SlowingoГрамматика
A1 20 / 32

Ағылшынша уақыт, күн және дата: сағат неше, реттік сандар, жылдар

Time, Days and Dates

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз реттік сандарды (first, second, third) қолдана аласыз, апта күндерін, айларды және даталарды британдық және америкалық үлгіде айтып, жаза аласыз, жылдарды айта аласыз, уақытты екі түрлі жолмен айта аласыз және What time is it?, What's the date today?, When's your birthday? деп сұрай аласыз.

Негізгі идея

Бір қабырғада тұрған сағат пен күнтізбені елестетіңіз. Сағат What time is it? сұрағына жауап береді. Күнтізбе What's the date? сұрағына жауап береді. Ағылшын тілінде олардың әрқайсысының өз жүйесі бар.

Күнтізбеде дата — айдағы орын: мамырдың бесінші күні. Сондықтан даталар реттік сандармен (ordinal numbers) айтылады, яғни заттарды ретімен қоятын сандармен: first, second, third, fourth… Есептік сандарды (counting numbers) A1-04 сабағынан білесіз; реттік сандар солардан жасалады.

Сағатта сөйлеудің екі жолы бар. Дәстүрлі жолы сағат тіліне қарайды: half past seven, (a) quarter to eight. Сандық (digital) жолы жай ғана сандарды оқиды: seven thirty, seven forty-five. Екеуі де дұрыс, екеуі де жиі қолданылады.

Жылдар әдетте екі бөлікке бөлініп айтылады: 19 | 99 → nineteen ninety-nine.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Жақсы жаңалықтан бастайық: қазақшада да реттік сандар бар және олар дәл солай жасалады: бес → бесінші, five → fifth. Ағылшынның дәстүрлі сағат жүйесі де сізге таныс: «жетіден он минут кетті» = ten past seven, «сегізге он минут қалды» = ten to eight — екі тілде де келесі сағатқа қарай санаймыз. Ал «жеті жарым» бейресми британдық half seven (= 7:30) тіркесіне сәйкес келеді. Бірақ үш маңызды айырмашылық бар. Біріншісі: қазақшада датаны есептік санмен айтамыз («5 мамыр», «мамырдың бесі»), ал ағылшыншада реттік санмен: the fifth of May. Екіншісі: жылды қазақша реттік санмен және «жыл» сөзімен айтамыз («екі мың жиырма алтыншы жыл»), ал ағылшыншада керісінше: есептік сан, екі бөлік, year сөзінсіз: twenty twenty-six. Үшіншісі: қазақшада апта күндері мен айлар кіші әріппен жазылады («дүйсенбі», «мамыр»), ал ағылшыншада әрқашан бас әріппен: Monday, May.

ҚазақшаАғылшыншаАйырмашылығы
бесінші қабатthe fifth floorұқсас: -інші → -th
5 мамыр / мамырдың бесіthe fifth of May / May fifthқазақшада есептік сан; ағылшыншада реттік сан
екі мың жиырма алтыншы жылtwenty twenty-sixағылшыншада есептік сан, екі бөлік, year жоқ
дүйсенбі, мамырMonday, Mayағылшыншада бас әріп
жетіден он минут кеттіten past seven«кетті» → past
сегізге он минут қалдыten to eight«қалды» → to, келесі сағат: ұқсас
сағат жеті жарымhalf past seven / seven thirtyseven and half емес; бейресми UK: half seven
Сағат неше?What time is it?ағылшыншада бастауыш it
Бүгін айдың нешесі?What's the date today?дата туралы сұрақ: date

Құрылым

Реттік сандар

СанСөзЖазылуыСанСөзЖазылуы
1first1st11eleventh11th
2second2nd12twelfth12th
3third3rd13thirteenth13th
4fourth4th20twentieth20th
5fifth5th21twenty-first21st
8eighth8th22twenty-second22nd
9ninth9th30thirtieth30th

Реттік сандардың көбі = сан + -th. Үлкен сандарда тек соңғы бөлігі өзгереді: twenty-first, thirty-second, thirty-third.

Апта күндері мен айлар — әрқашан бас әріппен

Апта күндеріMonday, Tuesday, Wednesday, Thursday, Friday, Saturday, Sunday
АйларJanuary, February, March, April, May, June, July, August, September, October, November, December

Жыл мезгілдері кіші әріппен жазылады: spring, summer, autumn (UK) / fall (US), winter.

Даталар

ЖазылуыАйтылуы
UK5 May 2026 / 5th May 2026the fifth of May / May the fifth
USMay 5, 2026 / May 5thMay fifth
Сандармен, UK05/06/2026= 5 June
Сандармен, US05/06/2026= May 6

Жылдар

ЖылАйтылуы
1999nineteen ninety-nine
1905nineteen oh five
1800eighteen hundred
2000two thousand
2005two thousand and five (UK) / two thousand five (US)
2026twenty twenty-six; сондай-ақ two thousand and twenty-six (UK) / two thousand twenty-six (US)

Уақытты айту

УақытДәстүрлі жолыСандық жолы
7:00seven o'clockseven o'clock / seven
7:05five past seven (UK) / five after seven (US)seven oh five
7:15(a) quarter past seven (UK) / (a) quarter after seven (US)seven fifteen
7:30half past sevenseven thirty
7:45(a) quarter to eightseven forty-five
7:50ten to eightseven fifty
  • 1–30 минут үшін past, 31–59 минут үшін to қолданыңыз: twenty-five to nine = 8:35. (US ағылшынында of немесе till та естіледі: a quarter of eight.)
  • 5, 10, 20 немесе 25 емес сандармен minutes сөзін қосыңыз: seven minutes past six.
  • a.m. = түске дейін (12:00-ге дейін); p.m. = түстен кейін. Кестелерде көбінесе 24 сағаттық уақыт қолданылады: 18:30 = eighteen thirty.
  • Бейресми британ ағылшынында half seven = 7:30.

Сұрақтар

СұрақЖауап
What time is it? / What's the time? (UK)It's ten past four.
What day is it today?It's Thursday.
What's the date today?It's the third of June. / It's June third.
When's your birthday?It's the twelfth of October. / It's October twelfth.

Қолданылуы

1Реттік сандар

Реттік сандарды рет пен орын үшін қолданыңыз: қабаттар, жарыстар, туған күндер, бірінші рет.

This is my first time in New York.
Нью-Йоркке бірінші рет келіп тұрмын.
Our flat is on the third floor.
Пәтеріміз үшінші қабатта.
flat (UK); apartment (US); үшінші → third
It's my grandmother's ninetieth birthday on Sunday.
Жексенбіде әжем тоқсанға толады.
ninetieth = тоқсаныншы
She is always first in the queue.
Ол кезекте әрқашан бірінші тұрады.
queue (UK); line (US)
Take the second street on the left.
Сол жақтағы екінші көшеге бұрылыңыз.

2Апта күндері мен айлар

Апта күндері мен айлар — атаулар, сондықтан олар әрқашан бас әріппен басталады.

Today is Monday.
Бүгін дүйсенбі.
қазақшада кіші әріп, ағылшыншада Monday
My favourite month is September.
Менің ең сүйікті айым қыркүйек.
favourite (UK), favorite (US)
The new term starts in January.
Жаңа семестр қаңтарда басталады.
"What day is it today?" "It's Friday!"
«Бүгін қай күн?» «Жұма!»
ағылшыншада It's міндетті

3Даталар

Британ ағылшынында әдетте алдымен күн, ал америка ағылшынында алдымен ай айтылады. Даталарды реттік сандармен айтыңыз. (Даталармен келетін on туралы A1-20 қараңыз.)

"What's the date today?" "It's the fifth of May."
«Бүгін айдың нешесі?» «Мамырдың бесі.»
UK; қазақшада есептік сан, ағылшыншада the fifth
"What's the date today?" "It's May fifth."
«Бүгін айдың нешесі?» «Бес мамыр.»
US
When's your birthday?
Туған күніңіз қашан?
It's the twelfth of October.
Қазанның он екісінде.
қазақшада «он екі», ағылшыншада twelfth
My birthday is March 3rd.
Менің туған күнім 3 наурызда.
US жазуы; «March third» деп оқылады
Our anniversary is the twenty-first of June.
Біздің үйленген күніміз 21 маусымда.
twenty-first: тек соңғы бөлігі өзгереді

4Жылдар

Жылдардың көбін екі бөлікке бөліп айтыңыз. 2000-нан 2009-ға дейін two thousand (and)… айтыңыз; 2010-нан бастап twenty ten та, two thousand (and) ten та айтылады.

This song is from nineteen ninety-nine.
Бұл ән 1999 жылы шыққан.
қазақшада «тоқсан тоғызыншы жыл»; ағылшыншада есептік сан, year жоқ
The house is from nineteen oh five.
Бұл үй 1905 жылы салынған.
0 → oh
It's twenty twenty-six.
Қазір 2026 жыл.
«жиырма алтыншы» емес: twenty twenty-six
My car is a two thousand and eight model.
Менің көлігім 2008 жылғы үлгі.
UK; two thousand eight (US)
The bridge is from eighteen hundred.
Бұл көпір 1800 жылы салынған.

5Уақытты айту: дәстүрлі жолы

What time is it? деп сұрап, It's… деп жауап беріңіз. Сағаттың бірінші жартысында past, екінші жартысында to қолданыңыз.

What time is it?
Сағат неше?
ағылшыншада бастауыш it
It's half past three.
Сағат үш жарым.
«үш жарым» → half past three
What's the time?
Сағат неше болды?
It's ten to six.
Алтыға он минут қалды.
«қалды» → to; негізінен UK
It's exactly eight o'clock.
Сағат тура сегіз.
It's a quarter past nine.
Тоғыздан он бес минут кетті.
a quarter = он бес минут; «кетті» → past
It's twenty-five to eleven.
Он бірге жиырма бес минут қалды.

6Уақытты айту: сандық жолы

Жай ғана сағатты, содан кейін минутты айтыңыз. Бұл кестелерде, кездесулерде және телефонда өте жиі қолданылады.

My train is at seven forty-five.
Пойызым сағат жеті қырық бесте.
It's ten oh five.
Оннан бес минут кетті.
0 → oh
The film starts at eight fifteen p.m.
Фильм кешкі сағат сегіз он бесте басталады.
p.m. = түстен кейін
The last bus is at twenty-three thirty.
Соңғы автобус сағат жиырма үш отызда.
24 сағаттық уақыт, кестелерде

Жиі кездесетін қателер

❌It's the 5 of May.
✅It's the 5th of May.
Даталарда реттік сан қолданылады: fifth.
❌the twentyth
✅the twentieth
-ty → -tieth.
❌the fiveth / the nineth
✅the fifth / the ninth
Бұрыс жазылатын сөздер.
❌It's forty past eight. (8:40)
✅It's twenty to nine. немесе It's eight forty.
30 минуттан кейін to қолданылады.
❌It's half to eight. (= 7:30)
✅It's half past seven. немесе It's seven thirty.
half сөзімен тек past, ешқашан to емес.
❌My birthday is twelve May.
✅My birthday is the twelfth of May. немесе My birthday is May twelfth.
Ауызша датада реттік сан айтылады.
❌It's seven o'clock and half.
✅It's half past seven. немесе It's seven thirty.
half past немесе сандық жолын қолданыңыз.
❌Today is monday.
✅Today is Monday.
Апта күндері мен айлар бас әріппен жазылады.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. Дата есептік санмен айтылады. Қазақшада «Емтиханым он бес маусымда», «Үйленген күніміз жиырма сегіз тамыз» дейміз. Ағылшынша ауызша сөйлеуде датаны реттік санмен айту керек: британдық the fifteenth of June немесе америкалық June fifteenth.

❌My exam is fifteen June.
✅My exam is the fifteenth of June. немесе My exam is June fifteenth.
❌Our wedding anniversary is twenty-eight August.
✅Our wedding anniversary is the twenty-eighth of August. немесе Our wedding anniversary is August twenty-eighth.

2. Жыл реттік санмен және year сөзімен айтылады. Қазақша «Мектебіміз 1975 жылы салынған», «Қазір екі мың жиырма алтыншы жыл» дейміз. Ағылшыншада жыл есептік санмен айтылады және одан кейін year сөзі қойылмайды.

❌It's two thousand twenty-sixth year.
✅It's twenty twenty-six. немесе It's two thousand and twenty-six.
❌Our school is from 1975 year.
✅Our school is from 1975.

3. Апта күндері мен айлар кіші әріппен. Қазақшада «сейсенбі», «қыркүйек» сөздері кіші әріппен жазылады, сондықтан ағылшыншада да кіші әріппен жазу әдетке айналады. Ағылшыншада апта күндері мен айлар, сондай-ақ ел атаулары әрқашан бас әріппен басталады.

❌My English lessons are on tuesday and thursday.
✅My English lessons are on Tuesday and Thursday.
❌In Kazakhstan, the school year starts in september.
✅In Kazakhstan, the school year starts in September.

4. «Жеті жарым» → seven and half. Қазақшадағы «жарым» сағаттан кейін тұрады, сондықтан оны сөзбе-сөз and half деп аудару оңай. Ағылшыншада half past seven, seven thirty немесе бейресми британдық half seven дейміз.

❌The concert starts at seven and half.
✅The concert starts at half past seven. немесе The concert starts at seven thirty.

Шатастырмаңыз

Британдық және америкалық даталар — 04/07 Ұлыбританияда 4 шілде, ал АҚШ-та 7 сәуір. Басқа елдердегі адамдарға жазғанда айды сөзбен жазыңыз.

The deadline is the fourth of July.
Соңғы мерзім 4 шілде.
жазуда "4 July": бәріне түсінікті
The deadline is July fourth.
Соңғы мерзім 4 шілде.
жазуда "July 4": US үлгісі, бұл да түсінікті

half past seven және half seven — Британ ағылшынында екеуі де 7:30 дегенді білдіреді; half seven бейресми. Америка ағылшынында seven thirty немесе half past seven деңіз.

The café opens at half past seven.
Кафе сағат жеті жарымда ашылады.
See you at half seven!
Жеті жарымда кездескенше!
UK, бейресми; қазақшадағы «жеті жарым» сияқты

What time is it? және What's the date? — Time сағатқа қатысты; date күнтізбеге қатысты.

"What time is it?" "It's four o'clock."
«Сағат неше?» «Төрт.»
"What's the date?" "It's the first of April."
«Бүгін айдың нешесі?» «Сәуірдің бірі.»

Жазылуы мен айтылуы

  • Бұрыс жазылатын сөздер: five → fifth, nine → ninth (e жоқ), twelve → twelfth, eight → eighth (бір t), twenty → twentieth, thirty → thirtieth.
  • twenty-first-тен ninety-ninth-ке дейін дефиспен жазыңыз.
  • Соңындағы th — /θ/ дыбысы: fourth /fɔːθ/ (UK), /fɔːrθ/ (US); fifth /fɪfθ/; sixth /sɪksθ/. Бұл дыбыс қазақ тілінде жоқ: тіл ұшын үстіңгі және астыңғы тістердің арасына сәл шығарып, дауыссыз үрлеңіз. Оны с немесе т дыбысымен алмастырмаңыз. Fifth пен sixth қиын: соңындағы дауыссыздар тобына дауысты қоспаңыз, алдымен баяу айтып жаттығыңыз.
  • third /θɜːd/ (UK), /θɝːd/ (US): /ɜː/ дыбысы қазақ тілінде жоқ. Ерінді домалатпай, ауызды аз ашып, тілді ортада ұстаңыз және дыбысты созыңыз.
  • o'clock /əˈklɒk/ (UK), /əˈklɑːk/ (US): екпін clock бөлігіне түседі.
  • Уақыт пен жылдардағы 0 oh деп, O әрпі сияқты айтылады: nineteen oh five, ten oh five.
  • Wednesday /ˈwenzdeɪ/: бірінші d оқылмайды. February көбінесе /ˈfebruəri/ немесе /ˈfebjuəri/ деп айтылады.
  • Апта күндерінде екпін бірінші буынға түседі: MONday, SATurday. Қазақ тіліндегідей екпінді соңғы -day буынына ауыстырмаңыз.

Алтын ереже

Санау үшін есептік сандар (five, thirty); рет пен дата үшін реттік сандар (the fifth, the thirtieth). Апта күндері мен айлар бас әріппен жазылады. Уақыт үшін 30 минутқа дейін past, 30 минуттан кейін to қолданыңыз, немесе жай ғана сандарды оқыңыз: seven forty-five. Есте сақтаңыз: қазақшадан айырмашылығы, ағылшыншада дата реттік санмен, ал жыл есептік санмен айтылады.

Жаттығулар

A. Құрылым

Реттік сандарды жазыңыз, жылдар мен уақытты сөзбен жазыңыз.

  1. Реттік санын жазыңыз: 2
  2. Реттік санын жазыңыз: 12
  3. Реттік санын жазыңыз: 22
  4. Жылды сөзбен жазыңыз: 1984
  5. Уақытты дәстүрлі жолмен жазыңыз: 6:15
  6. Уақытты дәстүрлі жолмен жазыңыз: 9:40
  7. Уақытты сандық жолмен жазыңыз: 4:30

B. Мағына

Дұрыс жауапты таңдаңыз немесе жазыңыз.

  1. US үлгісінде 03/04 нені білдіреді: …
  2. UK үлгісінде 03/04 нені білдіреді: …
  3. "It's a quarter to five." Сандық жолмен бұл…
  4. Сұрақты таңдаңыз: "___?" "It's the ninth of July."

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. the nineth of May
  2. It's forty past eight.
  3. My birthday is the 3 of June.
  4. Our holiday starts on the first of August.

D. Мәтін ішінде

Диалогты толықтырыңыз.

Planning a visit
Kate: When's your birthday, Tom?
Tom: It's the 16 (31) of August.
Kate: Oh, that's a Saturday this year. What time 17 your party?
Tom: At half 18 seven.
Kate: Great. My train gets in at seven 19 (7:15) — perfect!
Tom: And what's the date today?
Kate: It's the 20 (2) of August. So, about four weeks!

E. Сіздің кезегіңіз

Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.

  1. Туған күніңізді екі түрлі жазыңыз (UK үлгісінде және US үлгісінде).
  2. Сағат нешеде тұрасыз және нешеде ұйықтайсыз? Әр уақытты екі түрлі жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-04 Ағылшынша сандар (numbers) қазақша: жас, баға және телефон нөмірі
    Сөзбен жазыңыз: 350 (UK)
  2. A1-16 Question Words қазақша: what, where, who, how much, how many және сұрақтағы сөз тәртібі
    " is your birthday?" "In March."
  3. A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны
    Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: is / never / my brother / on time
Жауаптар

A. Құрылым

  1. second
  2. twelfth
  3. twenty-second
  4. nineteen eighty-four
  5. a quarter past six / quarter past six / a quarter after six / quarter after six
  6. twenty to ten
  7. four thirty

B. Мағына

  1. March 4
  2. 3 April
  3. four forty-five
  4. What's the date

C. Қатені табыңыз

  1. the ninth of May
  2. It's twenty to nine. / It's eight forty.
  3. My birthday is the 3rd of June. / My birthday is the third of June.
  4. ✓ Our holiday starts on the first of August.

D. Мәтін ішінде

  1. thirty-first / 31st
  2. is
  3. past
  4. fifteen
  5. second / 2nd

E. Сіздің кезегіңіз

  1. the twelfth of October / October twelfth
  2. I get up at a quarter past seven — seven fifteen. I go to bed at half past eleven — eleven thirty.

F. Аралас қайталау

  1. three hundred and fifty
  2. When
  3. My brother is never on time.
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play