SlowingoГрамматика
A2 29 / 38

Zero және First Conditional қазақша: «-са» сөйлемдері, unless, when, until

Zero and First Conditional

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз бір нәрсе болғанда әрдайым болатын нәрселер туралы және келешектегі шынайы мүмкіндіктер туралы айта аласыз. Ол үшін if, unless және when, as soon as, before, after, until сияқты уақыт сөздерін қолданасыз.

Негізгі идея

Шартты сөйлемнің екі бөлігі бар: шарт (if бағыныңқы сөйлемі) және нәтиже (басыңқы сөйлем). Екі доминоны елестетіңіз: біріншісі құлағанда, екіншісі де құлайды.

Кейде бұл табиғат заңы сияқты әрдайым болады: If you heat ice, it melts. Бұл — zero conditional (нөлдік шартты сөйлем). Екі бөлігі де Present Simple шағында тұрады, өйткені бұл әрдайым шындық.

Кейде біз келешектегі бір шынайы жағдайға қараймыз: If it rains tomorrow, we'll stay at home. Бұл — first conditional (бірінші типті шартты сөйлем). Жаңбыр жаууы мүмкін, ал нәтиже соған байланысты.

Негізгі логика мынадай. If бөлігі — бірінші домино: біз оны шындыққа айналып қойған деп елестетеміз. Сондықтан ағылшын тілі if сөзінен кейін, тіпті келешек туралы айтса да, Present Simple қолданады. Келешек идеясы нәтижеге барады: will. Дәл осы ереже when, as soon as, before, after және until сөздерінен кейін де жұмыс істейді.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Мұнда қазақ тілі сізге көмектеседі. Қазақша шартты -са / -се жұрнағы шақты көрсетпейді: «ертең жаңбыр жауса» дейміз, «жауатын болса» деп жиі айтпаймыз. Ағылшын тілінде де if сөзінен кейін will емес, Present Simple тұрады: if it rains. Бірақ екі айырмашылық бар. Біріншісі: қазақша нәтижеде -а / -е / -й осы-келер шағы тұрады («өткіземіз»), ол әрдайым болатын нәрсеге де («қайнайды»), бір келешек жағдайға да жарайды. Ағылшын тілінде таңдау керек: әрдайым → Present Simple (zero), осы жолы, келешекте → will (first). Екіншісі: қазақшада «-майынша» («піспейінше»), «-маса» («асықпасаңыз»), «-мас бұрын» («шықпас бұрын») болымсыз түрде тұрады. Ағылшыншада until, unless және before сөздерінен кейін етістік әдетте болымды: until the cake is ready, unless you hurry, before you leave. Уақыт бағыныңқысындағы «-ғанда» («жеткенде») мен «-ған соң» өткен шаққа ұқсаса да, ағылшыншада Present Simple немесе Present Perfect болады.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Суды 100 градусқа дейін қыздырсаңыз, ол қайнайды.әрдайым (zero)If you heat water to 100 degrees, it boils.
Ертең жаңбыр жауса, кешті үйде өткіземіз.бір келешек жағдай (first)If it rains tomorrow, we'll have the party inside.
Ол қоңырау шалса, айтамын.if + Present Simple, will емесIf he calls, I'll tell him.
Үйге жеткенде, суреттерді жіберемін.when + Present SimpleI'll send you the photos when I get home.
Дүкен ашыла салысымен, билеттерді аламын.as soon asAs soon as the shop opens, I'll buy the tickets.
Торт піспейінше пешті ашпаңыз.until + болымды етістікDon't open the oven until the cake is ready.
Асықпасаңыз, кешігесіз.unless + болымды етістікUnless you hurry, you'll be late.

Құрылым

Zero conditional — жалпы шындықтар мен фактілер

If бөлігіБасыңқы сөйлем
If + Present Simple,Present Simple
If you mix red and blue,you get purple.

First conditional — келешектегі шынайы мүмкіндік

If бөлігіБасыңқы сөйлем
If + Present Simple,will / won't + base form
If you study hard,you'll pass.
If + Present Simple,can / might / should + base form
If it stops raining,we can go out.
If + Present Simple,бұйрық рай
If you see Anna,say hello from me.

Сөз тәртібі және үтір

ТәртібіҮтір керек пе?Мысал
Алдымен if бөлігіәдетте иәIf I'm late, start without me.
Алдымен басыңқы сөйлемжоқStart without me if I'm late.

Unless = if … not

If … not арқылыUnless арқылы
If you don't hurry, you'll miss the bus.Unless you hurry, you'll miss the bus.

Келешектегі уақыт бағыныңқылары — ереже бірдей: уақыт сөзінен кейін осы шақ түрі, екінші бөлікте will

Уақыт сөзіМысал
whenI'll call you when I get home.
as soon asAs soon as the film ends, we'll leave.
beforeTurn off the lights before you go out.
afterAfter she finishes school, she'll travel.
untilWait here until I come back.
when / as soon as + Present PerfectI'll call you when I've finished.

Қолданылуы

1Zero conditional: фактілер мен жалпы шындықтар

Әрдайым немесе әдетте шындық болатын нәрселер үшін, мысалы ғылым, әдеттер, бір нәрсенің қалай жұмыс істейтіні туралы, if + Present Simple, Present Simple қолданыңыз. Мұнда if мағынасы when немесе every time сөздеріне өте жақын.

If you heat water to 100 degrees, it boils.
Суды 100 градусқа дейін қыздырсаңыз, ол қайнайды.
әрдайым → Present Simple екі бөлікте де
If I drink coffee after six, I can't sleep.
Сағат алтыдан кейін кофе ішсем, ұйықтай алмаймын.
әдет
Plants die if they don't get enough light.
Жарық жетпесе, өсімдіктер қурап қалады.
If you press this button, the screen turns off.
Мына түймені бассаңыз, экран өшеді.

2First conditional: келешектегі шынайы мүмкіндіктер

Келешектегі мүмкін жағдай және оның ықтимал нәтижесі үшін if + Present Simple, will + етістіктің негізгі түрін қолданыңыз.

If it rains tomorrow, we'll have the party inside.
Ертең жаңбыр жауса, кешті үйдің ішінде өткіземіз.
«өткіземіз» осы-келер шақ, бірақ бір келешек жағдай → will
If you leave now, you'll catch the train.
Қазір шықсаң, пойызға үлгересің.
She won't be happy if you forget her birthday.
Туған күнін ұмытып кетсең, ол ренжиді.
«ол» әйел → she, her
What will you do if you don't get the job?
Сол жұмысқа алынбасаңыз, не істейсіз?
If we don't book soon, there won't be any seats left.
Тезірек брондамасақ, орын қалмайды.

3Нәтижедегі басқа түрлер: can, might, should, бұйрық рай

Нәтижеде can, might, should немесе бұйрық рай (Call me! сияқты нұсқау) да тұра алады.

If you're free on Saturday, we can go for a walk.
Сенбіде бос болсаң, серуендеуге шыға аламыз.
If the traffic is bad, I might be a bit late.
Жолда кептеліс болса, сәл кешігуім мүмкін.
might: A2-22 қараңыз
If you don't feel better tomorrow, you should see a doctor.
Ертең жақсы болмасаңыз, дәрігерге қаралғаныңыз жөн.
If you have any questions, send me an email.
Сұрақтарыңыз болса, маған хат жазыңыз.
Don't wait for me if I'm not there by eight.
Сағат сегізге дейін келмесем, мені күтпеңдер.

4If бөлігінде will жоқ

Мағынасы келешек болса да, if бөлігінде әдетте Present Simple тұрады. Will нәтижеге барады. (Сыпайы өтініштерде if + will «қарсы болмасаңыз» деген мағынада естілуі мүмкін: If you'll wait here, I'll get the manager. Бұл ерекше қолданыс.) Қазақшадағы «-са» да шақты көрсетпейді, сондықтан «келетін болсаңыз» емес, «келсеңіз» деп ойлаңыз.

If he calls, I'll tell him.
Ол қоңырау шалса, айтамын.
«шалса» → calls, will call емес
If the weather is nice, we'll eat outside.
Ауа райы жақсы болса, далада тамақтанамыз.
If you need help, call me.
Көмек керек болса, маған қоңырау шал.

5Unless

Unless = if … not. Unless сөзінен кейін әдетте болымды етістік қолданылады. Қазақшада мұнда болымсыз «-маса» тұрады, бірақ ағылшыншада болымсыздық unless сөзінің ішінде.

Unless you hurry, you'll be late.
Асықпасаңыз, кешігесіз.
= If you don't hurry; «-пасаңыз» болымсыз, бірақ unless + hurry
I won't go unless you come with me.
Сен менімен бірге бармасаң, мен бармаймын.
unless + come
You can't enter the building unless you have a pass.
Рұқсатнамаңыз болмаса, ғимаратқа кіре алмайсыз.

6Келешектегі уақыт бағыныңқылары: when, as soon as, before, after, until

Бұл уақыт сөздерінен кейін, if сөзінен кейінгідей, келешек үшін Present Simple қолданыңыз. If = болуы мүмкін; when = болатынына сенімдімін.

I'll send you the photos when I get home.
Үйге жеткенде, суреттерді саған жіберемін.
«жеткенде» -ған жұрнағымен, бірақ when + get
As soon as the shop opens, I'll buy the tickets.
Дүкен ашыла салысымен, билеттерді аламын.
«-а салысымен» → as soon as
Let's have dinner after the kids go to bed.
Балалар ұйықтауға жатқан соң кешкі ас ішейік.
Don't open the oven until the cake is ready.
Торт піспейінше пешті ашпаңыз.
«піспейінше» болымсыз, бірақ until + is ready
Before you leave, please check the windows.
Шықпас бұрын терезелерді тексеріп шығыңызшы.
«шықпас бұрын» болымсыз, бірақ before you leave

7when, as soon as, after, until сөздерінен кейінгі Present Perfect

Бірінші әрекеттің екіншісінен бұрын толық біткенін көрсету үшін уақыт сөзінен кейін Present Perfect қолдануға болады. Көбіне Present Simple де мүмкін. Қазақшада: «-ып болған соң», «-ып алысымен».

When I've finished this email, I'll call you.
Мына хатты жазып болған соң, саған қоңырау шаламын.
«-ып болған соң» → when I've finished
As soon as I've saved some money, I'll buy a new bike.
Біраз ақша жинап алысымен, жаңа велосипед аламын.
You can go out after you've done your homework.
Үй тапсырмаңды орындап болған соң, далаға шыға аласың.
Don't leave until you've signed the form.
Анкетаға қол қоймайынша кетпеңіз.
«-майынша» болымсыз, бірақ until + you've signed

Жиі кездесетін қателер

❌If it will rain, we'll stay in.
✅If it rains, we'll stay in.
if бөлігінде will жоқ.
❌I'll call you when I will arrive.
✅I'll call you when I arrive.
when / as soon as / until сөздерінен кейін осы шақ.
❌We'll wait until he will come.
✅We'll wait until he comes.
until сөзінен кейін осы шақ.
❌If she call me, I'll answer.
✅If she calls me, I'll answer.
Present Simple: he / she / it + -s.
❌As soon as I will have finished, I'll call you.
✅As soon as I've finished, I'll call you.
Уақыт сөзінен кейін will have емес, Present Perfect қолданыңыз.
⚠️Unless you don't hurry, you'll be late.
✅Unless you hurry, you'll be late.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы қате: unless «if not» дегенді білдіреді, сондықтан бұл сөйлем айтқыңыз келген ойдың керісін айтады.
⚠️Unless you have a ticket, you can go in.
✅Unless you have a ticket, you can't go in.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасын тексеріңіз: = If you don't have a ticket, you can't go in.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. Нәтижедегі «-а / -е» → Present Simple. Қазақша «Автобус тағы кешіксе, такси аламын» дейміз: «аламын» әрі әдет, әрі келешек. Сөзбе-сөз аударсаңыз, нәтижеде Present Simple қалып қояды. Ағылшын тілінде бұл «әрдайым солай істеймін» деген zero conditional сияқты естіледі. Келешектегі бір жағдай үшін нәтижеде will қолданыңыз.

⚠️(Ертеңгі жоспарыңыз туралы айтып жатырсыз.) If the bus is late again tomorrow, I take a taxi.
✅If the bus is late again tomorrow, I'll take a taxi.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ әдет немесе кесте сияқты естіледі; ертеңгі бір жағдайдың нәтижесі үшін will.

2. «-атын болсаңыз» → if + will. Қазақшада кейде «Келесі аптада Шымкентте болатын болсаңыз, хабарласыңыз» деп «-атын болса» тіркесін қолданамыз. Мұндағы «-атын» келешекті көрсеткендей болғандықтан, if сөзінен кейін will қойғымыз келеді. Ағылшыншада шарт бөлігінде Present Simple тұрады.

❌If you will be in Shymkent next week, give me a call.
✅If you are in Shymkent next week, give me a call.

3. «-майынша» → until + not. Қазақша «Дәурен келмейінше бастамаймыз», «Ақшаны төлемейінше кетпеңіз» деп until мағынасын болымсыз етістікпен айтамыз. Ағылшын тілінде until сөзінен кейін етістік болымды: болымсыздықты қоссаңыз, мағына бұзылып, сөйлем қате болады.

❌We won't start the meeting until Dauren doesn't arrive.
✅We won't start the meeting until Dauren arrives.
❌Please don't leave the shop until you don't pay.
✅Please don't leave the shop until you pay. немесе Please don't leave the shop until you've paid.

4. «-маса» → unless + not. «Пальто кимесеңіз, тоңасыз» деген сөйлемде болымсыз «-маса» тұр. Оны unless арқылы айтқанда болымсыздықты қайталамаңыз: unless = if … not.

⚠️Unless you don't wear a warm coat, you'll get cold.
✅Unless you wear a warm coat, you'll get cold. немесе If you don't wear a warm coat, you'll get cold.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы керісінше: «жылы пальто кисеңіз, тоңасыз» болып шығады.

Шатастырмаңыз

zero және first conditional — Zero = әрдайым шындық (Present Simple + Present Simple). First = келешектегі бір нақты жағдай (Present Simple + will). Қазақшада екеуі де бірдей естілуі мүмкін.

If I eat too much, I feel sick.
Көп жесем, жүрегім айниды.
әрдайым
If I eat all this cake, I'll feel sick.
Осы тортты түгел жесем, жүрегім айниды.
осы жолы, келешекте → will; қазақшада екі нәтиже бірдей

if және when — If = болуы мүмкін. When = болады, тек уақытын күтіп отырмыз. Қазақшада: «көрсем» және «көргенде».

If I see Tom, I'll give him the key.
Томды көрсем, кілтті беремін.
мүмкін көрермін
When I see Tom tonight, I'll give him the key.
Бүгін кешке Томды көргенде, кілтті беремін.
көретінімді білемін

first және second conditional — Қиялдағы немесе болуы екіталай жағдайлар үшін ағылшын тілі if + Past Simple, would қолданады: If I won the lottery, I'd buy a boat («Лотерея ұтып алсам, қайық сатып алар едім»). B1-06 қараңыз. In case (сақтық шарасы) B2-03 сабағында.

Жазылуы мен айтылуы

  • I'll, you'll, we'll ауызша сөйлеуде әдеттегі түр. I'll /aɪl/ aisle және isle сөздерімен бірдей естіледі. Соңғы /l/ «қатаң», тілдің арты сәл көтеріледі: қазақтың «бал», «қол» сөздеріндегі л дыбысына жақын.
  • won't /wəʊnt/ (UK), /woʊnt/ (US): қосар дауысты, ерін соңында дөңгеленеді. Оны want /wɒnt/ (UK), /wɑːnt/ (US) сөзімен шатастырмаңыз: I won't go мен I want to go мағынасы мүлде басқа.
  • Ырғақ: if бөлігі алдымен келсе, дауыс әдетте сәл көтеріліп, нәтиже алдында қысқа үзіліс болады: If it rains… we'll stay in.
  • unless екінші буынға екпін түседі: /ənˈles/ — «un-LESS». Бірінші буын әлсіз /ə/.
  • Clause (бағыныңқы немесе басыңқы сөйлем) — өз бастауышы мен етістігі бар сөздер тобы: if it rains — бір бөлік, we'll stay in — екінші бөлік.

Алтын ереже

if, unless, when, as soon as, before, after және until сөздерінен кейін, тіпті келешек туралы айтсаңыз да, осы шақ түрін қолданыңыз (Present Simple немесе біткен әрекет үшін Present Perfect). Will әдетте тек нәтижеде тұрады. Until, unless және before сөздерінен кейін етістік болымды болады, қазақшада «-майынша», «-маса», «-мас бұрын» болса да.

Жаттығулар

A. Құрылым

Жақшадағы етістікті дұрыс түрде қолданыңыз. Нәтижеде will / won't қолданыңыз.

  1. If you (heat) butter, it melts.
  2. If it (be) sunny tomorrow, we'll go to the beach.
  3. If you don't hurry, you (miss) the bus.
  4. I'll text you as soon as I (land).
  5. When I (finish) this email, I'll make dinner.
  6. unless арқылы қайта жазыңыз: If you don't leave now, you'll be late.

B. Мағына

Мағынаға қарай жауап беріңіз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … I get home tonight, I'll have a shower.
  2. Томды кеште көруім мүмкін, бірақ сенімді емеспін. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … I see him, I'll give him your message.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … you have a ticket, you can't go in.
  4. Zero ма, first conditional ба? If you mix red and white, you get pink.
  5. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … here until you come back.

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. If she will come, I'll be happy.
  2. Wait here until I will come back.
  3. If he don't call, I'll call him.
  4. I'll call you when I've finished.

D. Мәтін ішінде

Диалогты толықтырыңыз. Жақшадағы етістіктерді дұрыс түрде қолданыңыз немесе бір сөз жазыңыз.

Weekend plans
Ana: What will you do if it 16 (rain) at the campsite?
Ben: If it rains, we 17 (will / go) to the museum in town.
Ana: Good idea. And book soon! 18 you book early, there won't be any places left.
Ben: I know. I'll book as soon as I 19 (get) paid on Friday.
Ana: And send me a photo when you 20 (arrive)!

E. Сіздің кезегіңіз

Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.

  1. Өзіңіз туралы толықтырыңыз: If the weather is nice this weekend, …
  2. Zero conditional арқылы өзіңіз туралы бір факт жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A2-04 Will қазақша: шешім, ұсыныс, уәде және болжам
    I think she (pass) the exam.
  2. A2-22 May, Might, Could қазақша: «-уы мүмкін» ағылшынша қалай айтылады?
    I'm not sure. I (come) later. might қолданыңыз.
  3. A2-05 Ағылшынша келешек: will, going to, Present Continuous әлде Present Simple?
    My train (leave) at 7.15 tomorrow morning. It's on the timetable.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. heat
  2. is
  3. 'll miss / will miss
  4. land / 've landed / have landed
  5. finish / 've finished / have finished
  6. Unless you leave now, you'll be late. / You'll be late unless you leave now.

B. Мағына

  1. When
  2. If
  3. Unless
  4. zero
  5. I'll wait

C. Қатені табыңыз

  1. If she comes, I'll be happy.
  2. Wait here until I come back.
  3. If he doesn't call, I'll call him.
  4. ✓ I'll call you when I've finished.

D. Мәтін ішінде

  1. rains
  2. 'll go / will go
  3. Unless
  4. get
  5. arrive / 've arrived / have arrived

E. Сіздің кезегіңіз

  1. If the weather is nice this weekend, I'll go for a long walk.
  2. If I don't sleep enough, I get a headache.

F. Аралас қайталау

  1. 'll pass / will pass / 's going to pass / is going to pass
  2. might come
  3. leaves / is leaving / will leave
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play