeping
  5. were playing
  6. was doing

E. Сіздің кезегіңіз

  1. At 8 pm yesterday I was cooking dinner. My sister was talking on the phone.
  2. It was raining. An old man was waiting at the bus stop, and a girl was reading a book.

F. Аралас қайталау

  1. Did you go to the party?
  2. lying
  3. were
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play