Бардык чактардагы туюк мамиле (passive) кыргызча: is being done, has been done, must be done
The Passive in All Tenses and with Modals
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз туюк мамилени көп колдонулган бардык чактарда – is being repaired, has been sold, will be announced – жана модалдык этиштерден кийин – must be done, can be seen, should be checked – колдоно аласыз.
Негизги ой
B1-10 сабагында туюк мамиле be + үчүнчү форма экенин үйрөндүңүз. Жакшы жаңылык: бүт эреже ушул. Үчүнчү форма бардык чактарда бирдей бойдон калат. Убакыт жөнүндөгү бардык маалыматты be жана анын алдындагы көмөкчү этиштер алып жүрөт.
Ошондуктан каалаган туюк мамилени түзүү үчүн бир гана суроо бериңиз: бул чакта «be» кандай болот? Present Continuous (созулма учур чак): is being. Present Perfect (учур чактын аткарылган түрү): has been. Келер чак: will be. Модалдык этиштен кийин: must be, can be. Андан кийин үчүнчү форманы кошуңуз.
Саякаттагы розетка адаптерин элестетиңиз. Телефонуңуздун кубаттагычы – үчүнчү форма – дайыма ошол эле. Ар бир өлкөдө анын алдындагы адаптерди гана алмаштырасыз – is being, has been, will be, must be – туура убакытка ылайыкташтыруу үчүн. Адаптерди тандаганды үйрөнсөңүз, англисчеде каалаган туюк мамилени түзө аласыз.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча да туюк мамиле бардык чактарда иштейт, жана анын логикасы окшош: «-ыл-» мүчөсү өзгөрбөйт, чакты кийинки мүчөлөр көрсөтөт – «тазаланып жатат» (is being cleaned), «тазаланды / тазаланган» (was cleaned / has been cleaned), «тазаланат» (will be cleaned), «тазаланышы керек» (must be cleaned). Бул жерде да ушундай. Бирок эки айырма бар. Биринчиси: кыргызча көп учурда туюк мамиленин ордуна активдүү форма колдонулат – 3-жактын көптүк формасы («жолду оңдоп жатышат») же -ууга болот / -уу керек («билетти онлайн сатып алууга болот», «бут кийимди чечүү керек»). Аларды сөзмө-сөз которсок, Tickets can buy online сыяктуу ката чыгат: англисчеде модалдык этиштен кийин туюк мааниде be + үчүнчү форма керек. Экинчиси: кыргызча «Буйрутмаңыз жөнөтүлдү» деп -ды менен айтабыз, ал эми англисче натыйжа азыр маанилүү болсо көбүнчө has been sent колдонулат (америка англисчесинде was sent да кадимки). Англисче чакты кыргызча форма эмес, убакыт чечет.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Бөлмөңүз тазаланып жатат. | Your room is being cleaned. | «-н-» + «жатат» → being + үчүнчү форма: экөө тең керек |
| Вокзалдын жанында оорукана курулуп жатат. | A new hospital is being built near the station. | is building да, is built да эмес → is being built |
| Буйрутмаңыз жөнөтүлдү. | Your order has been sent. | кыргызча -ды, бирок натыйжа азыр → has been + үчүнчү форма |
| Ээлеген орнубуз жокко чыгарылган экен. | Our booking had been cancelled. | «-ган экен» – мурунку окуя → had been |
| Жеңүүчүлөр жума күнү жарыяланат. | The winners will be announced on Friday. | Бул жерде да ушундай: келечек → will be + үчүнчү форма |
| Сумкалар кире бериште калтырылышы керек. | All bags must be left at the entrance. | «-ылышы керек» → must be + үчүнчү форма |
| Билетти онлайн сатып алууга болот. | Tickets can be bought online. | кыргызча активдүү «-ууга болот»; англисче туюк: can be bought |
| Сепил алыстан эле көрүнөт. | The castle can be seen from miles away. | «көрүнөт» → can be seen |
Кыскасы: «-ыл-» + «жатат» → is / was being + үчүнчү форма; натыйжа азыр болсо «-ылды» → has been + үчүнчү форма; «-ылышы керек», «-ууга болот» → must / can + be + үчүнчү форма. Үчүнчү форма эч качан өзгөрбөйт.
Түзүлүшү
Активдүү жана туюк мамиле: толук таблица (этиш: clean; толуктооч: the room)
| Чак | Активдүү | Туюк мамиле |
|---|---|---|
| Present Simple | They clean the room. | The room is cleaned. |
| Present Continuous | They are cleaning the room. | The room is being cleaned. |
| Past Simple | They cleaned the room. | The room was cleaned. |
| Past Continuous | They were cleaning the room. | The room was being cleaned. |
| Present Perfect | They have cleaned the room. | The room has been cleaned. |
| Past Perfect | They had cleaned the room. | The room had been cleaned. |
| will | They will clean the room. | The room will be cleaned. |
| be going to | They are going to clean the room. | The room is going to be cleaned. |
| Модалдык этиш | They must clean the room. | The room must be cleaned. |
Модалдык этиш + be + үчүнчү форма
| Модалдык этиш | Туюк мамиле | Мисал |
|---|---|---|
| can / can't | can be done | Tickets can be bought online. |
| could | could be done | The problem could be solved quickly. |
| must / mustn't | must be done | Phones must be switched off. |
| should | should be done | Your answers should be checked. |
| may / might | might be done | The match might be cancelled. |
| have to | has to be done | The form has to be signed. |
Тануу сүйлөм жана суроо – бардык ишти биринчи көмөкчү этиш аткарат: not андан кийин турат, жана ээнин алдына ал гана чыгат.
| Мисал | |
|---|---|
| Тануу сүйлөм | The results haven't been published yet. |
| Тануу сүйлөм | The email won't be sent until Monday. |
| Суроо | Has the parcel been delivered? |
| Суроо | Is the road being repaired? |
| Суроо | Can this be recycled? |
Сейрек туюк мамилелер – Perfect Continuous чагындагы туюк мамилелер (has been being cleaned, had been being built) жана Future Continuous чагындагы туюк мамиле (will be being cleaned) мүмкүн, бирок абдан сейрек. Анын ордуна башка чакты же активдүү сүйлөмдү колдонуңуз: They have been building the stadium for three years.
Колдонулушу
1Continuous формасындагы туюк мамиле: уланып жаткан иш
Is / are being + үчүнчү форма жана was / were being + үчүнчү форма уланып жаткан ишти сүрөттөйт, көңүл кабыл алуучуда. Кыргызча бул «-ыл-» + «жатат» / «жаткан».
2Perfect формасындагы туюк мамиле: натыйжалар жана мурунку иштер
Has / have been + үчүнчү форма азыркы натыйжаны көрсөтөт; had been + үчүнчү форма өткөндөгү бир учурдан мурунку ишти көрсөтөт B1-03.
3Келер чактагы туюк мамиле: will be жана going to be
Божомолдор, убадалар жана расмий жарыялар үчүн will be + үчүнчү форма; пландар жана көрүнүп турган белгиге негизделген божомолдор үчүн is going to be + үчүнчү форма колдонуңуз A2-03.
4Модалдык этиш менен туюк мамиле: эрежелер, нускамалар жана жазуулар
Эрежелерде, кулактандырууларда жана нускамаларда көбүнчө must / should / can't + be + үчүнчү форма колдонулат. Кыргызча мындай жазууларда көбүнчө «-ылышы керек», «-уу керек», «-ууга болбойт» дейбиз.
5Модалдык этиш менен туюк мамиле: мүмкүнчүлүк жана жөндөм
Can, could, may, might + be + үчүнчү форма эмне мүмкүн экени жөнүндө айтат.
6Чакты тандоо
Туюк мамиленин чагын активдүү сүйлөмдөгүдөй эле суроолор менен тандаңыз: Азыр болуп жатабы? Бүттүбү, натыйжасы азыр көрүнүп турабы? Келечектеби?
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Курулуп жатат» → is building же is built. Кыргызча «курулуп жатат» деген бир сөз тизмегинде эки маани бар: «-ул-» (туюк мамиле) жана «жатат» (уланып жаткан иш). Англисчеге которгондо экөөнүн бирөө гана калып калат: же is building (уланып жатат, бирок туюк эмес), же is built (туюк, бирок уланбайт). Англисчеде экөө тең керек: is being + үчүнчү форма.
2. «-ууга болот», «-уу керек» → can buy, must remove. Кыргызча эрежелерди жана мүмкүнчүлүктү көбүнчө этиштин «-уу» формасы жана «болот», «керек», «болбойт» менен айтабыз: «Курутту базардан вакуумдук пакетте сатып алууга болот», «Музейге кирерде сумкаларды гардеробго тапшыруу керек». Мында иштин аткаруучусу айтылбайт, этиш активдүү формада. Аны сөзмө-сөз которсок, модалдык этиштен кийин активдүү этиш калат, ал эми ээ – буюм. Буюм ээ болгондо англисчеде modal + be + үчүнчү форма керек.
3. «…дан бери … салынды» → were built since. Кыргызча азырга чейинки мезгилде бүткөн иштерди «-дан бери» менен айтканда да -ды формасын колдонобуз: «Былтыркы жайдан бери Нарындын борборунда эки жаңы көпүрө салынды». Ошондуктан англисчеде Past Simple чагындагы туюк мамиле калып калат. Бирок since азырга чейин созулган мезгилди көрсөтөт, андыктан англисчеде has / have been + үчүнчү форма керек. Англисче чакты кыргызча форма эмес, убакыт чечет.
Чаташтырбаңыз
being жана been – being am / is / are / was / were сөздөрүнөн кийин келет (continuous); been have / has / had сөздөрүнөн кийин келет (perfect). Кыргызча «жуулуп жатат» жана «жуулду».
Активдүү continuous жана туюк continuous – Ээ ишти аткарабы же кабыл алабы?
Башка этиштерден кийинки туюк мамиле – wants to be promoted, hates being told (туюк инфинитив жана -ing формасы) B2-13 сабагында; It is said that… B2-12 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- been адатта алсыз айтылат: /bɪn/, кыска /ɪ/ менен. being көбүнчө эки муундан турат: /ˈbiːɪŋ/. Эки муунду угуп, айырмалаңыз: been – бир муун, being – эки муун.
- being сөзүнүн аягындагы /ŋ/ – кыргыздын ң тыбышы. Бул сиз үчүн жеңилдик; аягына [г] кошпоңуз.
- has been жана have been кыскарат: It's been sold, They've been told. Эсиңизде болсун: it's been = it has been.
- will be → 'll be: It'll be fixed tomorrow /ˈɪtl bi ˈfɪkst/.
- must be жана can be тез айтылат; басым үчүнчү формага түшөт: must be SIGNED.
- going to be бейрасмий кепте «gonna be» сыяктуу угулушу мүмкүн, бирок going to деп жазыңыз.
Алтын эреже
be сөзүн керектүү чакка коюңуз – is being, was being, has been, had been, will be, is going to be, must be – андан кийин үчүнчү форманы кошуңуз. Үчүнчү форма эч качан өзгөрбөйт. Эсиңизде болсун: кыргызча «-ууга болот», «-уу керек» менен айтылган эрежелерде, буюм ээ болсо, англисче modal + be + үчүнчү форма керек.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Көрсөтүлгөн чакта туюк мамилени жазыңыз же сүйлөмдү туюк мамилеге айлантыңыз.
-
Present Continuous: The kitchen (paint) at the moment.
-
Present Perfect: My bike (steal)!
-
will: The results (send) by email.
-
must: Passports (show) at the gate.
-
Past Continuous: The patient (examine) when the doctor's phone rang.
-
Past Perfect: When we arrived, all the tickets (sell).
-
Туюк мамилеге айлантыңыз: They are going to close the old factory.
-
Туюк мамилеге айлантыңыз: You can't use this lift in a fire.lift (UK) = elevator (US)
B. Мааниси
Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: Don't sit there! The bench … right now.
-
Туура жоопту тандаңыз: The bench …, so it looks new now.
-
Туура жоопту тандаңыз: The food … by our chef.
-
Жазуу үчүн туурасын тандаңыз: before entering.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
The new bridge is building now.
-
The emails have sent.
-
This medicine should taken twice a day.
-
My car is being repaired this week.
D. Текстте
Кашаадагы этиштерди туюк мамиледе туура формада жазыңыз.
Dear guest, we are sorry, but the pool 17 (clean) at the moment, so it is closed today. It 18 (open) again tomorrow at 8 a.m. Your room 19 (already / change) to a sea-view room, at no extra cost. Breakfast 20 (can / order) to your room until 11 a.m. Towels 21 (must / return) to reception.
E. Сиздин кезегиңиз
Шаарыңыз жана үйүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Азыр шаарыңызда эмне курулуп же өзгөртүлүп жатат? Бир сүйлөм жазыңыз.
-
Үйүңүз же жумушуңуз үчүн must be же should be менен эки эреже жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B1-10 Passive (туюк мамиле) кыргызча: is made, was built Where you born?
-
B1-05 Future Continuous кыргызча: «Эртең ушул убакта … жаткан болом» This time tomorrow I (lie) on a beach.
-
A2-17 Present Perfect кыргызча: just, already жана yet – «жаңы эле», «эбак», «али» I haven't finished the report ___. …
-
B1-07 Third Conditional кыргызча: «-ган болсо … -мак элем» англисче If the bridge (not / be) closed, we would have arrived on time.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- is being painted
- has been stolen / 's been stolen
- will be sent / 'll be sent
- must be shown
- was being examined
- had been sold / 'd been sold
- The old factory is going to be closed.
- This lift can't be used in a fire.
B. Мааниси
- is being painted
- has been painted
- is being prepared
- Shoes must be removed
C. Катаны табыңыз
- The new bridge is being built now.
- The emails have been sent.
- This medicine should be taken twice a day.
- ✓ My car is being repaired this week.
D. Текстте
- is being cleaned
- will be opened / is going to be opened / will be open / will open / opens / is opening / is going to open
- has already been changed / 's already been changed
- can be ordered
- must be returned
E. Сиздин кезегиңиз
- A new metro line is being built in the city centre.
- Shoes must be left at the door. The kitchen should be cleaned every evening.
F. Аралаш кайталоо
- were
- will be lying / 'll be lying
- yet
- hadn't been / had not been
