Relative Clauses кыргызча: whose, where, when жана ат атоочту түшүрүү (the book I bought)
Relative Clauses: Whose, Where, When and Leaving Out the Pronoun
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз whose, where, when жана why менен аныктооч багыныңкы сүйлөмдөрдү (defining relative clauses) түзө аласыз, ат атооч толуктооч болгондо аны түшүрүп калтыра аласыз жана предлогду багыныңкы сүйлөмдүн аягына коё аласыз.
Негизги ой
Аныктооч багыныңкы сүйлөм – зат атоочтон кийин коюлуп, кайсынысын айтып жатканыңызды так көрсөткөн кичинекей сүйлөм: the woman who lives next door, the café where we met. Ал жок болсо, угуучу «Кайсы аял? Кайсы кафе?» деп сурайт.
Сыдырма менен бириккен эки сүйлөмдү элестетиңиз. This is the café. We met there. Сыдырма жабылат, кайталанган there сөзү түшүп калат, анын ордун where ээлейт: This is the café where we met. Ар бир байламта сөз бир нерсени алмаштырат: who / which / that – адамды же буюмду A2-29, whose – таандык ат атоочту (his, her, its, their), where – орунду (there, in it), when – убакытты (then, on that day), why – себепти.
Байламта сөз ошол орунду ээлеп алгандыктан, аны башка эч нерсе кайра толтура албайт – the book that I bought it туура эмес. Ал эми байламта сөз толуктооч болсо, англис тили аны көбүнчө таптакыр түшүрүп калтырат: the book I bought.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча аныктоочтун ролун атоочтук аткарат жана ал зат атоочтун алдында турат: «биз жолуккан кафе», «мен иштеген компания», «ити мени тиштеген киши». Англисчеде болсо бул бөлүк зат атоочтон кийин келет жана көбүнчө who, which, where, whose сыяктуу байламта сөз менен башталат. Кыргызчада мындай сөздөр жок, ошондуктан үч кыйынчылык чыгат. Биринчиден, ээ маанисиндеги who / that түшүп калат («телефонго жооп берген аял» → the woman answered the phone). Экинчиден, таандыкты кыргызча -ы / -сы мүчөсү көрсөтөт («ити», «кызы»), англисчеде болсо whose керек. Үчүнчүдөн, кыргызча «мен иштеген компания», «биз жашаган батир» деген тизмектерде эч кандай жандооч жок, англисчеде болсо предлог аягында калат: the company I work for. Бирок жакшы жаңылык да бар: «мен окуп жаткан китеп» сыяктуу толуктооч болгон учурда англисчеде да байламта сөз түшүп калышы мүмкүн: the book I'm reading.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Биз жолуккан кафе | the café where we met | атоочтук зат атоочтун алдында; англисче сүйлөм зат атоочтон кийин |
| Ити мени тиштеген киши | the man whose dog bit me | «ити» (таандык мүчө) → whose + зат атооч |
| Телефонго жооп берген аял | the woman who answered the phone | ээ → who сөзсүз калат |
| Азыр окуп жаткан китебим | the book I'm reading | Бул жерде да ушундай: толуктооч → байламта сөз жок |
| Мен мурун иштеген компания | the company I used to work for | кыргызча жандооч жок; англисче предлог аягында |
| Мага эң жаккан шаар | the city (that) I like most | толуктооч → that же эч нерсе, where эмес |
| Венецияда адашып калган күнүбүз | the day when we got lost in Venice | убакыт → when |
| Чалганымдын себеби | the reason why I called | «-гандын себеби» → the reason why |
Кыскасы: кыргыз атоочтугу зат атоочтун алдында, англисче аныктооч сүйлөм анын артында; ээ болсо who / that калат, толуктооч болсо түшүп калышы мүмкүн; «-ы / -сы» таандык → whose; «мен иштеген», «биз жашаган» → предлог аягында.
Түзүлүшү
Байламта сөздөр
| Сөз | Эмнени алмаштырат | Мисал |
|---|---|---|
| who / that | адамды (ээ же толуктооч) | the man who called |
| which / that | буюмду (ээ же толуктооч) | the bus that goes to the airport |
| whose | his / her / its / their + зат атооч | the girl whose bike was stolen |
| where | there / in it / at it… (орун) | the hotel where we stayed |
| when | then / on that day… (убакыт) | the year when we met |
| why | for that reason (себеп) | the reason why I left |
| whom | толуктооч болгон адам (расмий) | the candidate whom we interviewed |
Сүйлөм түзүү
| Эки сүйлөм | Бир сүйлөм |
|---|---|
| That's the man. His dog bit me. | That's the man whose dog bit me. |
| This is the café. We met there. | This is the café where we met. |
| I remember the day. We moved on that day. | I remember the day (when) we moved. |
| She's the person. I spoke to her. | She's the person (who / that) I spoke to. |
Ээби же толуктоочпу? Ат атоочту түшүрсө болобу?
| Ат атоочтун ролу | Мисал | Түшүрсө болобу? |
|---|---|---|
| ээ | the man who called you | Жок |
| толуктооч | the man (who) you called | Ооба |
Тест: байламта сөздөн кийин дароо жаңы ээ келсе (who you called), ат атооч – толуктооч, аны түшүрсө болот.
Колдонулушу
1Whose – таандык
Whose сөзү his, her, its, their сөздөрүн алмаштырат жана андан кийин дайыма зат атооч келет. Ал адамдар үчүн да, буюмдар, компаниялар жана жерлер үчүн да колдонулат. Кыргызча бул жерде таандык мүчө (-ы, -сы) бар атоочтук колдонулат.
2Where – жерлер
Where сөзү менен A2-29 сабагында таанышкансыз; бул жерде негизги тест. Багыныңкы сүйлөм орунсуз эле толук болсо, where колдонуңуз: we stayed ✓, I can work quietly ✓. Этиш орунду толуктооч катары талап кылса (visit, see, like), анын ордуна that / which колдонуңуз же эч нерсе койбоңуз. Where = «in / at / on which».
3When – убакыт
Убакытты билдирген зат атоочтон кийин (day, year, time, moment) when колдонуңуз. That колдонсоңуз да же сөздү түшүрсөңүз да болот.
4Why – себептер
The reason сөзүнөн кийин why, that колдонуңуз же эч нерсе койбоңуз.
5Толуктооч ат атоочту түшүрүү
Who, which же that багыныңкы сүйлөмдүн толуктоочу болсо, аны түшүрсөңүз болот. Бул оозеки кепте абдан көп кездешет. Ал ээ болсо, сөзсүз калышы керек.
6Предлог аягында
Күнүмдүк англисчеде этишке тиешелүү предлог (talk to, live in, work for) багыныңкы сүйлөмдүн аягына барат, ат атооч болсо адатта түшүрүлөт. Кыргызча атоочтукта жандооч көп учурда таптакыр жок, ошондуктан бул предлогду унутпаңыз.
7Who жана whom (кыскача)
Whom – who сөзүнүн расмий толуктооч формасы. Ал негизинен расмий жазууда колдонулат. Предлогдон дароо кийин стандарттуу англисчеде who эмес, whom колдонулат (to whom). Күнүмдүк кепте who, that колдонуңуз же ат атоочту түшүрүңүз. Кененирээк C1-15 сабагында.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Уулу туристтерди ташыган үй-бүлө» → who their son. Кыргызча таандык мүчө зат атоочтун өзүндө турат: «кызы», «уулу», «ити». Англисчеге которгондо аны who his / who their деп эки сөз менен берүү оңой. Таандык үчүн англисчеде бир гана сөз бар: whose + зат атооч.
2. «Биз жашаган мейманкана» → предлог жок. Кыргызча атоочтукта жандооч көп учурда айтылбайт: «биз августта жашаган боз үй лагери», «мен дайыма жанында отурган классташ». Англисчеде этиштин предлогу (stay at, sit next to, work for) багыныңкы сүйлөмдүн аягында калышы керек, же where колдонуңуз.
3. «Көргүсү келген жер» → where. Кыргызча «жер», «шаар» сөздөрү ар дайым орун сыяктуу сезилет, ошондуктан аларды where менен байланыштыруу оңой. Бирок see, visit, like сыяктуу этиштер үчүн бул жер – толуктооч: андай учурда that / which колдонуңуз же эч нерсе койбоңуз.
4. «Ат турларын уюштурган агенттик» → that түшүп калат. Кыргызча атоочтук ээни көрсөтүү үчүн өзүнчө сөз талап кылбайт: «Эжем жыл сайын июлда Соң-Көлгө ат турларын уюштурган агенттикте иштейт». Англисчеде байламта сөз багыныңкы сүйлөмдүн ээси болсо, аны түшүрүүгө болбойт: that / which калышы керек.
Чаташтырбаңыз
whose жана who's – whose = таандык A2-13; who's = who is же who has. Алар бирдей айтылат.
Жерлер үчүн where жана which / that – Багыныңкы сүйлөм орунсуз толук болсо, where колдонуңуз. Орун багыныңкы сүйлөмдүн ээси же толуктоочу болсо, which / that колдонуңуз (же эч нерсе койбоңуз).
Аныктооч жана аныктабаган (кошумча) сүйлөмдөр – Бул сабак кайсынысы экенин аныктаган сүйлөмдөр жөнүндө (үтүрсүз). Үтүр менен бөлүнүп, жөн гана кошумча маалымат берген сүйлөмдөр B2-08 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- whose жана who's экөө тең /huːz/ деп айтылат. Аягындагы /z/ үндүү; аны «с» деп катуулатпаңыз.
- Байламта сөз катары that адатта алсыз айтылат: /ðət/ (the car that I bought). /ð/ тыбышында тилдин учу тиштердин ортосунда турат.
- Аныктооч багыныңкы сүйлөмдүн айланасына үтүр коюлбайт: The man who called you is here.
- Оозеки кепте зат атооч жана анын багыныңкы сүйлөмү тыныгуусуз бир бүтүн болуп айтылат: the woman I work with. Аягындагы предлогду (with) жутуп жибербеңиз.
Алтын эреже
Байламта сөз багыныңкы сүйлөмдүн бир бөлүгүн алмаштырат – ошондуктан ал орунду эч качан эки жолу толтурбаңыз. Ат атооч толуктооч болсо, аны түшүрсөңүз болот: the film (that) we saw. Where сөзүн багыныңкы сүйлөм орунсуз толук болгондо гана колдонуңуз. Эсиңизде болсун: «ити», «кызы» → whose; «мен иштеген компания» → the company I work for.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Сүйлөмдөрдү толуктаңыз же бириктириңиз.
-
That's the actor films I love.
-
Is this the beach you lost your ring?
-
I'll never forget the day my son was born.
-
whose менен бириктириңиз: I know a woman. Her husband is a chef.
-
Бириктириңиз: The man was very friendly. I met him at the party.
-
Предлогду аягына коюп бириктириңиз: This is the flat. We live in it.
-
Күнүмдүк англисчеге кайра жазыңыз: the people with whom I work
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Ат атоочту түшүрүүгө болобу? "the bus that goes to the centre" …
-
Ат атоочту түшүрүүгө болобу? "the cake that you made" …
-
Туура жоопту тандаңыз: That's the museum … we visited last summer.
-
Туура жоопту тандаңыз: That's the museum … we saw the dinosaur bones.
-
Туура жоопту тандаңыз: Here's the colleague … organising the trip.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
The laptop that I bought it last week has stopped working.
-
The town where I visited was crowded.
-
That's the girl who her bag was stolen.
-
The woman answered the phone was very helpful.
-
The reason I'm late is the traffic.
D. Текстте
Текстти толуктаңыз.
My grandmother grew up in a small village 18 everybody knew everybody. She often talks about the year 19 the river flooded the main street. Her best friend was a girl 20 father owned the only shop. That shop, she says, was a little room 21 all the village news started! The friend 22 she shared all her secrets with still writes to her today.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Сиз үчүн маанилүү бир жерди where менен сүрөттөңүз.
-
Тааныш адамдар жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз: бирин whose менен, экинчисин байламта ат атоочсуз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B1-19 Gerund кыргызча: -ing ээ катары жана предлогдон кийин (look forward to seeing) I'm interested in (learn) Spanish.
-
B1-12 Reported Speech кыргызча: кыйыр сөз, «… деди» англисче кантип айтылат? "I'm tired," she said. Жеткириңиз.
-
A2-13 Mine, yours, whose кыргызча: «меники», «сеники», «кимдики» англисче ___ is this coat? Is it yours? …
Жооптор
A. Түзүлүшү
- whose
- where
- when / that
- I know a woman whose husband is a chef.
- The man I met at the party was very friendly. / The man who I met at the party was very friendly. / The man that I met at the party was very friendly. / The man whom I met at the party was very friendly.
- This is the flat we live in. / This is the flat that we live in. / This is the flat which we live in.
- the people I work with / the people who I work with / the people that I work with
B. Мааниси
- no
- yes
- that
- where
- who's
C. Катаны табыңыз
- The laptop I bought last week has stopped working. / The laptop that I bought last week has stopped working. / The laptop which I bought last week has stopped working.
- The town I visited was crowded. / The town that I visited was crowded. / The town which I visited was crowded.
- That's the girl whose bag was stolen.
- The woman who answered the phone was very helpful. / The woman that answered the phone was very helpful.
- ✓ The reason I'm late is the traffic.
D. Текстте
- where
- when / that
- whose
- where
- who / that / whom
E. Сиздин кезегиңиз
- The park near my flat is the place where I go to think.
- I have a cousin whose dog can open doors. The colleague I sit next to is very funny.
F. Аралаш кайталоо
- learning
- She said she was tired. / She said that she was tired.
- Whose
