Reported Speech кыргызча: кыйыр сөз, «… деди» англисче кантип айтылат?
Reported Speech: Statements
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз кимдир бирөөнүн айтканын кыйыр сөз менен жеткире аласыз – She said (that) she was tired – чактарды, ат атоочторду жана убакыт сөздөрүн туура өзгөртө аласыз, ошондой эле чакты качан өзгөртүүнүн кереги жок экенин билесиз.
Негизги ой
Кимдир бирөөнүн сөзүн жеткиргенде сиз жазманы кайра коюп жаткан жоксуз. Сиз кабарды өзүңүздүн ордуңуздан жеткиресиз: өзүңүздүн убактыңыздан, өзүңүздүн жериңизден, өзүңүздүн көз карашыңыздан.
Мария дүйшөмбү күнү мындай деди дейли: "I'm tired. I'll call you tomorrow." Жума күнү сиз бул жөнүндө досуңузга айтып жатасыз. Дүйшөмбү азыр өткөндө калды, ошондуктан бүт маек убакыт боюнча бир кадам артка жылат: Maria said she was tired and would call me the next day. Бул артка кадам backshift (чактын артка жылышы) деп аталат.
Калган нерселер да сиздин көз карашыңызга өтөт. Анын I сөзү she болот; анын you сөзү me болот; анын tomorrow сөзү the next day болот, анткени дүйшөмбүдөн караганда «эртең» жумадан караганда «эртең» эмес.
Бирок backshift робот эрежеси эмес. Эгер ал айткан нерсе азыр да чындык болсо же жаңы эле айтылган сөздү жеткирип жатсаңыз, баштапкы чакты сактасаңыз болот. Дайыма өзүңүздөн сураңыз: мен азыр турган жерден бул кандай көрүнөт?
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча кимдир бирөөнүн сөзүн көбүнчө түз сөз катары «…» деди же … деп айтты менен жеткиребиз: «Мария „Чарчадым, эртең сага чалам“ деди». Мындай сүйлөмдө чак да, ат атооч да, «эртең» да өзгөрбөйт – сөз болгондой эле калат. Кыйыр сөз үчүн кыргызча -ганын / -аарын айтты формасы бар: «Мария чарчаганын жана мага эртеси чаларын айтты». Бирок бул формада да кыргыз тилинде англисчедегидей «чакты бир кадам артка жылдыруу» эрежеси жок. Ошондуктан англисчеде said сөзүнөн кийин will, can, tomorrow калып калуу оңой. Экинчи айырма: кыргызча айтты said дегенди да, told дегенди да билдирет, ал эми англисче told сөзүнөн кийин адам сөзсүз керек, said сөзүнөн кийин адам коюлбайт. Үчүнчүсү: «мурун» ago да, before да; кыйыр сөздө англисче before керек.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| «Чарчадым» деди. | She said she was tired. | кыргызча түз сөз сакталат; англисче чак артка жылат: am → was |
| Ал мага чоо-жайын жиберерин айтты. | He said he would send me the details. | «-аарын айтты» – чак жок; англисче will → would |
| Ал кечеге келе албасын айтты. | She said she couldn't come to the party. | can't → couldn't |
| Ал Азияда эч качан болбогонун айтты. | He said he had never been to Asia. | «-ганын айтты» → had + үчүнчү форма |
| Ал мага чарчаганын айтты. | She told me she was tired. / She said she was tired. | «айтты» = said да, told да; told + адам, said + адамсыз |
| «Эртең келем» деди. | He said he would come the next day. | кыргызча «эртең» сакталат; англисче убакыт өзгөрсө → the next day |
| Ал жумушту эки жыл мурун баштаганын айтты. | He said he had started the job two years before. | «мурун» = ago да, before да; кыйыр сөздө → before |
| Джейк кечигип жатканын айтып жатат. | Jake says he's running late. | Бул жерде да ушундай: says (учур чак) → чак өзгөрбөйт |
Кыскасы: кыргызча «… деди» жана «-ганын / -аарын айтты» чакты өзгөртпөйт, англисче said сөзүнөн кийин адатта чак бир кадам артка жылат; «айтты» → said (адамсыз) же told + адам; «эртең», «кечээ», «мурун» → the next day, the day before, before.
Түзүлүшү
Негизги үлгү
| Жеткирүүчү этиш | (that) | жеткирилген сүйлөм |
|---|---|---|
| She said | (that) | she was hungry. |
| He told me | (that) | he had lost his keys. |
That милдеттүү эмес жана оозеки кепте көбүнчө түшүрүлөт. Say жана tell сөздөрүнүн үлгүлөрү башка: B1-13 караңыз.
Backshift: өткөн чактагы жеткирүүчү этиштен кийин чактын өзгөрүшү
| Түз сөз | Кыйыр сөз |
|---|---|
| Present Simple: "I work in a bank." | Past Simple: She said she worked in a bank. |
| Present Continuous: "I'm leaving." | Past Continuous: He said he was leaving. |
| Present Perfect: "I've finished." | Past Perfect: She said she had finished. |
| Past Simple: "I saw it." | Past Perfect: He said he had seen it. (saw да болот) |
| will: "I'll help." | would: She said she would help. |
| can: "I can swim." | could: He said he could swim. |
| may: "It may rain." | might: She said it might rain. |
| must (милдет): "I must go." | had to: He said he had to go. (must да болот) |
| am / is / are going to: "We're going to move." | was / were going to: They said they were going to move. |
Өзгөрбөйт: would, could, should, might, ought to жана Past Perfect ошол бойдон калат.
Ат атоочтор жана таандык ат атоочтор – аларды жеткирип жаткан адамдын көз карашына ылайыкташтырыңыз.
| Түз сөз | Кыйыр сөз |
|---|---|
| "I love my job." (Tom) | Tom said he loved his job. |
| "We'll meet you at our house." (ата-энеңиз, сизге) | They said they would meet me at their house. |
Убакыт жана орун сөздөрү (убакыт же орун азыр башка болсо)
| Түз сөз | Кыйыр сөз |
|---|---|
| now | then, at that time |
| today / tonight | that day / that night |
| yesterday | the day before, the previous day |
| tomorrow | the next day, the following day |
| last week | the week before, the previous week |
| next month | the following month |
| … ago | … before, … earlier |
| here | there |
| this / these | that / those (же the) |
Колдонулушу
1said сөзүнөн кийинки backshift
Жеткирүүчү этиш өткөн чакта болсо (said, told), чакты бир кадам артка жылдырыңыз. Кыргызча «-ганын айтты» формасында мындай өзгөрүү жок.
2Кыйыр сөздөгү модалдык этиштер
Will → would, can → could, may → might, ал эми must (милдет) → had to. Would, could, should, might жана ought to өзгөрбөйт.
3Ат атоочторду жана таандык ат атоочторду өзгөртүү
Өзүңүздүн көз карашыңыздан жеткириңиз. Сураңыз: азыр ким сүйлөп жатат, ким угуп жатат? Кыргызча түз сөздө «мен», «сен», «досум» сакталат, англисче кыйыр сөздө алар өзгөрөт.
4Убакыт жана орун сөздөрүн өзгөртүү
Жеткирип жатканда убакыт же орун башка болсо, today, tomorrow, ago, here сыяктуу сөздөрдү өзгөртүңүз.
5Backshift жок: азыр да чындык же жаңы эле айтылган
Маалымат азыр да чындык болсо, баштапкы чакты сактасаңыз болот. Бул оозеки кепте абдан көп кездешет. Backshift да туура.
6Учур чактагы жеткирүүчү этиш: backshift жок
Жеткирүүчү этиш учур чакта болсо (says, has said), чактар өзгөрбөйт. Бул билдирүүлөр жана жазуулар үчүн көп колдонулат.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «… деп айткан» → will, tomorrow калат. Кыргызча «Нурлан ноутбугумду эртең алып келем деп айткан» деп сөздү болгондой эле жеткиребиз: «келем» да, «эртең» да өзгөрбөйт. Ошондуктан англисчеде said сөзүнөн кийин will жана tomorrow калып калат, бирок ал «эртең» эчак өтүп кеткен. Убакыт өтүп кетсе, would жана the next day колдонуңуз.
2. «Айтты» → told that. Кыргызча «айтты» said дегенди да, told дегенди да билдирет, жана кимге айтылганы көп учурда айтылбайт: «Мектептин директору жаңы спорт залы күзгү каникулдан кийин ачыларын айтты». Ошондуктан told сөзүнөн кийин адамды түшүрүп коюу оңой. Англисчеде told + адам (told us, told me) керек; адам айтылбаса, said колдонуңуз.
3. «-ганын айтты», «… жөнүндө айтты» → said about. Кыргызча кыйыр сөздү көбүнчө атоочтук жана жөндөмө менен түзөбүз: «Айгүл Кореяга иштегени кеткенин айтты», «Ал жаңы жумушу жөнүндө айтты». Аны сөзмө-сөз которсок, said about же told about her going сыяктуу сүйлөмдөр чыгат. Англисчеде said (that) + толук сүйлөм колдонуңуз; about менен болсо told + адам + about (told us about her job).
Чаташтырбаңыз
Түз сөз жана кыйыр сөз – Түз сөз так сөздөрдү тырмакча ичинде кайталайт; кыйыр сөз аларды өзгөртүп жеткирет.
Backshift жана backshift жок – Экөө тең туура болушу мүмкүн. Backshift жөн гана жеткирет; backshift жок болсо, сиз бул азыр да чындык деп ишенгениңизди көрсөтөт.
must (милдет) жана must (божомол) – Милдет маанисиндеги must көбүнчө had to болот. Божомол маанисиндеги must B1-16 must бойдон калат.
Жазылышы жана айтылышы
- Кыйыр сөздө тырмакча да, үтүр да жок: She said she was tired.
- Түз сөздө тырмакчанын алдына үтүр коюлат, ал эми акыркы чекит тырмакчанын ичинде турат: She said, "I'm tired." Англисче тырмакча – "…", кыргызча «…» эмес.
- said /sed/ деп айтылат, бир муун, кыска э тыбышы менен; жазылышы боюнча «сэйд» деп окубаңыз.
- that колдонулганда алсыз айтылат: /ðət/: She said that he'd left. /ð/ тыбышында тилдин учу тиштердин ортосунда; «з» же «д» деп айтпаңыз.
- 'd would да, had да болушу мүмкүн: She said she'd help (would) / She said she'd helped (had). Андан кийинки этишке караңыз.
Алтын эреже
Өзүңүздүн убактыңыздан жана жериңизден жеткириңиз: өткөн чактагы жеткирүүчү этиштен кийин адатта чакты бир кадам артка жылдырыңыз, ат атоочторду жана убакыт сөздөрүн ылайыкташтырыңыз. Эгер ал азыр да чындык болсо же жеткирүүчү этиш учур чакта болсо, баштапкы чакты сактасаңыз болот. Эсиңизде болсун: кыргызча «… деди» сөздү өзгөртпөйт, англисче кыйыр сөз өзгөртөт.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
1–6-тапшырмаларда backshift колдонуңуз.
-
"I'm cold." → She said she cold.
-
"We've finished the project." → They said they the project.
-
"I'll text you." → He said he me.
-
"I can't find my keys." → She said she her keys.
-
"I may be late." → He said he late.
-
"I'm watching a film." → She said she a film.
-
said менен жеткириңиз: «I love my new job.» (эжеңиз же сиңдиңиз)
B. Мааниси
Кырдаалга ылайык жооп бериңиз.
-
Дүйшөмбү күнү Том мындай деди: «I'll do it tomorrow.» Азыр жума. Толуктаңыз: Tom said he would do it .
-
Курбуңуз муну беш мүнөт мурун айтты: «The film starts at eight.» Толуктаңыз: She said the film at eight.
-
Былтыр Сэм «I'm a vegetarian» деди, жана ал азыр да вегетариан. Кайсы жеткирүү туура?
-
Медайым мага «You must be tired» деди. Жеткириңиз: The nurse said I tired.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
He said me that he was ill.
-
She said she will come, but she didn't.
-
They said they must to go home.
-
The forecast says it will rain tomorrow.
D. Текстте
Бардык тапшырмаларда backshift колдонуңуз.
I had lunch with Clara yesterday. She said she 16 (be) really happy at her new company. She told me she 17 (just / get) a promotion! She said they 18 (send) her to New York the following month, and that she 19 (can) take her family with her. She also said she 20 (call) me when she got there.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Өткөн жумада досуңуз сизге айткан бир нерсени эстеңиз. Аны said менен жеткириңиз.
-
Бүгүнкү бир билдирүүнү says менен жеткириңиз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B1-03 Past Perfect кыргызча: «кетип калган экен» англисче кантип айтылат? (had + үчүнчү форма) When I got to the station, the train (already / leave).
-
A2-33 Who called you? же Who did you call? Ээге жана толуктоочко суроо кыргызча Who (you / call) last night?
-
B1-10 Passive (туюк мамиле) кыргызча: is made, was built This house (build) in 1920.
-
B1-06 Second Conditional кыргызча: «-са … -мак элем» англисче кантип айтылат? If I (be) you, I'd say sorry.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- was
- had finished / 'd finished
- would text / 'd text
- couldn't find / could not find
- might be
- was watching
- My sister said she loved her new job. / My sister said that she loved her new job. / My sister said she loves her new job. / My sister said that she loves her new job.
B. Мааниси
- the next day / the following day / on Tuesday
- starts / started
- both
- must be
C. Катаны табыңыз
- He told me that he was ill. / He said that he was ill. / He told me he was ill. / He said he was ill.
- She said she would come, but she didn't. / She said she'd come, but she didn't.
- They said they had to go home. / They said they must go home.
- ✓ The forecast says it will rain tomorrow.
D. Текстте
- was
- had just got / had just gotten / 'd just got / 'd just gotten
- were sending / were going to send / would send
- could
- would call / 'd call
E. Сиздин кезегиңиз
- My friend Leo said he was going to move to Madrid.
- My brother says he can't come to dinner tonight.
F. Аралаш кайталоо
- had already left / 'd already left
- did you call
- was built
- were
