And, but, or, so, because кыргызча: англисче эки ойду кантип байланыштырабыз?
And, But, Or, So, Because
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз эки ойду and, but, or, so жана because менен байланыштыра аласыз, also, too жана as well менен маалымат кошуп, аларды туура жерге коёсуз, ошондой эле бул сөздөр менен үтүрдү туура колдоносуз.
Негизги ой
Кыска сүйлөмдөр түшүнүктүү, бирок чыныгы кепте ойлор бири-бири менен байланышат. Багыныңкы сүйлөм (clause) – ээси жана этиши бар сөздөрдүн тобу: it was late, we took a taxi. Байламталар (conjunctions) эки сүйлөмдү бир сүйлөмгө бириктирет, жана ар бири башка байланышты көрсөтөт. Аларды беш белги катары элестетиңиз:
- and = кошуу белгиси (+): дагы бир ой
- but = карама-каршылык же күтүлбөгөн нерсе (≠)
- or = тандоо (?)
- so = натыйжа (→)
- because = себеп (←)
So жана because бир эле окуяны карама-каршы багытта айтып берет. Себеп → натыйжа: It was late, so we took a taxi. Натыйжа ← себеп: We took a taxi because it was late.
Also, too жана as well and сыяктуу эле маалымат кошот. Бирок алар эки сүйлөмдү байланыштырбайт. Алар бир сүйлөмдүн ичинде турат, жана ар биринин өз орду бар.
Кыргыз тили жана англис тили
Бул жерде да ушундай: кыргызчада да ар бир байланыштын өз сөзү бар – жана, бирок, же, ошондуктан, анткени. Бирок кыргызча эки иш-аракетти көбүнчө -ып менен байланыштырабыз («барып, ичтик»), себепти -гандыктан мүчөсү менен да айтабыз. Эң чоң айырма – да / дагы бөлүкчөсүндө. Кыргызча да ал тиешелүү болгон сөздөн кийин дароо турат («Атам да», «Мен да билбейм»), тануу сүйлөмдө да өзгөрбөйт жана «да … да» болуп кайталанат. Англисчеде анын ордуна үч сөз бар (also, too, as well), алардын орду ар башка, тануу сүйлөмдө either, ал эми «эт да, балык да жебейм» дегенде or колдонулат.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| нан, сүт жана жумуртка | bread, milk and eggs | Бул жерде да ушундай: акыркысынын алдында жана / and |
| Жээкке барып, түшкү тамак ичтик. | We went to the beach and had lunch. | кыргызча -ып; англисче and |
| Жамгыр жаады, ошондуктан үйдө калдык. | It was raining, so we stayed at home. | «ошондуктан» → so (натыйжанын алдында) |
| Поезд жүрбөй калгандыктан, машина менен бардык. | Because the trains weren't running, we drove. | «-гандыктан» → because; so кошулбайт |
| Атам да жакшы көрөт. | My dad loves it too. | кыргызча да ээден кийин; англисче too аягында |
| Мен да билбейм. | I don't know either. | тануу сүйлөмдө too эмес, either |
| Эт да, балык да жебейм. | I don't eat meat or fish. | тануу сүйлөмдө «да … да» → or |
Кыскасы: and (+), but (≠), or (?), so (→), because (←) – кыргызча «жана», «бирок», «же», «ошондуктан», «анткени». Ал эми кыргызча да дегенди ар бир жолу ойлонуп которуңуз: also (ортодо), too / as well (аягында), тануу сүйлөмдө either, «да … да» тануу менен – or.
Түзүлүшү
Беш байламта
| Байламта | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|
| and | кошуу | I play the guitar and my sister plays the piano. |
| but | карама-каршылык | The hotel was nice, but the food was terrible. |
| or | тандоо | Do you want tea or coffee? |
| so | натыйжа | I was hungry, so I made a sandwich. |
| because | себеп | I made a sandwich because I was hungry. |
Also, too, as well – орду
| Сөз | Орду | Мисал |
|---|---|---|
| also | негизги этиштин алдында | She also plays the violin. |
| also | be этишинен кийин | He's also a musician. |
| also | биринчи көмөкчү же модалдык этиштен кийин (can, is, are…) | I can also drive. |
| too | сүйлөмдүн аягында | She plays the violin too. |
| as well | сүйлөмдүн аягында | She plays the violin as well. |
Too жана as well оозеки кепте абдан көп колдонулат; also оозеки кепте да, жазууда да көп. Тануу сүйлөмдө аягында too эмес, either колдонуңуз: I don't like it either (A2-32 караңыз).
Бул сөздөр менен үтүр
| Эреже | Мисал |
|---|---|
| but жана so эки сүйлөмдү байланыштырса, алардын алдында адатта үтүр коюлат | It's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed. |
| and / or эки кыска сүйлөмдү байланыштырса, үтүр адатта кереги жок | I cooked and she washed up. |
| because алдында адатта үтүр жок | I'm late because the bus didn't come. |
| Because менен башталган бөлүк биринчи турса → андан кийин үтүр | Because it was raining, we stayed in. |
| Тизмеде: нерселердин ортосунда үтүр, акыркысынын алдында and | I bought eggs, milk and bread. |
Тизмеде кээ бир авторлор (айрыкча US англисчесинде) and алдына да үтүр коёт: eggs, milk, and bread. Эки стиль тең туура; бирөөнү тандап, дайыма ошону колдонуңуз.
Колдонулушу
1And – кошуу
Окшош ойду кошуу же тизмедеги сөздөрдү байланыштыруу үчүн and колдонуңуз. Кыргызча эки иш-аракетти көп учурда -ып менен байланыштырабыз, англисчеде and керек.
2But – карама-каршылык
Экинчи ой биринчисинен айырмаланса же андан кийин күтүлбөгөн болсо, but колдонуңуз. Кыргызча «бирок».
3Or – тандоо
Эки же андан көп нерсенин ортосунан тандоо үчүн or колдонуңуз. Тануу сүйлөмдө or сиз кылбаган же сизде жок нерселерди байланыштырат. Кыргызча мындай учурда «да … да» дейбиз.
4So – натыйжа
So сөзүн натыйжанын алдына коюңуз. Себеп биринчи келет. Кыргызча «ошондуктан».
5Because – себеп
Because сөзүн себептин алдына коюңуз. Сүйлөшүүдө Why…? деген суроого жөн гана Because… деп жооп берсе болот. Кыргызча «анткени» же -гандыктан.
6Also, too жана as well
Маалымат кошуу үчүн бул сөздөрдү колдонуңуз. Also сүйлөмдүн ортосунда турат; too жана as well аягында. Кыргызча бул учурлардын баарында да дейбиз, ал тиешелүү сөздөн кийин дароо турат.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Мен да билбейм» → I don't know too. Кыргызча да ырастоо сүйлөмдө да, тануу сүйлөмдө да бирдей: «Мен да барам», «Мен да барбайм». Ошондуктан тануу сүйлөмдө да too колдонулуп калат. Англисчеде тануу сүйлөмдүн аягында either коюлат.
2. «Аялы да ашканада иштейт» → his wife too works… Кыргызча да ал тиешелүү болгон сөздөн кийин дароо турат: «Аялы да ашканада», «Мен да студентмин». Сөзмө-сөз которсоңуз, too же also ээден кийин түшүп калат. Англисчеде also be этишинен кийин же негизги этиштин алдында, ал эми too сүйлөмдүн аягында турат.
3. «Эт да, балык да жебейм» → I don't eat meat and fish. Кыргызча эки нерсени тануу сүйлөмдө да … да менен байланыштырабыз. Англисчеде тануу сүйлөмдө and «экөөнү бирге эмес» деген маанини бериши мүмкүн. Экөөнү тең кылбасаңыз же экөө тең жок болсо, or колдонуңуз.
4. «… калдым. Анткени …» → Because… өзүнчө сүйлөм. Кыргызча жазууда «Анткени» менен жаңы сүйлөм баштоо кадимки нерсе: «Сабакка келген жокмун. Анткени ооруп калдым». Англисче жазууда because бөлүгү негизги сүйлөмдөн бөлүнбөйт: чекиттин ордуна эч нерсе коюлбайт. Сүйлөшүүдө гана Because… жалгыз жооп боло алат.
Чаташтырбаңыз
so жана because – Бир эле окуя карама-каршы багытта. So + натыйжа; because + себеп. Себеп жана натыйжа айтуунун башка жолдору B1-27 сабагында.
but жана although – Экөө тең карама-каршылыкты көрсөтөт, бирок although башка түзүлүштө колдонулат. Бул сабакта but гана колдонобуз; although B1-26 сабагында.
also, too жана as well – Мааниси бирдей, орду ар башка. Кыргызча үчөө тең «да».
Жазылышы жана айтылышы
- and адатта алсыз айтылат: /ən/ же жөн гана /n/ – fish and chips «fish 'n' chips» сыяктуу угулат. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан «энд» деп басым менен айтпаңыз.
- but тез кепте алсыз /bət/; or алсыз /ə/ (UK), /ɚ/ (US): tea or coffee «tea-er-coffee» сыяктуу угулат.
- because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ же /bɪˈkʌz/ (US) – басым экинчи бөлүгүндө: «be-COZ». Абдан расмий эмес кепте көп учурда 'cause /kəz/ болуп калат. Кадимки жазууда because деп жазыңыз. Аягындагы /z/ тыбышын «с» деп катуулатпаңыз.
- either /ˈaɪðə/ (UK), /ˈiːðɚ/ (US) – ортосундагы /ð/ кыргыз тилинде жок: тилдин учун тиштердин ортосуна бир аз чыгарып, үн менен айтыңыз. «з» же «д» менен алмаштырбаңыз.
- too, to жана two бирдей угулушу мүмкүн: /tuː/. Сүйлөмдүн аягындагы too басым менен айтылат: Me too. (To көп учурда алсыз /tə/.)
- or менен тандоо суроосунда үн адатта биринчи вариантта көтөрүлүп, акыркысында түшөт: Tea (өйдө) or coffee (ылдый)?
Алтын эреже
and (+), but (≠), or (?), so (→ натыйжа), because (← себеп) – because менен so бирге колдонулбайт. Also сүйлөмдүн ортосунда; too / as well аягында; тануу сүйлөмдө either. Кыргызча «да» дегенди ушул эрежелер боюнча которуңуз. Адатта but жана so алдында үтүр коюлат, because алдында үтүр жок.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
1–4-тапшырмалар: кашаадагы маанини көрсөткөн сөздү колдонуңуз: and, but, or, so, because.
-
I like cats, I don't like dogs. (contrast)
-
Would you like rice chips? You can choose one. (choice)chips (UK); fries (US)
-
It was late, we went home. (result)
-
We went home it was late. (reason)
-
She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
-
My brother likes football, and I like it ___. …
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
-
Туура жоопту тандаңыз: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
-
Туура жоопту тандаңыз: We can eat at home … go to a restaurant.
-
Туура жоопту тандаңыз: The test was hard, … I passed it.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
I'm tired because of I worked late.
-
I don't eat meat too.
-
Because it was cold so we stayed in.
-
She speaks also French.
-
I was tired, so I went to bed early.
D. Текстте
Текстти толуктаңыз. Бул сөздөрдү колдонуңуз (бир сөздү бир нече жолу колдонсоңуз болот): and, because, but, or, so, too
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Күнүңүз жөнүндө бир сүйлөмдү but менен, бирөөнү so менен жазыңыз.
-
Суроого жооп бериңиз: Why are you learning English? because колдонуңуз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-28 Past Simple кыргызча: туура эмес этиштер, did жана didn't Толуктаңыз: I didn't (go) to work because I was ill.
-
A1-15 Always, usually, never кыргызча: англисче «канча жолу?» деп кантип айтабыз always сөзүн туура жерге коюңуз: She is late.
-
A1-26 Was жана were кыргызча: be этишинин өткөн чагы Туура жоопту тандаңыз: The film … long, but it was great.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- but
- or
- so
- because
- also
- too
B. Мааниси
- so
- because
- or
- but
C. Катаны табыңыз
- I'm tired because I worked late.
- I don't eat meat either.
- Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
- She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
- ✓ I was tired, so I went to bed early.
D. Текстте
- because
- but / and / so
- or
- too
- so / and
E. Сиздин кезегиңиз
- I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
- Because I want to travel and I need it for my job.
F. Аралаш кайталоо
- go
- She is always late.
- was
