Present Perfect yoki Past Simple? Farqi oddiy tilda
Present Perfect or Past Simple?
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz vaqt hali ochiqmi yoki tugaganmi, shunga qarab Present Perfect (I've been to Mexico) va Past Simple (I went to Mexico last summer) orasidan toʻgʻrisini tanlay olasiz. Shuningdek, avval tajribani aytib, keyin uning tafsilotlariga Past Simple bilan oʻta olasiz.
Asosiy gʻoya
Ikkala zamon ham oʻtmish haqida gapiradi. Farq siz nazarda tutayotgan vaqt oraligʻida.
A1-27 dagi yopiq eshik esingizdami? Tugagan vaqt yopiq eshik ortida qoladi. Endi doʻkon eshigidagi yozuvli taxtachani tasavvur qiling. Past Simple (oddiy oʻtgan zamon) bilan taxtachada CLOSED (yopiq) deb yozilgan: vaqt tugagan — yesterday, last year, in 2010, two days ago. Oʻsha vaqt ichida endi hech narsa sodir boʻlmaydi. I drank three coffees yesterday.
Present Perfect (hozirgi tugallangan zamon) bilan taxtachada OPEN (ochiq) deb yozilgan: vaqt oraligʻi hali davom etyapti — today, this week, so far, in my life. Yana nimadir sodir boʻlishi mumkin. I've drunk three coffees today — kun hali tugamagan.
Demak, tanlashdan oldin oʻzingizdan soʻrang: Vaqt tugaganmi? Agar qachon ekanini aytsangiz yoki soʻrasangiz, yaʼni tugagan vaqt boʻlsa, eshik yopiq: Past Simple. Agar vaqt hali ochiq boʻlsa yoki hozirgacha boʻlgan butun hayotingizni nazarda tutsangiz, Present Perfect tabiiy tanlov. Lekin ikkala suhbatdosh ham biladigan bitta aniq oʻtgan voqea haqida gapirsangiz, vaqt soʻzi boʻlmasa ham Past Simple ishlatiladi: Nice jacket! Where did you buy it?
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida ham Present Perfect ga yaqin shakl bor: -gan (borganman, koʻrganman). Tajriba haqida gapirganda ikki til yaxshi mos keladi: «Men Meksikada boʻlganman» = I've been to Mexico. Lekin ikkita muhim farq bor. Birinchisi: oʻzbek tilida -gan aniq tugagan vaqt bilan ham bemalol ishlatiladi: «2018-yilda oyogʻimni sindirib olganman», «Ikki yil oldin Samarqandga borganman». Ingliz tilida esa yesterday, last year, in 2018, ago kabi tugagan vaqt boʻlsa, faqat Past Simple. Ikkinchisi: oʻzbekchada -di ham ochiq, ham yopiq vaqt bilan keladi: «Bugun uch piyola qahva ichdim» va «Kecha uch piyola qahva ichdim». Inglizchada esa birinchisi Present Perfect, ikkinchisi Past Simple. Xullas, oʻzbekcha qoʻshimchaga emas, vaqtga qarang.
| Oʻzbekcha | Maʼnosi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Men Meksikada ikki marta boʻlganman. | tajriba, vaqt aytilmagan | I've been to Mexico twice. |
| Oʻtgan yozda Meksikaga bordim. | tugagan vaqt | I went to Mexico last summer. |
| Bugun uch piyola qahva ichdim. | ochiq vaqt (bugun) — oʻzbekchada oddiy -di | I've drunk three coffees today. |
| Kecha uch piyola qahva ichdim. | tugagan vaqt | I drank three coffees yesterday. |
| 2018-yilda oyogʻimni sindirib olganman. | -gan + tugagan vaqt: oʻzbekchada tabiiy | I broke my leg in 2018. (faqat Past Simple) |
| Ikki kun oldin keldim. | tugagan vaqt | I arrived two days ago. (before two days emas) |
| Men hech qachon sakkizoyoq yemaganman. | hech qachon + inkor feʼl | I've never eaten octopus. (inkor bitta: never) |
| Birinchi marta yolgʻiz oʻzim uchyapman. | birinchi marta: oʻzbekchada hozirgi zamon | This is the first time I've flown alone. |
Qisqasi: oʻzbekcha gapda -gan, -di yoki -yap- boʻlishidan qatʼi nazar, inglizchada vaqt soʻziga qarang. «Oldin» sondan keyin kelganda inglizchada ago boʻladi, before emas. «Birinchi marta» oʻzbekchada hozirgi zamonda kelsa ham, inglizchada the first time + Present Perfect.
Tuzilish
Vaqt soʻzlari: ochiqmi yoki yopiq?
| Present Perfect — vaqt hali ochiq yoki hozirgacha boʻlgan hayot | Past Simple — tugagan vaqt |
|---|---|
| today, this week, this month, this year | yesterday, last week, last month, last year |
| this morning (hali ertalab) | this morning (hozir tushdan keyin) |
| ever, never (hozirgacha boʻlgan hayotda), so far, up to now | in 2010, at three o'clock, two days ago |
| vaqt soʻzi yoʻq: hayotdagi tajriba | vaqt soʻzi yoʻq: ikkala tomon biladigan bitta aniq voqea (Where did you buy it?) |
| recently (Past Simple bilan ham keladi: I recently moved) | when I was a child, When…? What time…? |
Bitta voqea ikki zamonda
| Present Perfect | Past Simple |
|---|---|
| I've been to Mexico. (tajriba, vaqt yoʻq) | I went to Mexico last summer. (tugagan vaqt) |
| She's written two books so far. (hali ochiq) | She wrote her first book in 2015. (tugagan) |
| Have you seen Tom this week? | Did you see Tom last week? |
Suhbatdagi odatiy tartib: Present Perfect bilan boshlang (tajriba), keyin tafsilotlar uchun Past Simple ga oʻting. "Have you ever been to Rome?" "Yes, I went there in 2019. It was beautiful."
Qoʻllanish
1Tugamagan vaqt va tugagan vaqt
Tugamagan vaqt oraliqlari (today, this week, this year, so far) bilan Present Perfect ishlating. Tugagan vaqtlar (yesterday, last year, in 2015, ago) bilan Past Simple ishlating. Oʻzbekchada ikkala holatda ham koʻpincha -di ishlatiladi, shuning uchun vaqt soʻziga qarang.
2Tajriba va aniq oʻtgan voqea
Hayotingizdagi tajriba haqida, vaqtni aytmasdan, Present Perfect ishlating. Bitta aniq voqeaning tafsilotlarini aytganingizda yoki soʻraganingizda (qachon, qayerda, kim bilan, qanday oʻtgani) Past Simple ga oʻting.
3Ever, never, the first time, the best… I've ever
Butun hayotingiz haqidagi savollarda (Have you ever…?) va hozirgacha boʻlgan hayotingiz haqidagi gaplarda (I've never…) Present Perfect ishlating. (Tugagan davr haqida gapirganda never Past Simple bilan ham keladi: I never saw him again.) Present Perfect It's the first time… dan keyin va orttirma darajadan keyin ham ishlatiladi: the best / the worst … I've ever…. Bularni tayyor qolip sifatida yodlang.
4«Qachon?» savollari → Past Simple
When…? yoki What time…? savoli tugagan vaqt haqida soʻraydi, shuning uchun odatda Past Simple ishlatiladi, hatto suhbat Present Perfect bilan boshlangan boʻlsa ham.
5Bitta voqea — nima oʻzgaradi?
Koʻp voqealar ikkala zamonda ham aytilishi mumkin. Zamon voqeaga qanday qarayotganingizni koʻrsatadi: hozirgi natija va ochiq vaqt (Present Perfect) yoki vaqti aniq, tugagan hikoya (Past Simple).
Amerika ingliz tilida baʼzi Present Perfect holatlarida Past Simple ham keng tarqalgan (Did you eat yet?, Did you ever see it?): A2-17 ga qarang. Tugagan vaqt soʻzlari bilan (yesterday, last year, ago) esa britan va amerika ingliz tilida ham faqat Past Simple ishlatiladi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «-gan» + tugagan vaqt → have done. Koʻpchilik «-gan = Present Perfect» deb oʻrganadi. Tajriba uchun bu toʻgʻri, lekin oʻzbek tilida -gan aniq vaqt bilan ham bemalol keladi: «Opam 2021-yilda turmushga chiqqan», «Bu uyni oʻtgan yili sotib olganmiz». Soʻzma-soʻz tarjima qilsangiz, tugagan vaqt bilan Present Perfect chiqib qoladi. Ingliz tilida tugagan vaqt (last year, in 2021, on Monday, ago) boʻlsa, faqat Past Simple.
2. «Ikki yil oldin» → before two years. Oʻzbekchada «oldin» sondan keyin keladi, lugʻatda esa «oldin = before» deb yozilgan. Shuning uchun before two years deyish juda koʻp uchraydi. Bu maʼnoda ingliz tilida ago ishlatiladi va u ham vaqt miqdoridan keyin turadi.
3. «Hech qachon … -maganman» → haven't never. Oʻzbek tilida «hech qachon», «hech kim» bilan feʼl ham inkor shaklda keladi: «Men hech qachon dengizni koʻrmaganman». Ingliz tilida esa gapda bitta inkor boʻladi: yo never, yo haven't … ever.
4. «Buxoroda boʻlganman» → been in. Oʻzbekchada joyda boʻlish -da bilan aytiladi, shuning uchun inglizchada been in deyish oson. Biror joyga borib kelganingizni, yaʼni tajribani aytish uchun tabiiy shakl been to.
5. Savolda soʻz tartibi oʻzgarmaydi. Oʻzbekchada savol -mi qoʻshimchasi yoki soʻroq soʻzi bilan tuziladi, soʻz tartibi esa oʻzgarmaydi: «Hech shaxmat oʻynaganmisiz?», «Samarqanddan qachon qaytdingiz?». Ingliz tilida yordamchi feʼl (have / did) egadan oldin keladi.
Adashtirmang
this morning: ochiqmi yoki yopiq? — Ayni bir soʻzlar ochiq vaqt ham, tugagan vaqt ham boʻlishi mumkin. Bu qachon gapirayotganingizga bogʻliq. Oʻzbekchada ikkalasi bir xil gap.
ever / never va oʻtmishdagi aniq vaqt — Have you ever…? va I've never… da vaqt oraligʻi hozirgacha boʻlgan butun hayotingiz. Tugagan vaqt bu oraliqni kesib qoʻyadi. Davr tugagan boʻlsa, never Past Simple bilan kelishi mumkin.
How long…? va Present Perfect — Hozir ham davom etayotgan holat uchun (How long have you lived here?) A2-18 ga qarang; oʻzbekchadagi «… dan beri» va hozirgi zamon bilan bogʻliq tuzoq ham oʻsha yerda. Yangilikni aytib, keyin tafsilot berish uchun A2-17 ga qarang.
Imlo va talaffuz
- Tez nutqda I've worked /aɪv wɜːkt/ va I worked /aɪ wɜːkt/ deyarli bir xil eshitilishi mumkin. Koʻpincha yagona farq kichkina /v/ tovushi: unga va vaqt soʻzlariga quloq soling.
- Ingliz tilida /v/ va /w/ alohida tovushlar. Oʻzbekcha «v» esa koʻpincha ularning oraligʻida aytiladi. I've dagi /v/: yuqori tishlar pastki labga yengil tegadi. worked dagi /w/: tishlar labga tegmaydi, lablar yumaloqlanib oldinga choʻziladi.
- worked dagi /ɜː/ unlisi oʻzbek tilida yoʻq: ogʻizni biroz oching, lablarni boʻsh qoʻying, tilni oʻrtada ushlab, choʻzib ayting. «vork» yoki «vorkd» deb aytmang.
- Bu yerda -ed alohida boʻgʻin emas: worked = bitta boʻgʻin, oxiri /kt/. Oxiriga unli qoʻshmang.
- Toʻgʻri feʼllarda (regular verbs) Past Simple va past participle bir xil (worked – worked), shuning uchun zamonni have/has yordamchi feʼli koʻrsatadi. Notoʻgʻri feʼllarda shakllar koʻpincha farq qiladi: saw – seen, went – gone/been, ate – eaten.
- ago: urgʻu ikkinchi boʻgʻinda: /əˈɡəʊ/ (UK), /əˈɡoʊ/ (US) — "a-GO". Birinchi boʻgʻin juda kuchsiz /ə/. Bu yerda oʻzbekcha urgʻu odati (oxirgi boʻgʻinga) sizga yordam beradi.
- ever /ˈevə/ (UK), /ˈevər/ (US): urgʻu birinchi boʻgʻinda. Have you ever…? savollarida bu soʻz urgʻu oladi.
Oltin qoida
Tugagan vaqt, qachon haqidagi savol yoki bitta aniq oʻtgan voqea → Past Simple. Hali ochiq vaqt yoki hozirgacha boʻlgan hayotingizdagi tajriba (vaqt aytilmagan) → Present Perfect. Tafsilotlarga (qachon, qayerda, qanday) oʻtishingiz bilan Past Simple ga oʻting. Oʻzbekchada «-ganman» desangiz ham, yesterday, last year yoki ago boʻlsa, inglizchada faqat Past Simple.
Mashqlar
A. Tuzilish
Bu mashqda britancha shakllardan foydalaning (A2-17 ga qarang, Qoʻllanish 6). Qavs ichidagi feʼlning toʻgʻri shaklini yozing.
-
I (see) this film before.
-
I (see) this film last week.
-
you (go) out last night?
-
She (not / call) me today.
-
We (move) here in 2019.
-
This is the first time I (eat) Thai food.
B. Maʼno
Britancha shakllardan foydalaning (A2-17 ga qarang, Qoʻllanish 6). Toʻgʻri javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: … three emails so far today.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: … my phone on holiday last year, but a waiter found it.holiday (UK), vacation (US)
-
Hozir tushdan keyin soat 4. Toʻgʻri javobni tanlang: … the bank this morning?
-
Toʻgʻri javobni tanlang: How many countries … in your life?
-
Toʻgʻri javobni tanlang: your new job?
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
I've visited my grandparents last weekend.
-
Have you ever eaten snails?
-
"Have you been to Berlin?" "Yes, I've been there in May."
-
When have you bought that jacket?
D. Kontekstda
Britancha shakllardan foydalaning (A2-17 ga qarang, Qoʻllanish 6). Qavs ichidagi feʼllarni toʻgʻri shaklda ishlatib, suhbatni toʻldiring.
Lucy: Hi Ben! I 16 (not / see) you for ages!
Ben: I know! I 17 (be) really busy this month. I 18 (start) a new job three weeks ago.
Lucy: Great! 19 you (meet) many people there yet?
Ben: Yes, a few. And I 20 (go) to the office party last Friday.
Lucy: Oh, nice! 21 you (enjoy) it?
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Oʻzingizning bitta tajribangiz haqida yozing. Keyin Past Simple shaklida ikkita tafsilot qoʻshing.
-
Bugun haqida ikkita, kecha haqida bitta gap yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A2-18 For va since farqi: Present Perfect bilan «…dan beri» qanday aytiladi? I've known Ali ten years.
-
A2-17 Present Perfect oʻzbekcha: just, already va yet (hozirgina, allaqachon, hali) already ni toʻgʻri joyga qoʻying: I've told you.
-
A2-02 Past Simple yoki Past Continuous? When, while, during va for farqi I (cook) dinner when you called, so I didn't answer the phone.
Javoblar
A. Tuzilish
- 've seen / have seen
- saw
- Did … go
- hasn't called / has not called
- moved
- 've eaten / have eaten
B. Maʼno
- I've written
- I lost
- Did you call
- have you visited
- When did you start
C. Xatoni toping
- I visited my grandparents last weekend.
- ✓ Have you ever eaten snails?
- Yes, I went there in May. / Yes, I was there in May.
- When did you buy that jacket?
D. Kontekstda
- haven't seen / have not seen
- 've been / have been
- started
- Have … met
- went
- Did … enjoy
E. Sizning navbatingiz
- I've been to Morocco. I went there in 2021 with my sister, and we loved the food.
- I've had two coffees today. I haven't checked my emails yet. Yesterday I worked from home.
F. Aralash takrorlash
- for
- I've already told you. / I've told you already.
- was cooking
