Кайталоо B1-10–B1-19 кыргызча: туюк мамиле, кыйыр сөз жана этиш үлгүлөрү
Review: Passive, Reported Speech and Verb Patterns
Бул бетте
Бул кайталоого кирген сабактар
Максат
Бул сабактан кийин сиз каалаган чакта ырастоо жана туюк мамиленин ортосунан тандай аласыз, суроолорду туура сөз тартиби менен жеткирип жана сылык бере аласыз, question tag кошо аласыз, азыркы учур жөнүндө божомол кыла аласыз жана этиштерден жана предлогдордон кийин -ing, to же негизги форманын ортосунан тандай аласыз.
Эмнени үйрөндүк
| Сабак | Негизги ой | Негизги мисал |
|---|---|---|
| B1-10 | Present Simple жана Past Simple чагында be + үчүнчү форма («-ыл-», «-ын-»); by + аткаруучу пайдалуу болгондо гана; was born | My phone was stolen on the train. |
| B1-11 | Ар бир чакта жана модалдык этиштерден кийин туюк мамиле: be керектүү чакта (is being, has been, will be, must be) | The bridge is being repaired, so we have to go the long way round. |
| B1-12 | Кыйыр билдирүүлөр: said сөзүнөн кийин backshift; ат атоочтор жана убакыт сөздөрү өзгөрөт; азыр да чындык болсо же жеткирүүчү этиш учур чакта болсо, backshift жок | She said she would see me the next day. |
| B1-13 | Кыйыр суроолор ырастоо тартиби жана if / whether менен; ask / tell + адам + (not) to; say жана tell | The officer asked me where I was going. |
| B1-14 | Сылык суроолор: сылык баштоочу сөз + ырастоо тартиби, backshift жок; суроо сөзү + to + этиш | Excuse me, could you tell me where the nearest bus stop is? |
| B1-15 | Question tags: көмөкчү этишти кайталап, тескери кылуу; көмөкчү этиш жок болсо do / does / did; төмөндөгөн жана көтөрүлгөн үн («туурабы?» англисчеде ар бир сүйлөмгө өзүнчө) | She works from home on Fridays, doesn't she? |
| B1-16 | Учурдагы божомол: must («болсо керек»), might / may / could («болушу мүмкүн»), can't («болушу мүмкүн эмес») | You've been travelling all day. You must be tired. |
| B1-17 | Этиш + -ing (enjoy, avoid, consider, suggest) жана этиш + to (decide, hope, refuse, manage); сын атооч + to | We've decided to sell the car. |
| B1-18 | Этиш + толуктооч + to (want, ask, tell, allow); make / let + толуктооч + негизги форма; туюк мамиле be made to, be allowed to | My boss let me leave early on Friday. |
| B1-19 | -ing формасы ээ катары (жекелик этиш) жана предлогдон кийин, анын ичинде look forward to тизмегиндеги to | We look forward to hearing from you. |
Негизги салыштыруулар
Ырастоо мамиле жана туюк мамиле B1-10 B1-11 – Кыргызча да туюк мамиле бар («талкаланды», «даярдалып жатат»), бирок англисчеде be сөзсүз керек.
- Текшерүү: Ээ ишти өзү аткарып жатабы же иш ага карата аткарылып жатабы? Кабыл алса → be + үчүнчү форма. Толуктоочу жок этиштердин (happen, arrive, die) туюк мамилеси жок.
being жана been B1-11 – Кыргызча «оңдолуп жатат» жана «оңдолду» деген айырма англисчеде being жана been менен берилет.
- Текшерүү: am / is / are / was / were сөзүнөн кийин → being (уланып жатат). have / has / had сөзүнөн кийин → been (бүттү).
Кыйыр суроо жана сылык суроо B1-13 B1-14 – Кыргызча экөө тең «… кайда экенин» менен айтылат.
- Текшерүү: Экөө тең ырастоо тартибин колдонот, do / does / did жок. Кимдир бирөөгө өткөн суроо жөнүндө айтып жатамбы? → адатта backshift, чекит. Азыр сурап жатамбы? → backshift жок; ? же . баштоочу сөзгө жараша.
say жана tell; told me to жана told me that B1-12 B1-13 – Кыргызча экөө тең «айтты» же «деди», ошондуктан адамга жана маанисине караңыз.
- Текшерүү: Этиштен кийин дароо адам турабы? → tell. Буйрукпу же өтүнүчпү? → tell / ask + адам + (not) to.
Backshift жана backshift жок B1-12 – Кыргызча «-ганын айтты» чакты өзгөртпөйт; англисче адатта өзгөртөт.
- Текшерүү: Жеткирүүчү этиш өткөн чактабы? → адатта бир кадам артка. Азыр да чындыкпы же жеткирүүчү этиш учур чактабы (says)? → чакты сактасаңыз болот.
Божомол маанисиндеги must жана милдет маанисиндеги must; can't жана mustn't B1-16 – Кыргызча «керек» да эки ишти аткарат: «-са керек» (божомол) жана «-ышың керек» (милдет).
- Текшерүү: Далилден чыккан логикабы же эрежеби? «Чындык эмес деп ишенем» үчүн mustn't эмес, can't колдонуңуз.
Этиш + -ing, этиш + to жана этиш + толуктооч + to B1-17 B1-18 – Кыргызча «-ууну», «-ганды», «-ышын» формалары англисче тандоону чечпейт.
- Текшерүү: Экинчи этиштин формасын биринчи этиш тандайт. Эки аракетти бир эле адам жасаса → этиш + -ing же этиш + to. Экинчи аракетти башка адам жасаса → адатта этиш + толуктооч + to (suggest эмес: Көп кездешкен каталарды караңыз).
make / let + негизги форма жана allow + толуктооч + to B1-18 – Кыргызча «-тыр» (окуттурду, күттүрдү) жана «уруксат берди» англисчеде to жок make / let болот.
- Текшерүү: Бул кайталоодогу этиштердин ичинен make жана let to жок негизги форма алат (help да алышы мүмкүн). Туюк мамиледе: be made to, be allowed to.
to + этиш жана to (предлог) + -ing B1-19 – Кыргызча «көрүүнү күтөм» дегендеги кыймыл атоочту to see деп которбоңуз.
- Текшерүү: Бул to сөзүнөн кийин зат атооч келе алабы? Келсе, бул – предлог → -ing.
Көмөкчү этиш менен tag жана do / does / did менен tag B1-15 – Кыргызча «туурабы?» бардык сүйлөмгө бирдей; англисче tag сүйлөмгө карап өзгөрөт.
- Текшерүү: Сүйлөмдө көмөкчү этиш же негизги этиш катары be барбы? Аны кайталап, тескери кылыңыз (She's a teacher, isn't she?). Көмөкчү этиш да, be да жокпу? → ошол эле чактагы do / does / did.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
Кайталоодо каталар көбүнчө бир сүйлөмдө эки форма чогуу келгенде чыгат. Төмөндөгү тузактарда кыргыз тилинин адаты бир эле сүйлөмдө эки жерде тоскоол болот.
1. «Баргансызбы? Билетиңиз барбы? деп сурады» → суроо тартиби жана if жок. Кыргызча суроолорду көбүнчө түз сөз менен, «-бы» бөлүкчөсү менен бирге жеткиребиз: «Визалык борбордогу аял мурун Кореяга баргансызбы, кайра кайтуучу билетиңиз барбы деп сурады». Англисче кыйыр суроодо if / whether, ырастоо тартиби жана backshift керек – ар бир суроо үчүн. B1-12 B1-13
2. «Мектеп курулуп жатат деп айтты» → is building, will. Кыргызча «Айыл башчысы клубдун жанында жаңы мектеп курулуп жатат, сентябрда ачылат деп айтты» дейбиз. Бул сүйлөмдө эки тузак бар: «курулуп жатат» туюк мамиле да, уланып жаткан иш да (being built), ал эми «деп айтты» чакты өзгөртпөйт, англисчеде болсо өткөн чактагы жеткирүүчү этиштен кийин was / would керек. B1-11 B1-12
3. «Арыз берүүнү сунуштады, жардам берем деп убада берди» → suggested me to, promised helping. Кыргызча «Ошто мейманкана башкарган таякем мага ресепшнде жайкы жумушка арыз берүүнү сунуштады жана маекке даярданууга жардам берем деп убада берди» дейбиз. «Мага … сунуштады» suggested me to болуп калат, ал эми «жардам берүү» деген кыймыл атооч helping болуп калат. Англисчеде suggested that I + этиш (же advised me to) жана promised to + этиш. B1-17 B1-18
4. «Жабык болушу мүмкүн, бирок текшерүүгө арзыйт» → can be, worth to. Кыргызча «Ала-Тоо аянтынын жанындагы жаңы кафе бүгүн майрамга байланыштуу жабык болушу мүмкүн, бирок текшерүүгө арзыйт» дейбиз. «Мүмкүн» can болуп, «-ууга арзыйт» деген барыш жөндөмө to болуп которулуп калат. Бир кырдаал жөнүндө божомол үчүн might / could / may, ал эми worth сөзүнөн кийин -ing. B1-16 B1-19
Алтын эрежелер
- B1-10 Эмне болгонуна же кимге / эмнеге болгонуна көңүл бургуңуз келеби? be + үчүнчү форма колдонуңуз (is made, was built). by + аткаруучуну ал жаңы же маанилүү болгондо гана кошуңуз.
- B1-11 be сөзүн керектүү чакка коюңуз – is being, was being, has been, had been, will be, is going to be, must be – андан кийин үчүнчү форманы кошуңуз, ал эч качан өзгөрбөйт.
- B1-12 Өзүңүздүн убактыңыздан жана жериңизден жеткириңиз: өткөн чактагы жеткирүүчү этиштен кийин адатта чакты бир кадам артка жылдырып, ат атоочторду жана убакыт сөздөрүн өзгөртүңүз. Азыр да чындык болсо же жеткирүүчү этиш учур чакта болсо, баштапкы чакты сактасаңыз болот.
- B1-13 Кыйыр суроолордо ырастоо тартиби, «ооба / жок» суроолору үчүн if / whether. Өтүнүчтөр жана буйруктар: ask / tell + адам + (not) to + этиш. Кимдир бирөөгө tell кыласыз; бир нерсени say кыласыз.
- B1-14 Сылык баштоочу сөз + ырастоо тартиби, ичинде do / does / did жок; «ооба / жок» суроолору үчүн if / whether. Суроо белгисин баштоочу сөз суроо болгондо гана коюңуз.
- B1-15 Көмөкчү этишти (же be) жаңырыктай кайталап, тескери кылыңыз, ат атооч менен. Көмөкчү этиш да, be да жокпу? do / does / did колдонуңуз. Төмөндөгөн үн = «макул бол»; көтөрүлгөн үн = «ушундайбы?».
- B1-16 Далил → жыйынтык: must = чындык деп ишенем; might / may / could = мүмкүн; can't = чындык эмес деп ишенем. «Балким, андай эмес» үчүн might not / may not колдонуңуз.
- B1-17 Экинчи этиштин формасын биринчи этиш тандайт: -ing көбүнчө аракетти буюм катары карайт (enjoy, avoid, deny); to көбүнчө алдыга карайт (decide, hope, promise). Логика жардам бербеген жерде этишти мисал менен жаттаңыз.
- B1-18 want, ask, tell, allow сыяктуу этиштер адам + to + этиш алат; make жана let адам + этиш алат; help экөөнү тең алат. Туюк мамиле: be made to, be allowed to.
- B1-19 Предлогдон кийин этиш -ing формасын алат – look forward to, be used to, object to тизмектериндеги to да кошо. Бир -ing ээ жекелик этиш алат.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз же сүйлөмдү толуктаңыз.
-
B1-10 Passive (туюк мамиле) кыргызча: is made, was built My bike (steal) last night.
-
B1-11 Бардык чактардагы туюк мамиле (passive) кыргызча: is being done, has been done, must be done Sorry, your room (clean) at the moment.
-
B1-11 Бардык чактардагы туюк мамиле (passive) кыргызча: is being done, has been done, must be done Tickets (can / buy) online.
-
B1-12 Reported Speech кыргызча: кыйыр сөз, «… деди» англисче кантип айтылат? "I've lost my keys." → She said she her keys.has lost: possible if the keys are still lost now B1-12
-
B1-13 Reported Questions кыргызча: кыйыр суроо, өтүнүч жана буйрук; say же tell? "Where do you work?" → He asked me where .I work: possible if it is still true B1-12
-
B1-14 Indirect Questions кыргызча: Could you tell me where…? Англисче сылык суроо Where is the nearest bus stop? → Could you tell me where ?
-
B1-15 Question Tags кыргызча: isn't it, don't you – англисче «туурабы?» кантип айтылат? She works from home on Fridays, ?
-
B1-18 Want him to, make him do, let him do кыргызча: англисче «-ышын каалайм», «-тыр» жана уруксат My mum made me (apologise) to my sister.mum (UK), mom (US)
B. Мааниси
Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз же жооп бериңиз.
-
B1-16 Must be, can't be, might be кыргызча: англисче «… болсо керек» жана «болушу мүмкүн эмес» Туура жоопту тандаңыз: She's just finished a ten-hour shift. She … be tired.
-
B1-16 Must be, can't be, might be кыргызча: англисче «… болсо керек» жана «болушу мүмкүн эмес» Туура жоопту тандаңыз: That … be Jack — he's on holiday in Thailand.on holiday (UK), on vacation (US)
-
B1-17 Verb + -ing же verb + to кыргызча: enjoy doing, decide to do – толук тизмелер Туура жоопту тандаңыз: We can't afford … on holiday this year.
-
B1-17 Verb + -ing же verb + to кыргызча: enjoy doing, decide to do – толук тизмелер Туура жоопту тандаңыз: I really enjoy … from home.
-
B1-19 Gerund кыргызча: -ing ээ катары жана предлогдон кийин (look forward to seeing) Зат атооч тестин колдонуп, анан тандаңыз: I'm looking forward to … the new film.
-
B1-17 Verb + -ing же verb + to кыргызча: enjoy doing, decide to do – толук тизмелер Зат атооч тестин колдонуп, анан тандаңыз: I want to … the new film.
-
B1-13 Reported Questions кыргызча: кыйыр суроо, өтүнүч жана буйрук; say же tell? Туура жоопту тандаңыз: She … us to wait outside.
-
B1-12 Reported Speech кыргызча: кыйыр сөз, «… деди» англисче кантип айтылат? Бир мүнөт мурун курбуңуз мындай деди: "The film starts at eight." Report 1: She said the film starts at eight. Report 2: She said the film started at eight. Кайсынысы мүмкүн? …
-
B1-15 Question Tags кыргызча: isn't it, don't you – англисче «туурабы?» кантип айтылат? "You've locked the door, haven't you?" Сүйлөп жаткан адам так билбейт. Tag-те үн көтөрүлөбү же төмөндөйбү (rising / falling)?
-
B1-11 Бардык чактардагы туюк мамиле (passive) кыргызча: is being done, has been done, must be done Туура жоопту тандаңыз: The new stadium …, so it's still closed.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
B1-10 Passive (туюк мамиле) кыргызча: is made, was built This castle built in the 12th century.
-
B1-11 Бардык чактардагы туюк мамиле (passive) кыргызча: is being done, has been done, must be done The results will announced on Friday.
-
B1-13 Reported Questions кыргызча: кыйыр суроо, өтүнүч жана буйрук; say же tell? She asked me what time was it.
-
B1-14 Indirect Questions кыргызча: Could you tell me where…? Англисче сылык суроо Do you know what time does the shop close?
-
B1-15 Question Tags кыргызча: isn't it, don't you – англисче «туурабы?» кантип айтылат? Nobody called, didn't they?
-
B1-18 Want him to, make him do, let him do кыргызча: англисче «-ышын каалайм», «-тыр» жана уруксат My parents didn't let me to go to the concert.
-
B1-19 Gerund кыргызча: -ing ээ катары жана предлогдон кийин (look forward to seeing) It's worth to book a table.
-
B1-12 Reported Speech кыргызча: кыйыр сөз, «… деди» англисче кантип айтылат? He said he would send me the details.
-
B1-17 Verb + -ing же verb + to кыргызча: enjoy doing, decide to do – толук тизмелер She avoided to answer my question.
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз. Кашаадагы сөздөрдү колдонуңуз же туура сөздү тандаңыз.
Ana: You heard about the new office, 28?
Ben: No! What happened?
Ana: At the meeting, the boss said the old building 29 (sell) last month, and that a new office 30 (build) at the moment.
Ben: Really? Do you know where 31 (they / build) it?
Ana: Near the station. But she asked us 32 (not / tell) anyone yet.
Ben: Oops. I've just told Tom. He 33 (must / can't) be really surprised — I'm sure. He's worked in this building for twenty years!
Ana: And guess what? The boss has agreed 34 (let) us work from home two days a week until the move. She won't make us 35 (come) in every day.
Ben: Great! I'm looking forward to 36 (not / sit) in traffic every morning.
Ana: Me too. 37 (work) from home really suits me.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
B1-12 Reported Speech кыргызча: кыйыр сөз, «… деди» англисче кантип айтылат? Өткөн жумада досуңуз же кесиптешиңиз сизге айткан бир нерсени жана сизге берген бир суроосун жеткириңиз.
-
B1-18 Want him to, make him do, let him do кыргызча: англисче «-ышын каалайм», «-тыр» жана уруксат Балалыгыңыздагы үй эрежелери жөнүндө үч сүйлөм жазыңыз: бирин let, бирин make, бирин (not) allowed to менен.
-
B1-11 Бардык чактардагы туюк мамиле (passive) кыргызча: is being done, has been done, must be done Шаарыңыз жөнүндө туюк мамиле менен эки сүйлөм жазыңыз: бирин өткөн жөнүндө (was built / was opened), экинчисин азыр уланып жаткан иш жөнүндө (is being…).
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B1-03 Past Perfect кыргызча: «кетип калган экен» англисче кантип айтылат? (had + үчүнчү форма) When we got to the cinema, the film (already / start).
-
B1-07 Third Conditional кыргызча: «-ган болсо … -мак элем» англисче If you (ask) me, I would have helped.
-
B1-09 Should Have, Could Have, Might Have кыргызча: «керек эле», «-са болмок» I (should / bring) an umbrella — I'm soaked!
-
A2-25 Verb + -ing же Verb + To кыргызча: want to, enjoy -ing жана want you to I'd like (go) to the concert with you.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- was stolen / got stolen
- is being cleaned
- can be bought
- had lost / 'd lost / has lost
- I worked / I work
- the nearest bus stop is
- doesn't she
- apologise
B. Мааниси
- must
- can't
- to go
- working
- seeing
- see
- told
- both
- rising
- is being built
C. Катаны табыңыз
- This castle was built in the 12th century.
- The results will be announced on Friday.
- She asked me what time it was.
- Do you know what time the shop closes?
- Nobody called, did they?
- My parents didn't let me go to the concert. / My parents didn't allow me to go to the concert.
- It's worth booking a table.
- ✓ He said he would send me the details.
- She avoided answering my question.
D. Текстте
- didn't you
- had been sold / was sold
- was being built / is being built
- they are building / they're building
- not to tell
- must
- to let
- come
- not sitting
- Working
E. Сиздин кезегиңиз
- My colleague said she was looking for a new job. She asked me if I knew any good companies.
- My parents let me stay up late on Fridays. They made me do my homework before dinner. I wasn't allowed to watch TV during meals.
- Our town hall was built in 1890. A new park is being created next to the river.
F. Аралаш кайталоо
- had already started / 'd already started
- had asked / 'd asked
- should have brought / should've brought
- to go
