Zero және First Conditional қазақша: «-са» сөйлемдері, unless, when, until
Zero and First Conditional
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз бір нәрсе болғанда әрдайым болатын нәрселер туралы және келешектегі шынайы мүмкіндіктер туралы айта аласыз. Ол үшін if, unless және when, as soon as, before, after, until сияқты уақыт сөздерін қолданасыз.
Негізгі идея
Шартты сөйлемнің екі бөлігі бар: шарт (if бағыныңқы сөйлемі) және нәтиже (басыңқы сөйлем). Екі доминоны елестетіңіз: біріншісі құлағанда, екіншісі де құлайды.
Кейде бұл табиғат заңы сияқты әрдайым болады: If you heat ice, it melts. Бұл — zero conditional (нөлдік шартты сөйлем). Екі бөлігі де Present Simple шағында тұрады, өйткені бұл әрдайым шындық.
Кейде біз келешектегі бір шынайы жағдайға қараймыз: If it rains tomorrow, we'll stay at home. Бұл — first conditional (бірінші типті шартты сөйлем). Жаңбыр жаууы мүмкін, ал нәтиже соған байланысты.
Негізгі логика мынадай. If бөлігі — бірінші домино: біз оны шындыққа айналып қойған деп елестетеміз. Сондықтан ағылшын тілі if сөзінен кейін, тіпті келешек туралы айтса да, Present Simple қолданады. Келешек идеясы нәтижеге барады: will. Дәл осы ереже when, as soon as, before, after және until сөздерінен кейін де жұмыс істейді.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Мұнда қазақ тілі сізге көмектеседі. Қазақша шартты -са / -се жұрнағы шақты көрсетпейді: «ертең жаңбыр жауса» дейміз, «жауатын болса» деп жиі айтпаймыз. Ағылшын тілінде де if сөзінен кейін will емес, Present Simple тұрады: if it rains. Бірақ екі айырмашылық бар. Біріншісі: қазақша нәтижеде -а / -е / -й осы-келер шағы тұрады («өткіземіз»), ол әрдайым болатын нәрсеге де («қайнайды»), бір келешек жағдайға да жарайды. Ағылшын тілінде таңдау керек: әрдайым → Present Simple (zero), осы жолы, келешекте → will (first). Екіншісі: қазақшада «-майынша» («піспейінше»), «-маса» («асықпасаңыз»), «-мас бұрын» («шықпас бұрын») болымсыз түрде тұрады. Ағылшыншада until, unless және before сөздерінен кейін етістік әдетте болымды: until the cake is ready, unless you hurry, before you leave. Уақыт бағыныңқысындағы «-ғанда» («жеткенде») мен «-ған соң» өткен шаққа ұқсаса да, ағылшыншада Present Simple немесе Present Perfect болады.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Суды 100 градусқа дейін қыздырсаңыз, ол қайнайды. | әрдайым (zero) | If you heat water to 100 degrees, it boils. |
| Ертең жаңбыр жауса, кешті үйде өткіземіз. | бір келешек жағдай (first) | If it rains tomorrow, we'll have the party inside. |
| Ол қоңырау шалса, айтамын. | if + Present Simple, will емес | If he calls, I'll tell him. |
| Үйге жеткенде, суреттерді жіберемін. | when + Present Simple | I'll send you the photos when I get home. |
| Дүкен ашыла салысымен, билеттерді аламын. | as soon as | As soon as the shop opens, I'll buy the tickets. |
| Торт піспейінше пешті ашпаңыз. | until + болымды етістік | Don't open the oven until the cake is ready. |
| Асықпасаңыз, кешігесіз. | unless + болымды етістік | Unless you hurry, you'll be late. |
Құрылым
Zero conditional — жалпы шындықтар мен фактілер
| If бөлігі | Басыңқы сөйлем |
|---|---|
| If + Present Simple, | Present Simple |
| If you mix red and blue, | you get purple. |
First conditional — келешектегі шынайы мүмкіндік
| If бөлігі | Басыңқы сөйлем |
|---|---|
| If + Present Simple, | will / won't + base form |
| If you study hard, | you'll pass. |
| If + Present Simple, | can / might / should + base form |
| If it stops raining, | we can go out. |
| If + Present Simple, | бұйрық рай |
| If you see Anna, | say hello from me. |
Сөз тәртібі және үтір
| Тәртібі | Үтір керек пе? | Мысал |
|---|---|---|
| Алдымен if бөлігі | әдетте иә | If I'm late, start without me. |
| Алдымен басыңқы сөйлем | жоқ | Start without me if I'm late. |
Unless = if … not
| If … not арқылы | Unless арқылы |
|---|---|
| If you don't hurry, you'll miss the bus. | Unless you hurry, you'll miss the bus. |
Келешектегі уақыт бағыныңқылары — ереже бірдей: уақыт сөзінен кейін осы шақ түрі, екінші бөлікте will
| Уақыт сөзі | Мысал |
|---|---|
| when | I'll call you when I get home. |
| as soon as | As soon as the film ends, we'll leave. |
| before | Turn off the lights before you go out. |
| after | After she finishes school, she'll travel. |
| until | Wait here until I come back. |
| when / as soon as + Present Perfect | I'll call you when I've finished. |
Қолданылуы
1Zero conditional: фактілер мен жалпы шындықтар
Әрдайым немесе әдетте шындық болатын нәрселер үшін, мысалы ғылым, әдеттер, бір нәрсенің қалай жұмыс істейтіні туралы, if + Present Simple, Present Simple қолданыңыз. Мұнда if мағынасы when немесе every time сөздеріне өте жақын.
2First conditional: келешектегі шынайы мүмкіндіктер
Келешектегі мүмкін жағдай және оның ықтимал нәтижесі үшін if + Present Simple, will + етістіктің негізгі түрін қолданыңыз.
3Нәтижедегі басқа түрлер: can, might, should, бұйрық рай
Нәтижеде can, might, should немесе бұйрық рай (Call me! сияқты нұсқау) да тұра алады.
4If бөлігінде will жоқ
Мағынасы келешек болса да, if бөлігінде әдетте Present Simple тұрады. Will нәтижеге барады. (Сыпайы өтініштерде if + will «қарсы болмасаңыз» деген мағынада естілуі мүмкін: If you'll wait here, I'll get the manager. Бұл ерекше қолданыс.) Қазақшадағы «-са» да шақты көрсетпейді, сондықтан «келетін болсаңыз» емес, «келсеңіз» деп ойлаңыз.
5Unless
Unless = if … not. Unless сөзінен кейін әдетте болымды етістік қолданылады. Қазақшада мұнда болымсыз «-маса» тұрады, бірақ ағылшыншада болымсыздық unless сөзінің ішінде.
6Келешектегі уақыт бағыныңқылары: when, as soon as, before, after, until
Бұл уақыт сөздерінен кейін, if сөзінен кейінгідей, келешек үшін Present Simple қолданыңыз. If = болуы мүмкін; when = болатынына сенімдімін.
7when, as soon as, after, until сөздерінен кейінгі Present Perfect
Бірінші әрекеттің екіншісінен бұрын толық біткенін көрсету үшін уақыт сөзінен кейін Present Perfect қолдануға болады. Көбіне Present Simple де мүмкін. Қазақшада: «-ып болған соң», «-ып алысымен».
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Нәтижедегі «-а / -е» → Present Simple. Қазақша «Автобус тағы кешіксе, такси аламын» дейміз: «аламын» әрі әдет, әрі келешек. Сөзбе-сөз аударсаңыз, нәтижеде Present Simple қалып қояды. Ағылшын тілінде бұл «әрдайым солай істеймін» деген zero conditional сияқты естіледі. Келешектегі бір жағдай үшін нәтижеде will қолданыңыз.
2. «-атын болсаңыз» → if + will. Қазақшада кейде «Келесі аптада Шымкентте болатын болсаңыз, хабарласыңыз» деп «-атын болса» тіркесін қолданамыз. Мұндағы «-атын» келешекті көрсеткендей болғандықтан, if сөзінен кейін will қойғымыз келеді. Ағылшыншада шарт бөлігінде Present Simple тұрады.
3. «-майынша» → until + not. Қазақша «Дәурен келмейінше бастамаймыз», «Ақшаны төлемейінше кетпеңіз» деп until мағынасын болымсыз етістікпен айтамыз. Ағылшын тілінде until сөзінен кейін етістік болымды: болымсыздықты қоссаңыз, мағына бұзылып, сөйлем қате болады.
4. «-маса» → unless + not. «Пальто кимесеңіз, тоңасыз» деген сөйлемде болымсыз «-маса» тұр. Оны unless арқылы айтқанда болымсыздықты қайталамаңыз: unless = if … not.
Шатастырмаңыз
zero және first conditional — Zero = әрдайым шындық (Present Simple + Present Simple). First = келешектегі бір нақты жағдай (Present Simple + will). Қазақшада екеуі де бірдей естілуі мүмкін.
if және when — If = болуы мүмкін. When = болады, тек уақытын күтіп отырмыз. Қазақшада: «көрсем» және «көргенде».
first және second conditional — Қиялдағы немесе болуы екіталай жағдайлар үшін ағылшын тілі if + Past Simple, would қолданады: If I won the lottery, I'd buy a boat («Лотерея ұтып алсам, қайық сатып алар едім»). B1-06 қараңыз. In case (сақтық шарасы) B2-03 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- I'll, you'll, we'll ауызша сөйлеуде әдеттегі түр. I'll /aɪl/ aisle және isle сөздерімен бірдей естіледі. Соңғы /l/ «қатаң», тілдің арты сәл көтеріледі: қазақтың «бал», «қол» сөздеріндегі л дыбысына жақын.
- won't /wəʊnt/ (UK), /woʊnt/ (US): қосар дауысты, ерін соңында дөңгеленеді. Оны want /wɒnt/ (UK), /wɑːnt/ (US) сөзімен шатастырмаңыз: I won't go мен I want to go мағынасы мүлде басқа.
- Ырғақ: if бөлігі алдымен келсе, дауыс әдетте сәл көтеріліп, нәтиже алдында қысқа үзіліс болады: If it rains… we'll stay in.
- unless екінші буынға екпін түседі: /ənˈles/ — «un-LESS». Бірінші буын әлсіз /ə/.
- Clause (бағыныңқы немесе басыңқы сөйлем) — өз бастауышы мен етістігі бар сөздер тобы: if it rains — бір бөлік, we'll stay in — екінші бөлік.
Алтын ереже
if, unless, when, as soon as, before, after және until сөздерінен кейін, тіпті келешек туралы айтсаңыз да, осы шақ түрін қолданыңыз (Present Simple немесе біткен әрекет үшін Present Perfect). Will әдетте тек нәтижеде тұрады. Until, unless және before сөздерінен кейін етістік болымды болады, қазақшада «-майынша», «-маса», «-мас бұрын» болса да.
Жаттығулар
A. Құрылым
Жақшадағы етістікті дұрыс түрде қолданыңыз. Нәтижеде will / won't қолданыңыз.
-
If you (heat) butter, it melts.
-
If it (be) sunny tomorrow, we'll go to the beach.
-
If you don't hurry, you (miss) the bus.
-
I'll text you as soon as I (land).
-
When I (finish) this email, I'll make dinner.
-
unless арқылы қайта жазыңыз: If you don't leave now, you'll be late.
B. Мағына
Мағынаға қарай жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … I get home tonight, I'll have a shower.
-
Томды кеште көруім мүмкін, бірақ сенімді емеспін. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … I see him, I'll give him your message.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … you have a ticket, you can't go in.
-
Zero ма, first conditional ба? If you mix red and white, you get pink.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … here until you come back.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
If she will come, I'll be happy.
-
Wait here until I will come back.
-
If he don't call, I'll call him.
-
I'll call you when I've finished.
D. Мәтін ішінде
Диалогты толықтырыңыз. Жақшадағы етістіктерді дұрыс түрде қолданыңыз немесе бір сөз жазыңыз.
Ana: What will you do if it 16 (rain) at the campsite?
Ben: If it rains, we 17 (will / go) to the museum in town.
Ana: Good idea. And book soon! 18 you book early, there won't be any places left.
Ben: I know. I'll book as soon as I 19 (get) paid on Friday.
Ana: And send me a photo when you 20 (arrive)!
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңіз туралы толықтырыңыз: If the weather is nice this weekend, …
-
Zero conditional арқылы өзіңіз туралы бір факт жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-04 Will қазақша: шешім, ұсыныс, уәде және болжам I think she (pass) the exam.
-
A2-22 May, Might, Could қазақша: «-уы мүмкін» ағылшынша қалай айтылады? I'm not sure. I (come) later. might қолданыңыз.
-
A2-05 Ағылшынша келешек: will, going to, Present Continuous әлде Present Simple? My train (leave) at 7.15 tomorrow morning. It's on the timetable.leaves = кесте үшін ең табиғи түрі
Жауаптар
A. Құрылым
- heat
- is
- 'll miss / will miss
- land / 've landed / have landed
- finish / 've finished / have finished
- Unless you leave now, you'll be late. / You'll be late unless you leave now.
B. Мағына
- When
- If
- Unless
- zero
- I'll wait
C. Қатені табыңыз
- If she comes, I'll be happy.
- Wait here until I come back.
- If he doesn't call, I'll call him.
- ✓ I'll call you when I've finished.
D. Мәтін ішінде
- rains
- 'll go / will go
- Unless
- get
- arrive / 've arrived / have arrived
E. Сіздің кезегіңіз
- If the weather is nice this weekend, I'll go for a long walk.
- If I don't sleep enough, I get a headache.
F. Аралас қайталау
- 'll pass / will pass / 's going to pass / is going to pass
- might come
- leaves / is leaving / will leave
