Ағылшынша уақыт, күн және дата: сағат неше, реттік сандар, жылдар
Time, Days and Dates
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз реттік сандарды (first, second, third) қолдана аласыз, апта күндерін, айларды және даталарды британдық және америкалық үлгіде айтып, жаза аласыз, жылдарды айта аласыз, уақытты екі түрлі жолмен айта аласыз және What time is it?, What's the date today?, When's your birthday? деп сұрай аласыз.
Негізгі идея
Бір қабырғада тұрған сағат пен күнтізбені елестетіңіз. Сағат What time is it? сұрағына жауап береді. Күнтізбе What's the date? сұрағына жауап береді. Ағылшын тілінде олардың әрқайсысының өз жүйесі бар.
Күнтізбеде дата — айдағы орын: мамырдың бесінші күні. Сондықтан даталар реттік сандармен (ordinal numbers) айтылады, яғни заттарды ретімен қоятын сандармен: first, second, third, fourth… Есептік сандарды (counting numbers) A1-04 сабағынан білесіз; реттік сандар солардан жасалады.
Сағатта сөйлеудің екі жолы бар. Дәстүрлі жолы сағат тіліне қарайды: half past seven, (a) quarter to eight. Сандық (digital) жолы жай ғана сандарды оқиды: seven thirty, seven forty-five. Екеуі де дұрыс, екеуі де жиі қолданылады.
Жылдар әдетте екі бөлікке бөлініп айтылады: 19 | 99 → nineteen ninety-nine.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалықтан бастайық: қазақшада да реттік сандар бар және олар дәл солай жасалады: бес → бесінші, five → fifth. Ағылшынның дәстүрлі сағат жүйесі де сізге таныс: «жетіден он минут кетті» = ten past seven, «сегізге он минут қалды» = ten to eight — екі тілде де келесі сағатқа қарай санаймыз. Ал «жеті жарым» бейресми британдық half seven (= 7:30) тіркесіне сәйкес келеді. Бірақ үш маңызды айырмашылық бар. Біріншісі: қазақшада датаны есептік санмен айтамыз («5 мамыр», «мамырдың бесі»), ал ағылшыншада реттік санмен: the fifth of May. Екіншісі: жылды қазақша реттік санмен және «жыл» сөзімен айтамыз («екі мың жиырма алтыншы жыл»), ал ағылшыншада керісінше: есептік сан, екі бөлік, year сөзінсіз: twenty twenty-six. Үшіншісі: қазақшада апта күндері мен айлар кіші әріппен жазылады («дүйсенбі», «мамыр»), ал ағылшыншада әрқашан бас әріппен: Monday, May.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| бесінші қабат | the fifth floor | ұқсас: -інші → -th |
| 5 мамыр / мамырдың бесі | the fifth of May / May fifth | қазақшада есептік сан; ағылшыншада реттік сан |
| екі мың жиырма алтыншы жыл | twenty twenty-six | ағылшыншада есептік сан, екі бөлік, year жоқ |
| дүйсенбі, мамыр | Monday, May | ағылшыншада бас әріп |
| жетіден он минут кетті | ten past seven | «кетті» → past |
| сегізге он минут қалды | ten to eight | «қалды» → to, келесі сағат: ұқсас |
| сағат жеті жарым | half past seven / seven thirty | seven and half емес; бейресми UK: half seven |
| Сағат неше? | What time is it? | ағылшыншада бастауыш it |
| Бүгін айдың нешесі? | What's the date today? | дата туралы сұрақ: date |
Құрылым
Реттік сандар
| Сан | Сөз | Жазылуы | Сан | Сөз | Жазылуы |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | first | 1st | 11 | eleventh | 11th |
| 2 | second | 2nd | 12 | twelfth | 12th |
| 3 | third | 3rd | 13 | thirteenth | 13th |
| 4 | fourth | 4th | 20 | twentieth | 20th |
| 5 | fifth | 5th | 21 | twenty-first | 21st |
| 8 | eighth | 8th | 22 | twenty-second | 22nd |
| 9 | ninth | 9th | 30 | thirtieth | 30th |
Реттік сандардың көбі = сан + -th. Үлкен сандарда тек соңғы бөлігі өзгереді: twenty-first, thirty-second, thirty-third.
Апта күндері мен айлар — әрқашан бас әріппен
| Апта күндері | Monday, Tuesday, Wednesday, Thursday, Friday, Saturday, Sunday |
|---|---|
| Айлар | January, February, March, April, May, June, July, August, September, October, November, December |
Жыл мезгілдері кіші әріппен жазылады: spring, summer, autumn (UK) / fall (US), winter.
Даталар
| Жазылуы | Айтылуы | |
|---|---|---|
| UK | 5 May 2026 / 5th May 2026 | the fifth of May / May the fifth |
| US | May 5, 2026 / May 5th | May fifth |
| Сандармен, UK | 05/06/2026 | = 5 June |
| Сандармен, US | 05/06/2026 | = May 6 |
Жылдар
| Жыл | Айтылуы |
|---|---|
| 1999 | nineteen ninety-nine |
| 1905 | nineteen oh five |
| 1800 | eighteen hundred |
| 2000 | two thousand |
| 2005 | two thousand and five (UK) / two thousand five (US) |
| 2026 | twenty twenty-six; сондай-ақ two thousand and twenty-six (UK) / two thousand twenty-six (US) |
Уақытты айту
| Уақыт | Дәстүрлі жолы | Сандық жолы |
|---|---|---|
| 7:00 | seven o'clock | seven o'clock / seven |
| 7:05 | five past seven (UK) / five after seven (US) | seven oh five |
| 7:15 | (a) quarter past seven (UK) / (a) quarter after seven (US) | seven fifteen |
| 7:30 | half past seven | seven thirty |
| 7:45 | (a) quarter to eight | seven forty-five |
| 7:50 | ten to eight | seven fifty |
- 1–30 минут үшін past, 31–59 минут үшін to қолданыңыз: twenty-five to nine = 8:35. (US ағылшынында of немесе till та естіледі: a quarter of eight.)
- 5, 10, 20 немесе 25 емес сандармен minutes сөзін қосыңыз: seven minutes past six.
- a.m. = түске дейін (12:00-ге дейін); p.m. = түстен кейін. Кестелерде көбінесе 24 сағаттық уақыт қолданылады: 18:30 = eighteen thirty.
- Бейресми британ ағылшынында half seven = 7:30.
Сұрақтар
| Сұрақ | Жауап |
|---|---|
| What time is it? / What's the time? (UK) | It's ten past four. |
| What day is it today? | It's Thursday. |
| What's the date today? | It's the third of June. / It's June third. |
| When's your birthday? | It's the twelfth of October. / It's October twelfth. |
Қолданылуы
1Реттік сандар
Реттік сандарды рет пен орын үшін қолданыңыз: қабаттар, жарыстар, туған күндер, бірінші рет.
2Апта күндері мен айлар
Апта күндері мен айлар — атаулар, сондықтан олар әрқашан бас әріппен басталады.
3Даталар
Британ ағылшынында әдетте алдымен күн, ал америка ағылшынында алдымен ай айтылады. Даталарды реттік сандармен айтыңыз. (Даталармен келетін on туралы A1-20 қараңыз.)
4Жылдар
Жылдардың көбін екі бөлікке бөліп айтыңыз. 2000-нан 2009-ға дейін two thousand (and)… айтыңыз; 2010-нан бастап twenty ten та, two thousand (and) ten та айтылады.
5Уақытты айту: дәстүрлі жолы
What time is it? деп сұрап, It's… деп жауап беріңіз. Сағаттың бірінші жартысында past, екінші жартысында to қолданыңыз.
6Уақытты айту: сандық жолы
Жай ғана сағатты, содан кейін минутты айтыңыз. Бұл кестелерде, кездесулерде және телефонда өте жиі қолданылады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Дата есептік санмен айтылады. Қазақшада «Емтиханым он бес маусымда», «Үйленген күніміз жиырма сегіз тамыз» дейміз. Ағылшынша ауызша сөйлеуде датаны реттік санмен айту керек: британдық the fifteenth of June немесе америкалық June fifteenth.
2. Жыл реттік санмен және year сөзімен айтылады. Қазақша «Мектебіміз 1975 жылы салынған», «Қазір екі мың жиырма алтыншы жыл» дейміз. Ағылшыншада жыл есептік санмен айтылады және одан кейін year сөзі қойылмайды.
3. Апта күндері мен айлар кіші әріппен. Қазақшада «сейсенбі», «қыркүйек» сөздері кіші әріппен жазылады, сондықтан ағылшыншада да кіші әріппен жазу әдетке айналады. Ағылшыншада апта күндері мен айлар, сондай-ақ ел атаулары әрқашан бас әріппен басталады.
4. «Жеті жарым» → seven and half. Қазақшадағы «жарым» сағаттан кейін тұрады, сондықтан оны сөзбе-сөз and half деп аудару оңай. Ағылшыншада half past seven, seven thirty немесе бейресми британдық half seven дейміз.
Шатастырмаңыз
Британдық және америкалық даталар — 04/07 Ұлыбританияда 4 шілде, ал АҚШ-та 7 сәуір. Басқа елдердегі адамдарға жазғанда айды сөзбен жазыңыз.
half past seven және half seven — Британ ағылшынында екеуі де 7:30 дегенді білдіреді; half seven бейресми. Америка ағылшынында seven thirty немесе half past seven деңіз.
What time is it? және What's the date? — Time сағатқа қатысты; date күнтізбеге қатысты.
Жазылуы мен айтылуы
- Бұрыс жазылатын сөздер: five → fifth, nine → ninth (e жоқ), twelve → twelfth, eight → eighth (бір t), twenty → twentieth, thirty → thirtieth.
- twenty-first-тен ninety-ninth-ке дейін дефиспен жазыңыз.
- Соңындағы th — /θ/ дыбысы: fourth /fɔːθ/ (UK), /fɔːrθ/ (US); fifth /fɪfθ/; sixth /sɪksθ/. Бұл дыбыс қазақ тілінде жоқ: тіл ұшын үстіңгі және астыңғы тістердің арасына сәл шығарып, дауыссыз үрлеңіз. Оны с немесе т дыбысымен алмастырмаңыз. Fifth пен sixth қиын: соңындағы дауыссыздар тобына дауысты қоспаңыз, алдымен баяу айтып жаттығыңыз.
- third /θɜːd/ (UK), /θɝːd/ (US): /ɜː/ дыбысы қазақ тілінде жоқ. Ерінді домалатпай, ауызды аз ашып, тілді ортада ұстаңыз және дыбысты созыңыз.
- o'clock /əˈklɒk/ (UK), /əˈklɑːk/ (US): екпін clock бөлігіне түседі.
- Уақыт пен жылдардағы 0 oh деп, O әрпі сияқты айтылады: nineteen oh five, ten oh five.
- Wednesday /ˈwenzdeɪ/: бірінші d оқылмайды. February көбінесе /ˈfebruəri/ немесе /ˈfebjuəri/ деп айтылады.
- Апта күндерінде екпін бірінші буынға түседі: MONday, SATurday. Қазақ тіліндегідей екпінді соңғы -day буынына ауыстырмаңыз.
Алтын ереже
Санау үшін есептік сандар (five, thirty); рет пен дата үшін реттік сандар (the fifth, the thirtieth). Апта күндері мен айлар бас әріппен жазылады. Уақыт үшін 30 минутқа дейін past, 30 минуттан кейін to қолданыңыз, немесе жай ғана сандарды оқыңыз: seven forty-five. Есте сақтаңыз: қазақшадан айырмашылығы, ағылшыншада дата реттік санмен, ал жыл есептік санмен айтылады.
Жаттығулар
A. Құрылым
Реттік сандарды жазыңыз, жылдар мен уақытты сөзбен жазыңыз.
-
Реттік санын жазыңыз: 2
-
Реттік санын жазыңыз: 12
-
Реттік санын жазыңыз: 22
-
Жылды сөзбен жазыңыз: 1984
-
Уақытты дәстүрлі жолмен жазыңыз: 6:15
-
Уақытты дәстүрлі жолмен жазыңыз: 9:40
-
Уақытты сандық жолмен жазыңыз: 4:30
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз немесе жазыңыз.
-
US үлгісінде 03/04 нені білдіреді: …
-
UK үлгісінде 03/04 нені білдіреді: …
-
"It's a quarter to five." Сандық жолмен бұл…
-
Сұрақты таңдаңыз: "___?" "It's the ninth of July."
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
the nineth of May
-
It's forty past eight.
-
My birthday is the 3 of June.
-
Our holiday starts on the first of August.holiday (UK); vacation (US)
D. Мәтін ішінде
Диалогты толықтырыңыз.
Kate: When's your birthday, Tom?
Tom: It's the 16 (31) of August.
Kate: Oh, that's a Saturday this year. What time 17 your party?
Tom: At half 18 seven.
Kate: Great. My train gets in at seven 19 (7:15) — perfect!
Tom: And what's the date today?
Kate: It's the 20 (2) of August. So, about four weeks!
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Туған күніңізді екі түрлі жазыңыз (UK үлгісінде және US үлгісінде).
-
Сағат нешеде тұрасыз және нешеде ұйықтайсыз? Әр уақытты екі түрлі жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-04 Ағылшынша сандар (numbers) қазақша: жас, баға және телефон нөмірі Сөзбен жазыңыз: 350 (UK)
-
A1-16 Question Words қазақша: what, where, who, how much, how many және сұрақтағы сөз тәртібі " is your birthday?" "In March."
-
A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: is / never / my brother / on time
Жауаптар
A. Құрылым
- second
- twelfth
- twenty-second
- nineteen eighty-four
- a quarter past six / quarter past six / a quarter after six / quarter after six
- twenty to ten
- four thirty
B. Мағына
- March 4
- 3 April
- four forty-five
- What's the date
C. Қатені табыңыз
- the ninth of May
- It's twenty to nine. / It's eight forty.
- My birthday is the 3rd of June. / My birthday is the third of June.
- ✓ Our holiday starts on the first of August.
D. Мәтін ішінде
- thirty-first / 31st
- is
- past
- fifteen
- second / 2nd
E. Сіздің кезегіңіз
- the twelfth of October / October twelfth
- I get up at a quarter past seven — seven fifteen. I go to bed at half past eleven — eleven thirty.
F. Аралас қайталау
- three hundred and fifty
- When
- My brother is never on time.
