Present Perfect apo Past Simple? Dallimi i shpjeguar në shqip
Present Perfect or Past Simple?
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të dini të zgjidhni midis Present Perfect (e kryera: I've been to Mexico) dhe Past Simple (e kryera e thjeshtë: I went to Mexico last summer) sipas kohës për të cilën flisni: a është ende e hapur apo ka mbaruar. Do të dini gjithashtu të kaloni nga një përvojë te detajet e saj.
Ideja kryesore
Të dyja kohët flasin për të kaluarën. Dallimi qëndron te periudha kohore që keni në mendje.
E mbani mend derën e mbyllur nga A1-27? Koha e mbaruar është pas një dere të mbyllur. Tani përfytyroni derën e një dyqani me një tabelë. Me Past Simple tabela thotë CLOSED: koha ka mbaruar – yesterday, last year, in 2010, two days ago. Në atë kohë nuk mund të ndodhë më asgjë. I drank three coffees yesterday.
Me Present Perfect tabela thotë OPEN: periudha vazhdon ende – today, this week, so far, in my life. Mund të ndodhë ende diçka. I've drunk three coffees today – dhe dita nuk ka mbaruar.
Prandaj, para se të zgjidhni, pyesni veten: A ka mbaruar koha? Nëse thoni ose pyetni kur – pra për një kohë të mbaruar – tabela është e mbyllur: Past Simple. Nëse koha është ende e hapur, ose mendoni për gjithë jetën tuaj deri tani, zgjedhja e natyrshme është Present Perfect. Por nëse flisni për një rast të caktuar në të kaluarën, që e dinë të dy bashkëbiseduesit, përdorni Past Simple edhe pa fjalë kohe: Nice jacket! Where did you buy it?
Shqipja dhe anglishtja
Edhe shqipja ka dy kohë kryesore për të kaluarën që u ngjajnë kohëve angleze: të kryerën («kam pirë», «kam qenë») dhe të kryerën e thjeshtë («piva», «shkova»). Shpesh ato përputhen: «Dje piva tri kafe» → I drank three coffees yesterday; «Kam qenë dy herë në Meksikë» → I've been to Mexico twice. Por mos u mbështetni te forma shqipe: e kryera shqipe është shumë më e lirë se Present Perfect. Në shqip është krejt e natyrshme të thuash «Kam lindur në vitin 2005», «Kur ke ardhur?» ose «Këtë xhaketë e kam blerë në Durrës», dhe në të folur dëgjohet shpesh edhe «E kam takuar dje». Në anglisht, sapo ka një kohë të mbaruar (një vit, yesterday, last…, ago), një pyetje me When…? ose një rast të caktuar, Present Perfect nuk përdoret. Edhe anasjelltas: «Sot piva tri kafe» është shqip i rregullt, por në anglisht, kur dita nuk ka mbaruar, zakonisht thuhet I've drunk three coffees today.
Disa dallime të tjera. E para: «para» do të thotë edhe before, edhe ago. Kur tregoni sa kohë ka kaluar, anglishtja thotë ago, dhe e vë pas periudhës: «para tri vjetësh» → three years ago. E dyta: pas «Është hera e parë që…» shqipja përdor të tashmen, anglishtja Present Perfect. E treta: shqipja do dy mohime («Nuk kam ngrënë kurrë»), anglishtja vetëm një (I've never eaten). Lajm i mirë: «ndonjëherë» në pyetjet për përvojën është saktësisht ever.
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Dje piva tri kafe. | I drank three coffees yesterday. | dje ka mbaruar → Past Simple; këtu është njësoj |
| Sot piva / kam pirë tri kafe. | I've drunk three coffees today. | në shqip të dyja format; në anglisht dita s'ka mbaruar → Present Perfect |
| Kam lindur në vitin 2005. | I was born in 2005. | në shqip e kryera me një vit është normale; në anglisht viti → Past Simple |
| Kur ke ardhur? | When did you arrive? | pyetja «kur»: në anglisht vetëm Past Simple |
| Ku e ke blerë? (atë xhaketë) | Where did you buy it? | një rast i caktuar → Past Simple, edhe pa fjalë kohe |
| U shpërngulëm këtu para tri vjetësh. | We moved here three years ago. | «para» + periudhë → periudhë + ago |
| A ke qenë ndonjëherë në Romë? | Have you ever been to Rome? | «ndonjëherë» → ever; këtu është njësoj |
| Është hera e parë që fluturoj vetëm. | This is the first time I've flown alone. | në shqip e tashme, në anglisht Present Perfect |
| Nuk kam ngrënë kurrë oktapod. | I've never eaten octopus. | në shqip dy mohime, në anglisht vetëm never |
Shkurt: forma shqipe nuk e vendos kohën angleze – e vendos fjala e kohës. Koha e mbaruar, pyetja kur ose një rast i caktuar → Past Simple; koha e hapur ose përvoja pa kohë → Present Perfect.
Forma
Fjalët e kohës: e hapur apo e mbyllur?
| Present Perfect – koha ende e hapur ose jeta deri tani | Past Simple – koha ka mbaruar |
|---|---|
| today, this week, this month, this year | yesterday, last week, last month, last year |
| this morning (është ende mëngjes) | this morning (tani është pasdite) |
| ever, never (në jetën tuaj deri tani), so far, up to now | in 2010, at three o'clock, two days ago |
| pa fjalë kohe: një përvojë në jetën tuaj | pa fjalë kohe: një rast i caktuar që e dinë të dy (Where did you buy it?) |
| recently (edhe me Past Simple: I recently moved) | when I was a child, When…? What time…? |
E njëjta ngjarje në dy kohë
| Present Perfect | Past Simple |
|---|---|
| I've been to Mexico. (përvojë, pa kohë) | I went to Mexico last summer. (kohë e mbaruar) |
| She's written two books so far. (ende e hapur) | She wrote her first book in 2015. (e mbaruar) |
| Have you seen Tom this week? | Did you see Tom last week? |
Rrjedha tipike e bisedës: filloni me Present Perfect (përvoja), pastaj kaloni te Past Simple për detajet. "Have you ever been to Rome?" "Yes, I went there in 2019. It was beautiful."
Përdorimi
1Koha e pambaruar dhe koha e mbaruar
Me periudha që nuk kanë mbaruar (today, this week, this year, so far) përdorni Present Perfect. Me kohë të mbaruar (yesterday, last year, in 2015, ago) përdorni Past Simple. Në shqip forma e foljes shpesh nuk e tregon këtë dallim; vendos fjala e kohës.
2Përvoja dhe një ngjarje e caktuar
Për një përvojë në jetën tuaj, pa kohë, përdorni Present Perfect. Kur jepni ose kërkoni detaje për një rast të caktuar – kur, ku, me kë, si ishte – kaloni te Past Simple.
3Ever, never, the first time, the best… I've ever
Në pyetjet për gjithë jetën (Have you ever…?) dhe në fjalitë për jetën deri tani (I've never…) përdorni Present Perfect. (Për një periudhë të mbaruar, never mund të shkojë edhe me Past Simple: I never saw him again.) Present Perfect përdoret edhe pas It's the first time… dhe pas një sipërore (superlative): the best / the worst … I've ever…. Mësojini si modele të ngulitura.
4Pyetjet për kohën → Past Simple
Pyetja me When…? ose What time…? pyet për një kohë të mbaruar, prandaj zakonisht është në Past Simple – edhe kur biseda ka filluar me Present Perfect. Në shqip «Kur ke ardhur?» është krejt normale, por në anglisht When have you arrived? është gabim.
5E njëjta ngjarje: çfarë ndryshon?
Shumë ngjarje mund të thuhen në të dyja kohët. Koha tregon si e shihni ngjarjen: si rezultat tani dhe periudhë e hapur (Present Perfect), apo si histori e mbaruar me një kohë (Past Simple).
Në anglishten amerikane Past Simple është i zakonshëm edhe në disa situata ku britanikët përdorin Present Perfect (Did you eat yet?, Did you ever see it?) – shih A2-17. Me fjalët e kohës së mbaruar (yesterday, last year, ago) edhe anglishtja britanike, edhe ajo amerikane përdorin vetëm Past Simple.
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. E kryera shqipe me një kohë të mbaruar. Në shqip themi pa problem «Endriti e ka filluar punën në bankë në mars» ose, në lajme, «Muzeu i ri është hapur të shtunën e kaluar». E kryera shqipe shkon edhe me një vit, me «dje» ose me «të shtunën e kaluar», prandaj në anglisht del lehtë has / have + past participle. Por me një vit, yesterday, last…, ago dhe në pyetjet When…? anglishtja pranon vetëm Past Simple.
2. «Para dy vjetësh» → before two years. «Para» do të thotë edhe before, edhe ago. Kur tregoni sa kohë ka kaluar që nga një ngjarje, anglishtja përdor ago dhe e vë pas periudhës: two years ago. Before + periudhë nuk e ka këtë kuptim. (Before vetëm, pa periudhë, do të thotë «më parë»: I've seen this film before.)
3. «Është hera e parë që…» + e tashme. Në shqip themi «Udhërrëfyesi ynë është pak nervoz, sepse është hera e parë që flet para një grupi kaq të madh» – në të tashmen. Në anglisht pas It's / This is the first time vjen Present Perfect.
4. Dy mohime. Shqipja i do dy mohimet: «Në dhjetë vjet që nget makinë, Dritani nuk ka bërë kurrë aksident». Në anglisht mjafton një: ose never, ose not … ever.
Mos i ngatërroni
this morning: e hapur apo e mbyllur? – Të njëjtat fjalë mund të jenë kohë e hapur ose e mbaruar. Varet nga momenti kur flisni. Në shqip mund të thoni «sot në mëngjes kam pasur» në të dyja rastet; në anglisht koha e foljes tregon nëse mëngjesi ka mbaruar.
ever / never apo një kohë në të kaluarën – Te Have you ever…? dhe I've never… periudha është gjithë jeta juaj deri tani. Një kohë e mbaruar e pret këtë periudhë. Kur periudha ka mbaruar, never mund të shkojë me Past Simple.
How long…? me Present Perfect – Për një situatë që vazhdon edhe tani (How long have you lived here?) shih A2-18. Kujdes: shqipja këtu përdor të tashmen («Jetoj këtu prej pesë vjetësh», «Jetoj këtu që nga viti 2015»), prandaj mos thoni I live here since 2015, por I've lived here since 2015. Për lajmet dhe detajet e tyre shih A2-17.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Në të folur të shpejtë I've worked /aɪv wɜːkt/ dhe I worked /aɪ wɜːkt/ tingëllojnë shumë njësoj. Shpesh i vetmi dallim është /v/ e vogël – dëgjojeni atë, dhe dëgjoni edhe fjalët e kohës.
- Te worked ka dy tinguj të rinj. /w/ nuk është «v»: rrumbullakosni buzët si për «u» dhe mos e prekni buzën e poshtme me dhëmbë. /ɜː/ është zanore e gjatë me buzë të lëshuara e gjuhë në mes të gojës; nuk është as «e», as «o», as «ë» e shkurtër.
- Mbaresa -ed e foljeve të rregullta nuk është rrokje më vete, përveç pas t dhe d: /t/ pas tingujve të pazëshëm (worked), /d/ pas tingujve të zëshëm (lived, played), /ɪd/ vetëm pas t dhe d (started). Shqipja lexohet ashtu siç shkruhet, por anglishtja jo: worked ka një rrokje, jo dy («vor-ked» është gabim).
- Te foljet e rregullta Past Simple dhe past participle (forma e tretë / V3) duken njësoj (worked – worked), prandaj kohën e tregon folja ndihmëse have / has. Te foljet e parregullta format shpesh ndryshojnë: saw – seen, went – gone / been, ate – eaten.
- ago theksohet në rrokjen e dytë: /əˈɡəʊ/ (UK), /əˈɡoʊ/ (US). Rrokja e parë është /ə/ e dobët, shumë afër «ë»-së shqipe.
- ever /ˈevə/ (UK), /ˈevər/ (US) theksohet në pyetjet Have you ever…?.
Rregulli i artë
Koha e mbaruar, një pyetje për kur ose një rast i caktuar në të kaluarën → Past Simple. Koha ende e hapur ose një përvojë në jetën tuaj deri tani (pa kohë) → Present Perfect. Sapo jepni detajet (kur, ku, si), kaloni te Past Simple. Dhe mbani mend: kohën angleze nuk e vendos forma shqipe («kam bërë» apo «bëra»), por fjala e kohës. «Para dy vjetësh» është two years ago.
Ushtrime
A. Forma
Në këto ushtrime përdorni format e anglishtes britanike (shih A2-17, përdorimi 6). Vendoseni foljen në kllapa në formën e duhur.
-
I (see) this film before.
-
I (see) this film last week.
-
you (go) out last night?
-
She (not / call) me today.
-
We (move) here in 2019.
-
This is the first time I (eat) Thai food.
B. Kuptimi
Përdorni format e anglishtes britanike (shih A2-17, përdorimi 6).
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: … three emails so far today.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: … my phone on holiday last year, but a waiter found it.holiday (UK), vacation (US)
-
Ora është 4 pasdite. Zgjidhni përgjigjen e saktë: … the bank this morning?
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: How many countries … in your life?
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: your new job?
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
I've visited my grandparents last weekend.
-
Have you ever eaten snails?
-
"Have you been to Berlin?" "Yes, I've been there in May."
-
When have you bought that jacket?
D. Në kontekst
Përdorni format e anglishtes britanike (shih A2-17, përdorimi 6). Vendosini foljet në kllapa në formën e duhur.
Lucy: Hi Ben! I 16 (not / see) you for ages!
Ben: I know! I 17 (be) really busy this month. I 18 (start) a new job three weeks ago.
Lucy: Great! 19 you (meet) many people there yet?
Ben: Yes, a few. And I 20 (go) to the office party last Friday.
Lucy: Oh, nice! 21 you (enjoy) it?
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht për veten tuaj.
-
Shkruani për një përvojë që keni pasur. Pastaj shtoni dy detaje në Past Simple.
-
Shkruani dy fjali për sot dhe një fjali për dje.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
A2-18 Present Perfect me for dhe since: «prej» dhe «që nga» në anglisht I've known Ali ten years.
-
A2-17 Present Perfect me just, already, yet: «sapo», «tashmë», «ende» në anglisht Vendoseni already në vendin e duhur: I've told you.
-
A2-02 Past Simple apo Past Continuous? When, while dhe during të shpjeguara në shqip I (cook) dinner when you called, so I didn't answer the phone.
Përgjigjet
A. Forma
- 've seen / have seen
- saw
- Did … go
- hasn't called / has not called
- moved
- 've eaten / have eaten
B. Kuptimi
- I've written
- I lost
- Did you call
- have you visited
- When did you start
C. Gjeni gabimin
- I visited my grandparents last weekend.
- ✓ Have you ever eaten snails?
- Yes, I went there in May. / Yes, I was there in May.
- When did you buy that jacket?
D. Në kontekst
- haven't seen / have not seen
- 've been / have been
- started
- Have … met
- went
- Did … enjoy
E. Radha juaj
- I've been to Morocco. I went there in 2021 with my sister, and we loved the food.
- I've had two coffees today. I haven't checked my emails yet. Yesterday I worked from home.
F. Përsëritje e përzier
- for
- I've already told you. / I've told you already.
- was cooking
