SlowingoГрамматика
B1 22 / 39

Relative Clauses кыргызча: whose, where, when жана ат атоочту түшүрүү (the book I bought)

Relative Clauses: Whose, Where, When and Leaving Out the Pronoun

Бул бетте
  1. Максат
  2. Негизги ой
  3. Кыргыз тили жана англис тили
  4. Түзүлүшү
  5. Колдонулушу
  6. Көп кездешкен каталар
  7. Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
  8. Чаташтырбаңыз
  9. Жазылышы жана айтылышы
  10. Алтын эреже
  11. Көнүгүүлөр

Максат

Бул сабактан кийин сиз whose, where, when жана why менен аныктооч багыныңкы сүйлөмдөрдү (defining relative clauses) түзө аласыз, ат атооч толуктооч болгондо аны түшүрүп калтыра аласыз жана предлогду багыныңкы сүйлөмдүн аягына коё аласыз.

Негизги ой

Аныктооч багыныңкы сүйлөм – зат атоочтон кийин коюлуп, кайсынысын айтып жатканыңызды так көрсөткөн кичинекей сүйлөм: the woman who lives next door, the café where we met. Ал жок болсо, угуучу «Кайсы аял? Кайсы кафе?» деп сурайт.

Сыдырма менен бириккен эки сүйлөмдү элестетиңиз. This is the café. We met there. Сыдырма жабылат, кайталанган there сөзү түшүп калат, анын ордун where ээлейт: This is the café where we met. Ар бир байламта сөз бир нерсени алмаштырат: who / which / that – адамды же буюмду A2-29, whose – таандык ат атоочту (his, her, its, their), where – орунду (there, in it), when – убакытты (then, on that day), why – себепти.

Байламта сөз ошол орунду ээлеп алгандыктан, аны башка эч нерсе кайра толтура албайт – the book that I bought it туура эмес. Ал эми байламта сөз толуктооч болсо, англис тили аны көбүнчө таптакыр түшүрүп калтырат: the book I bought.

Кыргыз тили жана англис тили

Кыргызча аныктоочтун ролун атоочтук аткарат жана ал зат атоочтун алдында турат: «биз жолуккан кафе», «мен иштеген компания», «ити мени тиштеген киши». Англисчеде болсо бул бөлүк зат атоочтон кийин келет жана көбүнчө who, which, where, whose сыяктуу байламта сөз менен башталат. Кыргызчада мындай сөздөр жок, ошондуктан үч кыйынчылык чыгат. Биринчиден, ээ маанисиндеги who / that түшүп калат («телефонго жооп берген аял» → the woman answered the phone). Экинчиден, таандыкты кыргызча -ы / -сы мүчөсү көрсөтөт («ити», «кызы»), англисчеде болсо whose керек. Үчүнчүдөн, кыргызча «мен иштеген компания», «биз жашаган батир» деген тизмектерде эч кандай жандооч жок, англисчеде болсо предлог аягында калат: the company I work for. Бирок жакшы жаңылык да бар: «мен окуп жаткан китеп» сыяктуу толуктооч болгон учурда англисчеде да байламта сөз түшүп калышы мүмкүн: the book I'm reading.

КыргызчаАнглисчеЭмнеси айырмаланат?
Биз жолуккан кафеthe café where we metатоочтук зат атоочтун алдында; англисче сүйлөм зат атоочтон кийин
Ити мени тиштеген кишиthe man whose dog bit me«ити» (таандык мүчө) → whose + зат атооч
Телефонго жооп берген аялthe woman who answered the phoneээ → who сөзсүз калат
Азыр окуп жаткан китебимthe book I'm readingБул жерде да ушундай: толуктооч → байламта сөз жок
Мен мурун иштеген компанияthe company I used to work forкыргызча жандооч жок; англисче предлог аягында
Мага эң жаккан шаарthe city (that) I like mostтолуктооч → that же эч нерсе, where эмес
Венецияда адашып калган күнүбүзthe day when we got lost in Veniceубакыт → when
Чалганымдын себебиthe reason why I called«-гандын себеби» → the reason why

Кыскасы: кыргыз атоочтугу зат атоочтун алдында, англисче аныктооч сүйлөм анын артында; ээ болсо who / that калат, толуктооч болсо түшүп калышы мүмкүн; «-ы / -сы» таандык → whose; «мен иштеген», «биз жашаган» → предлог аягында.

Түзүлүшү

Байламта сөздөр

СөзЭмнени алмаштыратМисал
who / thatадамды (ээ же толуктооч)the man who called
which / thatбуюмду (ээ же толуктооч)the bus that goes to the airport
whosehis / her / its / their + зат атоочthe girl whose bike was stolen
wherethere / in it / at it… (орун)the hotel where we stayed
whenthen / on that day… (убакыт)the year when we met
whyfor that reason (себеп)the reason why I left
whomтолуктооч болгон адам (расмий)the candidate whom we interviewed

Сүйлөм түзүү

Эки сүйлөмБир сүйлөм
That's the man. His dog bit me.That's the man whose dog bit me.
This is the café. We met there.This is the café where we met.
I remember the day. We moved on that day.I remember the day (when) we moved.
She's the person. I spoke to her.She's the person (who / that) I spoke to.

Ээби же толуктоочпу? Ат атоочту түшүрсө болобу?

Ат атоочтун ролуМисалТүшүрсө болобу?
ээthe man who called youЖок
толуктоочthe man (who) you calledОоба

Тест: байламта сөздөн кийин дароо жаңы ээ келсе (who you called), ат атооч – толуктооч, аны түшүрсө болот.

Колдонулушу

1Whose – таандык

Whose сөзү his, her, its, their сөздөрүн алмаштырат жана андан кийин дайыма зат атооч келет. Ал адамдар үчүн да, буюмдар, компаниялар жана жерлер үчүн да колдонулат. Кыргызча бул жерде таандык мүчө (-ы, -сы) бар атоочтук колдонулат.

I've got a friend whose sister works at the new hospital.
Эжеси жаңы ооруканада иштеген бир досум бар.
«эжеси» → whose sister
We need a babysitter whose English is really good.
Бизге англисчеси абдан жакшы бала баккыч керек.
«англисчеси» → whose English
Students whose essays are late will lose marks.
Эсселерин кечиктирип тапшырган студенттердин баасы төмөндөтүлөт.
marks (UK), points (US)
It's a company whose products are sold all over the world.
Бул продукциясы бүт дүйнөгө сатылган компания.
whose буюм үчүн да

2Where – жерлер

Where сөзү менен A2-29 сабагында таанышкансыз; бул жерде негизги тест. Багыныңкы сүйлөм орунсуз эле толук болсо, where колдонуңуз: we stayed ✓, I can work quietly ✓. Этиш орунду толуктооч катары талап кылса (visit, see, like), анын ордуна that / which колдонуңуз же эч нерсе койбоңуз. Where = «in / at / on which».

This is the restaurant where we had our first date.
Бул биз биринчи жолу жолуккан ресторан.
«we had our first date» толук → where
Do you know a shop where I can buy a good umbrella?
Жакшы кол чатыр сатып ала турган дүкөндү билесиңби?
where I can buy
The village where my grandparents lived has changed a lot.
Чоң атам менен чоң энем жашаган айыл абдан өзгөрүп кетти.
«жашаган айыл» → where … lived
I need a room where I can work quietly.
Мага тынч иштей турган бөлмө керек.

3When – убакыт

Убакытты билдирген зат атоочтон кийин (day, year, time, moment) when колдонуңуз. That колдонсоңуз да же сөздү түшүрсөңүз да болот.

Do you remember the day when we got lost in Venice?
Венецияда адашып калган күнүбүз эсиңдеби?
убакыт → when
Summer is the time when hotels are most expensive.
Жайында мейманканалар баарынан кымбат болот.
the time when
That was the moment I realised my mistake.
Катамды дал ошол учурда түшүндүм.
when түшүрүлгөн

4Why – себептер

The reason сөзүнөн кийин why, that колдонуңуз же эч нерсе койбоңуз.

The reason why I called was to say sorry.
Чалганымдын себеби кечирим сурагым келгендиги болчу.
«-гандын себеби» → the reason why
That's the reason I didn't apply.
Арыз бербегенимдин себеби ушул.
why түшүрүлгөн
Nobody knows the reason that the meeting was cancelled.
Жыйын эмне үчүн жокко чыгарылганын эч ким билбейт.
the reason that

5Толуктооч ат атоочту түшүрүү

Who, which же that багыныңкы сүйлөмдүн толуктоочу болсо, аны түшүрсөңүз болот. Бул оозеки кепте абдан көп кездешет. Ал ээ болсо, сөзсүз калышы керек.

The book I'm reading at the moment is brilliant.
Азыр окуп жаткан китебим укмуш.
толуктооч → ат атооч жок
Is this the phone you wanted?
Сен каалаган телефон ушулбу?
you wanted: толуктооч
Everyone I met at the conference was really friendly.
Конференцияда жолуккан адамдардын баары абдан ачык-жарык болушту.
I met: толуктооч
The film we saw last night was too long.
Кечээ кечинде көргөн тасмабыз өтө узун болду.
The woman who answered the phone was very helpful.
Телефонго жооп берген аял көп жардам берди.
ээ: who калышы керек

6Предлог аягында

Күнүмдүк англисчеде этишке тиешелүү предлог (talk to, live in, work for) багыныңкы сүйлөмдүн аягына барат, ат атооч болсо адатта түшүрүлөт. Кыргызча атоочтукта жандооч көп учурда таптакыр жок, ошондуктан бул предлогду унутпаңыз.

That's the guy I was telling you about.
Мен сага айтып жүргөн жигит ушул.
about аягында
The flat we're living in is quite small.
Биз жашап жаткан батир бир топ кичинекей.
flat (UK), apartment (US)
This is the company I used to work for.
Бул мен мурун иштеген компания.
кыргызча жандооч жок; англисче for
Is that the song you were listening to?
Сен уккан ыр ушулбу?
to аягында

7Who жана whom (кыскача)

Whom – who сөзүнүн расмий толуктооч формасы. Ал негизинен расмий жазууда колдонулат. Предлогдон дароо кийин стандарттуу англисчеде who эмес, whom колдонулат (to whom). Күнүмдүк кепте who, that колдонуңуз же ат атоочту түшүрүңүз. Кененирээк C1-15 сабагында.

The person to whom this letter is addressed has moved.
Бул кат жазылган адам көчүп кеткен.
расмий
The person this letter is addressed to has moved.
Бул кат жазылган адам көчүп кеткен.
күнүмдүк
The manager whom I contacted never replied.
Мен байланышкан менеджер такыр жооп берген жок.
расмий; күнүмдүк: the manager I contacted

Көп кездешкен каталар

❌The book that I bought it is boring.
✅The book (that) I bought is boring.
that «it» сөзүн алмаштырып турат
❌The man who he lives next door is a pilot.
✅The man who lives next door is a pilot.
who – ээ: экинчи ээ кереги жок
❌The city where I visited last year was beautiful.
✅The city (that) I visited last year was beautiful.
visit толуктоочту талап кылат: that / which колдонуңуз же эч нерсе койбоңуз
❌That's the girl who her bag was stolen.
✅That's the girl whose bag was stolen.
таандык = whose
❌The man spoke to me was rude.
✅The man who spoke to me was rude.
ээ ат атоочту түшүрүүгө болбойт
❌The hotel where we stayed in was lovely.
✅The hotel where we stayed was lovely. же The hotel we stayed in was lovely.
where сөзүнүн ичинде «in» бар
❌The person with that I work is kind.
✅The person I work with is kind. же The person with whom I work is kind.
предлогдон кийин that келбейт

Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар

1. «Уулу туристтерди ташыган үй-бүлө» → who their son. Кыргызча таандык мүчө зат атоочтун өзүндө турат: «кызы», «уулу», «ити». Англисчеге которгондо аны who his / who their деп эки сөз менен берүү оңой. Таандык үчүн англисчеде бир гана сөз бар: whose + зат атооч.

❌In Karakol our group stayed with a family who their eldest son drives tourists to the Altyn-Arashan hot springs in his jeep.
✅In Karakol our group stayed with a family whose eldest son drives tourists to the Altyn-Arashan hot springs in his jeep.

2. «Биз жашаган мейманкана» → предлог жок. Кыргызча атоочтукта жандооч көп учурда айтылбайт: «биз августта жашаган боз үй лагери», «мен дайыма жанында отурган классташ». Англисчеде этиштин предлогу (stay at, sit next to, work for) багыныңкы сүйлөмдүн аягында калышы керек, же where колдонуңуз.

❌The small yurt camp on the south shore of Issyk-Kul we stayed last August now has its own website.
✅The small yurt camp on the south shore of Issyk-Kul we stayed at last August now has its own website. же The small yurt camp on the south shore of Issyk-Kul where we stayed last August now has its own website.
❌Aibek is the classmate I usually sit next in the computer lab, so we often work together.
✅Aibek is the classmate I usually sit next to in the computer lab, so we often work together.

3. «Көргүсү келген жер» → where. Кыргызча «жер», «шаар» сөздөрү ар дайым орун сыяктуу сезилет, ошондуктан аларды where менен байланыштыруу оңой. Бирок see, visit, like сыяктуу этиштер үчүн бул жер – толуктооч: андай учурда that / which колдонуңуз же эч нерсе койбоңуз.

❌Ala-Archa is the place where my foreign friends always want to see first when they come to Bishkek.
✅Ala-Archa is the place my foreign friends always want to see first when they come to Bishkek. же Ala-Archa is the place that my foreign friends always want to see first when they come to Bishkek.

4. «Ат турларын уюштурган агенттик» → that түшүп калат. Кыргызча атоочтук ээни көрсөтүү үчүн өзүнчө сөз талап кылбайт: «Эжем жыл сайын июлда Соң-Көлгө ат турларын уюштурган агенттикте иштейт». Англисчеде байламта сөз багыныңкы сүйлөмдүн ээси болсо, аны түшүрүүгө болбойт: that / which калышы керек.

❌My aunt works for a travel agency organises horse-riding tours to Son-Kul every July.
✅My aunt works for a travel agency that organises horse-riding tours to Son-Kul every July. же My aunt works for a travel agency which organises horse-riding tours to Son-Kul every July.

Чаташтырбаңыз

whose жана who's – whose = таандык A2-13; who's = who is же who has. Алар бирдей айтылат.

That's the student whose phone rang in the exam.
Экзамен учурунда телефону шыңгырап кеткен студент ошол.
«телефону» → whose
That's the student who's always late.
Дайыма кечигип жүргөн студент ошол.
who's = who is

Жерлер үчүн where жана which / that – Багыныңкы сүйлөм орунсуз толук болсо, where колдонуңуз. Орун багыныңкы сүйлөмдүн ээси же толуктоочу болсо, which / that колдонуңуз (же эч нерсе койбоңуз).

That's the museum where we saw the dinosaur bones.
Динозаврдын сөөктөрүн көргөн музейибиз ошол.
«we saw the bones» толук → where
That's the museum that we visited.
Биз барган музей ошол.
visited эмнени? → музейди: толуктооч

Аныктооч жана аныктабаган (кошумча) сүйлөмдөр – Бул сабак кайсынысы экенин аныктаган сүйлөмдөр жөнүндө (үтүрсүз). Үтүр менен бөлүнүп, жөн гана кошумча маалымат берген сүйлөмдөр B2-08 сабагында.

Жазылышы жана айтылышы

  • whose жана who's экөө тең /huːz/ деп айтылат. Аягындагы /z/ үндүү; аны «с» деп катуулатпаңыз.
  • Байламта сөз катары that адатта алсыз айтылат: /ðət/ (the car that I bought). /ð/ тыбышында тилдин учу тиштердин ортосунда турат.
  • Аныктооч багыныңкы сүйлөмдүн айланасына үтүр коюлбайт: The man who called you is here.
  • Оозеки кепте зат атооч жана анын багыныңкы сүйлөмү тыныгуусуз бир бүтүн болуп айтылат: the woman I work with. Аягындагы предлогду (with) жутуп жибербеңиз.

Алтын эреже

Байламта сөз багыныңкы сүйлөмдүн бир бөлүгүн алмаштырат – ошондуктан ал орунду эч качан эки жолу толтурбаңыз. Ат атооч толуктооч болсо, аны түшүрсөңүз болот: the film (that) we saw. Where сөзүн багыныңкы сүйлөм орунсуз толук болгондо гана колдонуңуз. Эсиңизде болсун: «ити», «кызы» → whose; «мен иштеген компания» → the company I work for.

Көнүгүүлөр

A. Түзүлүшү

Сүйлөмдөрдү толуктаңыз же бириктириңиз.

  1. That's the actor films I love.
  2. Is this the beach you lost your ring?
  3. I'll never forget the day my son was born.
  4. whose менен бириктириңиз: I know a woman. Her husband is a chef.
  5. Бириктириңиз: The man was very friendly. I met him at the party.
  6. Предлогду аягына коюп бириктириңиз: This is the flat. We live in it.
  7. Күнүмдүк англисчеге кайра жазыңыз: the people with whom I work

B. Мааниси

Туура жоопту тандаңыз.

  1. Ат атоочту түшүрүүгө болобу? "the bus that goes to the centre" …
  2. Ат атоочту түшүрүүгө болобу? "the cake that you made" …
  3. Туура жоопту тандаңыз: That's the museum … we visited last summer.
  4. Туура жоопту тандаңыз: That's the museum … we saw the dinosaur bones.
  5. Туура жоопту тандаңыз: Here's the colleague … organising the trip.

C. Катаны табыңыз

Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.

  1. The laptop that I bought it last week has stopped working.
  2. The town where I visited was crowded.
  3. That's the girl who her bag was stolen.
  4. The woman answered the phone was very helpful.
  5. The reason I'm late is the traffic.

D. Текстте

Текстти толуктаңыз.

My grandmother's village
My grandmother grew up in a small village 18 everybody knew everybody. She often talks about the year 19 the river flooded the main street. Her best friend was a girl 20 father owned the only shop. That shop, she says, was a little room 21 all the village news started! The friend 22 she shared all her secrets with still writes to her today.

E. Сиздин кезегиңиз

Англисче жазыңыз.

  1. Сиз үчүн маанилүү бир жерди where менен сүрөттөңүз.
  2. Тааныш адамдар жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз: бирин whose менен, экинчисин байламта ат атоочсуз.

F. Аралаш кайталоо

Мурунку сабактарды кайталаңыз.

  1. B1-19 Gerund кыргызча: -ing ээ катары жана предлогдон кийин (look forward to seeing)
    I'm interested in (learn) Spanish.
  2. B1-12 Reported Speech кыргызча: кыйыр сөз, «… деди» англисче кантип айтылат?
    "I'm tired," she said. Жеткириңиз.
  3. A2-13 Mine, yours, whose кыргызча: «меники», «сеники», «кимдики» англисче
    ___ is this coat? Is it yours? …
Жооптор

A. Түзүлүшү

  1. whose
  2. where
  3. when / that
  4. I know a woman whose husband is a chef.
  5. The man I met at the party was very friendly. / The man who I met at the party was very friendly. / The man that I met at the party was very friendly. / The man whom I met at the party was very friendly.
  6. This is the flat we live in. / This is the flat that we live in. / This is the flat which we live in.
  7. the people I work with / the people who I work with / the people that I work with

B. Мааниси

  1. no
  2. yes
  3. that
  4. where
  5. who's

C. Катаны табыңыз

  1. The laptop I bought last week has stopped working. / The laptop that I bought last week has stopped working. / The laptop which I bought last week has stopped working.
  2. The town I visited was crowded. / The town that I visited was crowded. / The town which I visited was crowded.
  3. That's the girl whose bag was stolen.
  4. The woman who answered the phone was very helpful. / The woman that answered the phone was very helpful.
  5. ✓ The reason I'm late is the traffic.

D. Текстте

  1. where
  2. when / that
  3. whose
  4. where
  5. who / that / whom

E. Сиздин кезегиңиз

  1. The park near my flat is the place where I go to think.
  2. I have a cousin whose dog can open doors. The colleague I sit next to is very funny.

F. Аралаш кайталоо

  1. learning
  2. She said she was tired. / She said that she was tired.
  3. Whose
Android тиркемесиЖолдо үйрөнүңүз Google Play