Unless, as long as, in case қазақша: if-тен басқа шарт сөздері («-маса», «-са болды», «… деп»)
Unless, As Long As, In Case: Beyond If
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз шартты жалғыз if сөзінен гөрі дәлірек айта аласыз: ерекшелікті unless арқылы, қатаң шартты as long as / provided (that) / on condition that арқылы, сақтықты in case арқылы, «айырмашылығы жоқ» дегенді even if арқылы, ал ескертуді otherwise / or (else) арқылы білдіресіз.
Негізгі идея
If — бәріне жарайтын бұрағыш сияқты. Ол көп жұмыс атқарады: «мынау анаған байланысты» дейді. Бірақ екі нәрсенің бір-біріне қалай байланысты екенін айтпайды.
Бұл сабақтағы байланыстырғыш сөздер — шеберхананың қабырғасында оның жанында ілулі тұрған арнайы құралдар. Әрқайсысы мағынаның нақты бір реңкін қосады:
- unless жалғыз ерекшелікті атайды: We'll eat outside unless it rains.
- as long as / provided орындалуы тиіс жалғыз шартты атайды: You can borrow it as long as you're careful.
- in case бір қауіпті атайды, сондықтан сіз аман болу үшін қазір әрекет етесіз: Take a coat in case it gets cold.
- even if шарттың ештеңені өзгертпейтінін айтады: I'll go even if it rains.
- otherwise / or (else) әрекет етпесеңіз, қандай жаман нәтиже болатынын атайды: Hurry, or we'll miss the train.
Жақсы жаңалық: шақ ережелері if сөзімен бірдей (A2-27, B1-06). Байланыстырғыштан кейін келешек мағынасында will емес, осы шақ қолданылады.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде шарт көбіне жұрнақпен беріледі, ал ағылшыншада бөлек сөзбен. Unless мағынасын қазақша болымсыз шарт -маса / -месе береді: «Үстел брондамасаң, кіре алмаймыз». Бірақ unless сөзінің ішінде «не» (болымсыздық) онсыз да бар, сондықтан одан кейін етістік болымды болады: Unless you book a table… As long as мағынасы қазақшадағы -са болды, тек … -са ғана тіркестеріне жақын: «Алтыға дейін қайтарсаң болды». In case мағынасын көбіне -уы мүмкін деп, -ып кетсе деп береміз: «Жаңбыр жауып кетсе деп қолшатыр ал». Мұнда «-са» тұрғандықтан, if қоя салу оңай, бірақ ағылшыншада сақтық үшін in case керек. -са да тіркесі екі ағылшын сөзінің жұмысын атқарады: мүмкін жағдай («Жаңбыр жауса да барамын» → even if) және шын дерек («Шаршаса да, жұмысын жалғастырды» → even though). Ал әйтпесе сөзі otherwise / or (else) сөзіне дәл сәйкес келеді, бұл оңай.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Үстел брондамасаң, кіре алмаймыз. | егер … -маса | Unless you book a table, we won't get in. |
| Велосипедімді алтыға дейін қайтарсаң болды. | тек осы шартпен | You can borrow my bike as long as you bring it back by six. |
| Жаңбыр жауып кетсе деп қолшатыр ал. | сақтық үшін | Take an umbrella in case it rains. |
| Жаңбыр жауса да, жағажайға барамын. | мүмкін жағдай, айырмашылығы жоқ | I'm going to the beach even if it rains. |
| Тобығы ауырса да, жарысты аяқтады. | шын дерек | She finished the race even though she had hurt her ankle. |
| Асығыңыз, әйтпесе фильмнің басына үлгермейміз. | ескерту | Hurry up, or we'll miss the start of the film. |
Құрылым
Жалпы шолу
| Байланыстырғыш | Мағынасы | Үлгі | Мысал |
|---|---|---|---|
| unless | if … not; тек … жағдайынан басқа | unless + (әдетте) болымды етістік | Unless you hurry, you'll be late. |
| as long as / so long as | тек … болса | + келешек мағынасында осы шақ | As long as you text me, you can stay out. |
| provided (that) / providing (that) | тек … болса (ресмирек) | + келешек мағынасында осы шақ | Provided (that) the weather is fine, we'll sail. |
| on condition that | тек … болса (ресми: келісімдер, ережелер) | + келешек мағынасында осы шақ | You can use the photo on condition that you credit me. |
| in case | сақтық үшін, … болуы мүмкін деп | + осы шақ (will емес); өткен шақтағы етістіктен кейін өткен шақ | Bring snacks in case you get hungry. |
| even if | … болса да, болмаса да, айырмашылығы жоқ | if сөзімен бірдей шақтар | I'll finish it even if it takes all night. |
| even though | although (күштірек): бұл — дерек | + дерек | She went to work even though she was ill. |
| otherwise / or (else) | әйтпесе, … (ескерту) | нұсқау / пікір + otherwise / or + нәтиже | Leave now, or you'll miss the bus. |
Байланыстырғыштан кейінгі шақтар
| Жағдай | Байланыстырғыштан кейін | Негізгі бөлік | Мысал |
|---|---|---|---|
| шын келешек | Present Simple | will / can / бұйрық рай | Unless it rains, we'll eat outside. |
| ойдан шығарылған қазір / келешек | Past Simple | would / could | I wouldn't go unless I had to. |
| өткен (сақтық) | Past Simple | Past Simple | I took a map in case I got lost. |
Орны және үтір
- unless, as long as, provided, in case, even if сөйлемді бастай алады (бағыныңқы бөліктен кейін үтір) немесе ортасында тұра алады (әдетте үтірсіз).
- otherwise жаңа бөлікті немесе сөйлемді бастайды: Write it down. Otherwise, you'll forget. Ол үтірден немесе нүктелі үтірден кейін де келе алады.
- or (else) екі бөлікті байланыстырады: Be quiet, or else you'll wake the baby.
Қолданылуы
1Unless = if … not / тек … жағдайынан басқа
Unless нәтиже болмайтын жалғыз жағдайды атайды. Unless сөзінің ішінде «not» онсыз да бар болғандықтан, одан кейінгі етістік әдетте болымды болады.
Нәтиже бір нәрсенің болмауына берілген жауап болса немесе сұрақта unless емес, if … not қолданыңыз: I'll be upset if she doesn't come. What will you do if the bus doesn't come?
2As long as, provided (that), on condition that = тек … болса
Бұл байланыстырғыштар шартты қатаң етеді: нәтиже тек осы шарт орындалса ғана болады, ал сөйлеуші көбіне рұқсат береді немесе келісім жасайды. As long as / so long as бейтарап немесе бейресми; provided (that) / providing (that) ресмирек; on condition that ресми, келісімдер мен ережелерге тән.
3In case = сақтық үшін
In case біздің бір нәрсені қазір неге істейтінімізді түсіндіреді: кейін бір нәрсе болуы мүмкін. Ол оқиға болса да, болмаса да, біз әрекетті істейміз. Келешек мағынасында осы шақ (will емес), ал негізгі етістік өткен шақта болса, өткен шақ қолданыңыз.
In case of + зат есім басқаша: бұл «… болған жағдайда» дегеннің ресми түрі, хабарландыруларда қолданылады. In case of fire, do not use the lifts. (= өрт болған жағдайда)
4Even if және even though
Even if = бұл болса да, болмаса да, нәтиже бірдей. Шарт мүмкін немесе ойдан шығарылған. Even though = although, бірақ күштірек, ал ақпарат — дерек. (Although: B1-26 қараңыз.) Қазақшада екеуі де көбіне «-са да».
5Otherwise және or (else) — ескерту
Нұсқаудан немесе пікірден кейін, ол орындалмаса не болатынын айту үшін otherwise немесе or (else) қолданыңыз. Or else күштірек естіледі, ал сөйлемнің соңында жалғыз тұрса, қорқыту сияқты естілуі мүмкін.
Ойдан шығарылған өткен нәтижемен келетін otherwise (I'm glad you called; otherwise I'd have waited all day) C1-04 сабағында өтіледі.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «-маса» → unless + болымсыз етістік. Қазақшада болымсыз шарт етістіктің өзінде тұрады: «Автобус тез келмесе, такси ұстаймыз». Соны unless сөзімен аударғанда, етістікті де болымсыз етіп жіберу оңай. Бірақ unless онсыз да «if … not», сондықтан етістік болымды. Не unless + болымды етістік, не if + болымсыз етістік.
2. «… болып қалса деп» → if. Қазақша сақтықты «-са деп» арқылы айтамыз: «Ұшақта басым ауырып қалса деп, дәрі ала кетемін». «-са» тұрғандықтан if қоя салу оңай. Бірақ if «тек сол жағдай болғанда ғана» дегенді білдіреді. Алдын ала, жай сақтық үшін істелетін әрекетке in case керек.
3. «-са да» дерек үшін → even if. «Билеттер қымбат болса да, бүкіл отбасыға сатып алдық» деген сөйлемде билеттер шынымен қымбат болды. Мұндай дерек үшін ағылшыншада even though қолданылады; even if мүмкін немесе ойдан шығарылған жағдайға арналған.
4. «Шақырсаң да» → even + бағыныңқы сөйлем. Қазақшадағы «да» шылауын even деп аударып, «-са» жұрнағының орнына if қоюды ұмытып кету оңай. Even жалғыз өзі екі бөлікті байланыстыра алмайды: even if керек.
Шатастырмаңыз
in case және if — If болса, сіз тек оқиға болғанда ғана әрекет етесіз. In case болса, аман болу үшін алдын ала әрекет етесіз. (Шартты сөйлемдер: A2-27, B1-06 қараңыз.)
even if және even though — мүмкіндік және дерек. Қазақшада екеуі де «-са да» болуы мүмкін.
unless және if … not — Әдетте мағынасы бірдей, бірақ сезім, сұрақ және бір нәрсенің болмауына байланысты нәтиже үшін табиғи таңдау — if … not.
Suppose / supposing / what if арқылы ойша елестету B2-21 сабағында өтіледі. Ресми және жасырын шарттар (should you need…, but for…, given…) C1-03 және C1-04 сабақтарында.
Жазылуы мен айтылуы
- in case әрдайым екі сөз болып жазылады. Just in case — сөйлемнің соңында жиі келетін тұрақты тіркес.
- provided та, providing те дұрыс; екеуінен кейін де that қоймауға болады.
- unless /ənˈles/: екпін екінші буынға түседі, бірінші дауысты әлсіз /ə/ болады. Оны жазылуы бойынша анық «ун» деп оқымаңыз.
- provided /prəˈvaɪdɪd/: екпін vi буынына түседі. Басындағы pr- тіркесін бөлмеңіз, араларына дауысты қоспаңыз.
- otherwise /ˈʌðəwaɪz/ (UK), /ˈʌðərwaɪz/ (US): екпін бірінші буынға түседі. Ортадағы /ð/ ұяң дыбыс: тіл ұшы тістердің арасында; оны з немесе д деп айтпаңыз. Қазақ тіліндегідей екпінді соңғы буынға түсірмеңіз.
- or else тіркесінде else екпінді, ал or әлсіз айтылады: Be careful, or else.
Алтын ереже
Байланыстырғышты мағынасына қарай таңдаңыз: unless = тек … жағдайынан басқа, as long as / provided = тек … болса, in case = жай сақтық үшін, even if = айырмашылығы жоқ, otherwise / or (else) = әйтпесе, нәтиже мынадай. Келешек мағынасында бұл байланыстырғыштардан кейін will емес, осы шақ қолданыңыз. Есте сақтаңыз: «-маса» = unless + болымды етістік немесе if + болымсыз етістік; «-са деп» (сақтық) = in case; дерек туралы «-са да» = even though.
Жаттығулар
A. Құрылым
Сөйлемді толықтырыңыз немесе берілген сөзбен қайта жазыңыз.
-
Дұрыс түрін жазыңыз: Take a sandwich in case you (get) hungry.
-
Толықтырыңыз: I won't go ___ you come with me. …
-
Дұрыс түрін жазыңыз: We'll start the meeting at nine provided everyone (arrive) on time.
-
Толықтырыңыз: She left early ___ the traffic was bad. …
-
unless арқылы қайта жазыңыз: If you don't leave now, you'll miss the bus.
-
otherwise арқылы қайта жазыңыз: Set an alarm. If you don't, you'll oversleep.
B. Мағына
Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I'm going to the concert … I have to go alone.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: He went to the party … he was exhausted.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Write down the address … you forget it.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: You can come to the meeting … you don't interrupt.
-
Келісімшартқа лайық ресмирек нұсқаны таңдаңыз: The flat is rented … no pets are kept.flat (UK) = apartment (US)
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I'll be disappointed .
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Unless you don't study, you won't pass.
-
Pack some water in case you will get thirsty.
-
Even though it rains tomorrow, the match will go ahead.
-
You can stay out late as long as you text me.
D. Мәтін ішінде
Сөздер: as long as, even if, in case, otherwise, unless
Mia: We're leaving at six tomorrow. Set your alarm, 17 you'll oversleep.
Leo: Fine. Should I bring a raincoat?
Mia: Yes, bring one 18 the weather changes. It often does in the mountains.
Leo: And what if it's raining when we wake up?
Mia: We'll still go, 19 it's a storm. A bit of rain is fine.
Leo: OK. Can my brother come too?
Mia: Sure, 20 he can walk fifteen kilometres!
Leo: He can. He'll come 21 he's tired after work.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңізбен әрдайым алып жүретін екі зат және оның себебі туралы in case арқылы жазыңыз.
-
Сіздің бір затыңызды уақытша алатын адамға as long as немесе provided арқылы бір ереже жазыңыз.
-
Ешқашан істемейтін бір ісіңіз туралы even if арқылы жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-27 Zero және First Conditional қазақша: «-са» сөйлемдері, unless, when, until When she (arrive), I'll call you.
-
B1-06 Second Conditional қазақша: «-са, … -ар едім» ағылшынша If I (have) more time, I'd learn to play the piano.
-
B1-26 Although, Despite, However қазақша: «-са да» мен «-ғанына қарамастан» ағылшынша ___ the rain, we went for a walk. …
-
B2-02 Mixed conditionals қазақша: аралас шартты сөйлемдер, «-ған болса, қазір … -ар едім» If I had saved more money last year, I (be) on holiday now.holiday (UK) = vacation (US)
Жауаптар
A. Құрылым
- get
- unless
- arrives
- in case
- Unless you leave now, you'll miss the bus. / You'll miss the bus unless you leave now.
- Set an alarm. Otherwise, you'll oversleep. / Set an alarm, otherwise you'll oversleep.
B. Мағына
- even if
- even though
- in case
- as long as
- on condition that
- if she doesn't call
C. Қатені табыңыз
- Unless you study, you won't pass. / If you don't study, you won't pass.
- Pack some water in case you get thirsty.
- Even if it rains tomorrow, the match will go ahead.
- ✓ You can stay out late as long as you text me.
D. Мәтін ішінде
- otherwise / or / or else
- in case / just in case
- unless
- as long as / so long as / provided / providing / provided that / providing that
- even if / even though
E. Сіздің кезегіңіз
- I always carry a power bank in case my phone dies. I keep a pen in my bag in case I need to sign something.
- You can borrow my car as long as you fill up the tank before you bring it back.
- I would never go skydiving, even if someone paid me a lot of money.
F. Аралас қайталау
- arrives / has arrived
- had
- Despite
- would be / could be / might be
