SlowingoГрамматика
A1 31 / 32

And, but, or, so, because кыргызча: англисче эки ойду кантип байланыштырабыз?

And, But, Or, So, Because

Бул бетте
  1. Максат
  2. Негизги ой
  3. Кыргыз тили жана англис тили
  4. Түзүлүшү
  5. Колдонулушу
  6. Көп кездешкен каталар
  7. Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
  8. Чаташтырбаңыз
  9. Жазылышы жана айтылышы
  10. Алтын эреже
  11. Көнүгүүлөр

Максат

Бул сабактан кийин сиз эки ойду and, but, or, so жана because менен байланыштыра аласыз, also, too жана as well менен маалымат кошуп, аларды туура жерге коёсуз, ошондой эле бул сөздөр менен үтүрдү туура колдоносуз.

Негизги ой

Кыска сүйлөмдөр түшүнүктүү, бирок чыныгы кепте ойлор бири-бири менен байланышат. Багыныңкы сүйлөм (clause) – ээси жана этиши бар сөздөрдүн тобу: it was late, we took a taxi. Байламталар (conjunctions) эки сүйлөмдү бир сүйлөмгө бириктирет, жана ар бири башка байланышты көрсөтөт. Аларды беш белги катары элестетиңиз:

  • and = кошуу белгиси (+): дагы бир ой
  • but = карама-каршылык же күтүлбөгөн нерсе (≠)
  • or = тандоо (?)
  • so = натыйжа (→)
  • because = себеп (←)

So жана because бир эле окуяны карама-каршы багытта айтып берет. Себеп → натыйжа: It was late, so we took a taxi. Натыйжа ← себеп: We took a taxi because it was late.

Also, too жана as well and сыяктуу эле маалымат кошот. Бирок алар эки сүйлөмдү байланыштырбайт. Алар бир сүйлөмдүн ичинде турат, жана ар биринин өз орду бар.

Кыргыз тили жана англис тили

Бул жерде да ушундай: кыргызчада да ар бир байланыштын өз сөзү бар – жана, бирок, же, ошондуктан, анткени. Бирок кыргызча эки иш-аракетти көбүнчө -ып менен байланыштырабыз («барып, ичтик»), себепти -гандыктан мүчөсү менен да айтабыз. Эң чоң айырма – да / дагы бөлүкчөсүндө. Кыргызча да ал тиешелүү болгон сөздөн кийин дароо турат («Атам да», «Мен да билбейм»), тануу сүйлөмдө да өзгөрбөйт жана «да … да» болуп кайталанат. Англисчеде анын ордуна үч сөз бар (also, too, as well), алардын орду ар башка, тануу сүйлөмдө either, ал эми «эт да, балык да жебейм» дегенде or колдонулат.

КыргызчаАнглисчеЭмнеси айырмаланат?
нан, сүт жана жумурткаbread, milk and eggsБул жерде да ушундай: акыркысынын алдында жана / and
Жээкке барып, түшкү тамак ичтик.We went to the beach and had lunch.кыргызча -ып; англисче and
Жамгыр жаады, ошондуктан үйдө калдык.It was raining, so we stayed at home.«ошондуктан» → so (натыйжанын алдында)
Поезд жүрбөй калгандыктан, машина менен бардык.Because the trains weren't running, we drove.«-гандыктан» → because; so кошулбайт
Атам да жакшы көрөт.My dad loves it too.кыргызча да ээден кийин; англисче too аягында
Мен да билбейм.I don't know either.тануу сүйлөмдө too эмес, either
Эт да, балык да жебейм.I don't eat meat or fish.тануу сүйлөмдө «да … да» → or

Кыскасы: and (+), but (≠), or (?), so (→), because (←) – кыргызча «жана», «бирок», «же», «ошондуктан», «анткени». Ал эми кыргызча да дегенди ар бир жолу ойлонуп которуңуз: also (ортодо), too / as well (аягында), тануу сүйлөмдө either, «да … да» тануу менен – or.

Түзүлүшү

Беш байламта

БайламтаМаанисиМисал
andкошууI play the guitar and my sister plays the piano.
butкарама-каршылыкThe hotel was nice, but the food was terrible.
orтандооDo you want tea or coffee?
soнатыйжаI was hungry, so I made a sandwich.
becauseсебепI made a sandwich because I was hungry.

Also, too, as well – орду

СөзОрдуМисал
alsoнегизги этиштин алдындаShe also plays the violin.
alsobe этишинен кийинHe's also a musician.
alsoбиринчи көмөкчү же модалдык этиштен кийин (can, is, are…)I can also drive.
tooсүйлөмдүн аягындаShe plays the violin too.
as wellсүйлөмдүн аягындаShe plays the violin as well.

Too жана as well оозеки кепте абдан көп колдонулат; also оозеки кепте да, жазууда да көп. Тануу сүйлөмдө аягында too эмес, either колдонуңуз: I don't like it either (A2-32 караңыз).

Бул сөздөр менен үтүр

ЭрежеМисал
but жана so эки сүйлөмдү байланыштырса, алардын алдында адатта үтүр коюлатIt's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed.
and / or эки кыска сүйлөмдү байланыштырса, үтүр адатта кереги жокI cooked and she washed up.
because алдында адатта үтүр жокI'm late because the bus didn't come.
Because менен башталган бөлүк биринчи турса → андан кийин үтүрBecause it was raining, we stayed in.
Тизмеде: нерселердин ортосунда үтүр, акыркысынын алдында andI bought eggs, milk and bread.

Тизмеде кээ бир авторлор (айрыкча US англисчесинде) and алдына да үтүр коёт: eggs, milk, and bread. Эки стиль тең туура; бирөөнү тандап, дайыма ошону колдонуңуз.

Колдонулушу

1And – кошуу

Окшош ойду кошуу же тизмедеги сөздөрдү байланыштыруу үчүн and колдонуңуз. Кыргызча эки иш-аракетти көп учурда -ып менен байланыштырабыз, англисчеде and керек.

I'm a nurse and my husband is a teacher.
Мен медайыммын, ал эми күйөөм мугалим.
кыргызча «ал эми»; англисче and
We went to the beach and had lunch by the sea.
Жээкке барып, деңиздин жээгинде түшкү тамак ичтик.
кыргызча -ып; англисче and
I need eggs, butter and flour.
Мага жумуртка, май жана ун керек.
She's clever and very funny.
Ал акылдуу жана абдан тамашакөй.

2But – карама-каршылык

Экинчи ой биринчисинен айырмаланса же андан кийин күтүлбөгөн болсо, but колдонуңуз. Кыргызча «бирок».

The flat is small, but it's very bright.
Батир кичинекей, бирок абдан жарык.
flat (UK); apartment (US)
I like coffee, but I don't drink it in the evening.
Мен кофени жакшы көрөм, бирок кечинде ичпейм.
He studied a lot, but he didn't pass the exam.
Ал көп окуду, бирок сынактан өткөн жок.
It's expensive but good.
Кымбат, бирок жакшы.
эки сын атооч: англисче үтүр жок

3Or – тандоо

Эки же андан көп нерсенин ортосунан тандоо үчүн or колдонуңуз. Тануу сүйлөмдө or сиз кылбаган же сизде жок нерселерди байланыштырат. Кыргызча мындай учурда «да … да» дейбиз.

Do you want to stay in or go out?
Үйдө калгың келеби же сыртка чыккың келеби?
We can take the bus or walk.
Автобус менен барсак да болот, жөө барсак да болот.
or = же
I don't eat meat or fish.
Мен эт да, балык да жебейм.
кыргызча «да … да»; англисче тануу сүйлөмдө or
Is your birthday in May or June?
Туулган күнүң майдабы же июндабы?

4So – натыйжа

So сөзүн натыйжанын алдына коюңуз. Себеп биринчи келет. Кыргызча «ошондуктан».

It was raining, so we stayed at home.
Жамгыр жаап жатты, ошондуктан үйдө калдык.
«ошондуктан» → so
My phone battery was dead, so I used my friend's phone.
Телефонумдун заряды бүтүп калды, ошондуктан досумдун телефонун колдондум.
The shop was closed, so we went to the market.
Дүкөн жабык экен, ошондуктан базарга бардык.
I'm on a diet, so no cake for me, thanks.
Мен диета кармап жатам, ошондуктан мага торт кереги жок, рахмат.

5Because – себеп

Because сөзүн себептин алдына коюңуз. Сүйлөшүүдө Why…? деген суроого жөн гана Because… деп жооп берсе болот. Кыргызча «анткени» же -гандыктан.

I'm tired because I didn't sleep well.
Чарчадым, анткени жакшы уктаган жокмун.
«анткени» → because
She left early because she had a headache.
Ал эрте кетип калды, анткени башы ооруп калды.
Because the trains weren't running, we drove to Leeds.
Поезддер жүрбөй калгандыктан, Лидске машина менен бардык.
«-гандыктан» → because; бул бөлүктөн кийин үтүр
"Why are you learning English?" "Because I want to work abroad."
«Эмне үчүн англис тилин үйрөнүп жатасың?» «Анткени чет өлкөдө иштегим келет.»
сүйлөшүүдө жалгыз Because… жооп боло алат

6Also, too жана as well

Маалымат кошуу үчүн бул сөздөрдү колдонуңуз. Also сүйлөмдүн ортосунда турат; too жана as well аягында. Кыргызча бул учурлардын баарында да дейбиз, ал тиешелүү сөздөн кийин дароо турат.

I play tennis. I also play football.
Мен теннис ойнойм. Футбол да ойнойм.
кыргызча «да» сөздөн кийин; англисче also этиштин алдында
Sara is a doctor. She's also a mother of three.
Сара дарыгер. Ошондой эле ал үч баланын энеси.
be + also
I love this song. My dad loves it too.
Мен бул ырды жакшы көрөм. Атам да жакшы көрөт.
кыргызча «да» ээден кийин; англисче too аягында
We visited the castle, and we saw the old town as well.
Сепилге бардык, эски шаарды да көрдүк.
as well аягында

Көп кездешкен каталар

❌Because I was hungry, so I ate a sandwich.
✅Because I was hungry, I ate a sandwich.
because же so, экөөнү бирге эмес. (Же: I was hungry, so I ate a sandwich.)
❌She plays also the piano.
✅She also plays the piano.
Also негизги этиштин алдында турат, этиш менен толуктоочтун ортосунда эмес.
❌I don't like it too.
✅I don't like it either.
Тануу сүйлөмдө аягында either колдонулат.
❌I'm tired because of I didn't sleep.
✅I'm tired because I didn't sleep.
because + сүйлөм. (Because of + зат атооч B1-27 сабагында.)
❌So it was late, we took a taxi.
✅It was late, so we took a taxi.
So натыйжанын алдында, эки сүйлөмдүн ортосунда турат.
⚠️I also am a student.
✅I'm also a student.
Кадимки орду: also be этишинен кийин.
⚠️She too plays the drums.
✅She plays the drums too.
Ээден кийинки too расмий угулат жана үтүр талап кылат (She, too, plays…); кадимки орду – аягында.
⚠️I stayed at home. Because I was ill.
✅I stayed at home because I was ill.
Жазууда because бөлүгүн ошол эле сүйлөмдө калтырыңыз. Сүйлөшүүдө кыска жооп «Because I was ill.» туура.

Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар

1. «Мен да билбейм» → I don't know too. Кыргызча да ырастоо сүйлөмдө да, тануу сүйлөмдө да бирдей: «Мен да барам», «Мен да барбайм». Ошондуктан тануу сүйлөмдө да too колдонулуп калат. Англисчеде тануу сүйлөмдүн аягында either коюлат.

❌My grandfather in At-Bashy doesn't use a smartphone, and my grandmother doesn't have one too, so we always call their neighbour.
✅My grandfather in At-Bashy doesn't use a smartphone, and my grandmother doesn't have one either, so we always call their neighbour.
тануу → either
❌The guide didn't know the way to the hidden lake above Arslanbob, and the old shepherd near the river didn't know it too.
✅The guide didn't know the way to the hidden lake above Arslanbob, and the old shepherd near the river didn't know it either.
тануу → either

2. «Аялы да ашканада иштейт» → his wife too works… Кыргызча да ал тиешелүү болгон сөздөн кийин дароо турат: «Аялы да ашканада», «Мен да студентмин». Сөзмө-сөз которсоңуз, too же also ээден кийин түшүп калат. Англисчеде also be этишинен кийин же негизги этиштин алдында, ал эми too сүйлөмдүн аягында турат.

⚠️My cousin Aibek cooks the shashlik at a small café in Balykchy, and his wife too works in the kitchen there on busy weekends.
✅My cousin Aibek cooks the shashlik at a small café in Balykchy, and his wife works in the kitchen there on busy weekends too. же My cousin Aibek cooks the shashlik at a small café in Balykchy, and his wife also works in the kitchen there on busy weekends.
Грамматикалык жактан туура, бирок ээден кийинки too расмий угулат жана үтүр талап кылат; кадимки орду – аягында.
⚠️Kanykei speaks Korean very well, and her husband Emil also is good at Korean, because they lived in Busan for six years.
✅Kanykei speaks Korean very well, and her husband Emil is also good at Korean, because they lived in Busan for six years.
Грамматикалык жактан туура, бирок кадимки орду: also be этишинен кийин.

3. «Эт да, балык да жебейм» → I don't eat meat and fish. Кыргызча эки нерсени тануу сүйлөмдө да … да менен байланыштырабыз. Англисчеде тануу сүйлөмдө and «экөөнү бирге эмес» деген маанини бериши мүмкүн. Экөөнү тең кылбасаңыз же экөө тең жок болсо, or колдонуңуз.

⚠️(Досуңуз сизди кечки тамакка чакырып жатат, сиз эт да, балык да жебейсиз.) Thank you, but please don't cook manty for me, I don't eat meat and fish at all.
✅Thank you, but please don't cook manty for me, I don't eat meat or fish at all.
Грамматикалык жактан туура, бирок and менен тануу «экөөнү бирге жебейм» дегендей угулат; экөөнү тең жебесеңиз → or.

4. «… калдым. Анткени …» → Because… өзүнчө сүйлөм. Кыргызча жазууда «Анткени» менен жаңы сүйлөм баштоо кадимки нерсе: «Сабакка келген жокмун. Анткени ооруп калдым». Англисче жазууда because бөлүгү негизги сүйлөмдөн бөлүнбөйт: чекиттин ордуна эч нерсе коюлбайт. Сүйлөшүүдө гана Because… жалгыз жооп боло алат.

⚠️(Мугалимиңизге кат жазып жатасыз.) I couldn't come to the English club on Thursday. Because my little brother was ill and my parents were at work in Kant.
✅I couldn't come to the English club on Thursday because my little brother was ill and my parents were at work in Kant.
Грамматикалык жактан туура, бирок жазууда because бөлүгүн ошол эле сүйлөмдө калтырыңыз.

Чаташтырбаңыз

so жана because – Бир эле окуя карама-каршы багытта. So + натыйжа; because + себеп. Себеп жана натыйжа айтуунун башка жолдору B1-27 сабагында.

It was cold, so I wore a coat.
Суук болду, ошондуктан пальто кийдим.
суук → пальто
I wore a coat because it was cold.
Пальто кийдим, анткени суук болчу.
пальто ← суук

but жана although – Экөө тең карама-каршылыкты көрсөтөт, бирок although башка түзүлүштө колдонулат. Бул сабакта but гана колдонобуз; although B1-26 сабагында.

It was late, but we went for a walk.
Кеч болуп калган эле, бирок биз сейилдегени чыктык.

also, too жана as well – Мааниси бирдей, орду ар башка. Кыргызча үчөө тең «да».

Tom also likes jazz.
Том да джазды жакшы көрөт.
негизги этиштин алдында
Tom likes jazz too.
Том да джазды жакшы көрөт.
аягында
Tom likes jazz as well.
Том да джазды жакшы көрөт.
аягында

Жазылышы жана айтылышы

  • and адатта алсыз айтылат: /ən/ же жөн гана /n/ – fish and chips «fish 'n' chips» сыяктуу угулат. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан «энд» деп басым менен айтпаңыз.
  • but тез кепте алсыз /bət/; or алсыз /ə/ (UK), /ɚ/ (US): tea or coffee «tea-er-coffee» сыяктуу угулат.
  • because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ же /bɪˈkʌz/ (US) – басым экинчи бөлүгүндө: «be-COZ». Абдан расмий эмес кепте көп учурда 'cause /kəz/ болуп калат. Кадимки жазууда because деп жазыңыз. Аягындагы /z/ тыбышын «с» деп катуулатпаңыз.
  • either /ˈaɪðə/ (UK), /ˈiːðɚ/ (US) – ортосундагы /ð/ кыргыз тилинде жок: тилдин учун тиштердин ортосуна бир аз чыгарып, үн менен айтыңыз. «з» же «д» менен алмаштырбаңыз.
  • too, to жана two бирдей угулушу мүмкүн: /tuː/. Сүйлөмдүн аягындагы too басым менен айтылат: Me too. (To көп учурда алсыз /tə/.)
  • or менен тандоо суроосунда үн адатта биринчи вариантта көтөрүлүп, акыркысында түшөт: Tea (өйдө) or coffee (ылдый)?

Алтын эреже

and (+), but (≠), or (?), so (→ натыйжа), because (← себеп) – because менен so бирге колдонулбайт. Also сүйлөмдүн ортосунда; too / as well аягында; тануу сүйлөмдө either. Кыргызча «да» дегенди ушул эрежелер боюнча которуңуз. Адатта but жана so алдында үтүр коюлат, because алдында үтүр жок.

Көнүгүүлөр

A. Түзүлүшү

1–4-тапшырмалар: кашаадагы маанини көрсөткөн сөздү колдонуңуз: and, but, or, so, because.

  1. I like cats, I don't like dogs. (contrast)
  2. Would you like rice chips? You can choose one. (choice)
  3. It was late, we went home. (result)
  4. We went home it was late. (reason)
  5. She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
  6. My brother likes football, and I like it ___. …

B. Мааниси

Туура жоопту тандаңыз.

  1. Туура жоопту тандаңыз: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
  2. Туура жоопту тандаңыз: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
  3. Туура жоопту тандаңыз: We can eat at home … go to a restaurant.
  4. Туура жоопту тандаңыз: The test was hard, … I passed it.

C. Катаны табыңыз

Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.

  1. I'm tired because of I worked late.
  2. I don't eat meat too.
  3. Because it was cold so we stayed in.
  4. She speaks also French.
  5. I was tired, so I went to bed early.

D. Текстте

Текстти толуктаңыз. Бул сөздөрдү колдонуңуз (бир сөздү бир нече жолу колдонсоңуз болот): and, because, but, or, so, too

A message to a friend
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!

E. Сиздин кезегиңиз

Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.

  1. Күнүңүз жөнүндө бир сүйлөмдү but менен, бирөөнү so менен жазыңыз.
  2. Суроого жооп бериңиз: Why are you learning English? because колдонуңуз.

F. Аралаш кайталоо

Мурунку сабактарды кайталаңыз.

  1. A1-28 Past Simple кыргызча: туура эмес этиштер, did жана didn't
    Толуктаңыз: I didn't (go) to work because I was ill.
  2. A1-15 Always, usually, never кыргызча: англисче «канча жолу?» деп кантип айтабыз
    always сөзүн туура жерге коюңуз: She is late.
  3. A1-26 Was жана were кыргызча: be этишинин өткөн чагы
    Туура жоопту тандаңыз: The film … long, but it was great.
Жооптор

A. Түзүлүшү

  1. but
  2. or
  3. so
  4. because
  5. also
  6. too

B. Мааниси

  1. so
  2. because
  3. or
  4. but

C. Катаны табыңыз

  1. I'm tired because I worked late.
  2. I don't eat meat either.
  3. Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
  4. She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
  5. ✓ I was tired, so I went to bed early.

D. Текстте

  1. because
  2. but / and / so
  3. or
  4. too
  5. so / and

E. Сиздин кезегиңиз

  1. I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
  2. Because I want to travel and I need it for my job.

F. Аралаш кайталоо

  1. go
  2. She is always late.
  3. was
Android тиркемесиЖолдо үйрөнүңүз Google Play