At, On, In қазақша: уақытқа қатысты предлогтар
At, On, In: Time
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз бір нәрсенің қашан болатынын at (сағат), on (апта күндері мен даталар) және in (айлар, жылдар, жыл мезгілдері, тәуліктің бөліктері) арқылы айта аласыз және предлог мүлде керек емес жағдайларды білесіз (next week, every day, tomorrow).
Негізгі идея
Предлог (preposition) — қатынасты көрсететін кішкентай сөз; мұнда оқиға мен уақыттың арасындағы қатынас. Ағылшын тілі бұл үшін үш сөз қолданады: at, on, in. Таңдау уақыттың көлеміне байланысты.
Уақыт пирамидасын елестетіңіз. Тар ұшында уақыттың ең кішкентай бөлігі тұр: сағаттағы нақты бір нүкте — at six o'clock. Ортасында бір күн, күнделігіңіздің бір беті — on Monday, on 3 May. Кең табанында көп күнді ішіне алатын үлкен кезеңдер — in June, in 2030, in winter.
Сонымен: at = нүкте, on = күн, in = ұзағырақ кезең. Бұл үлгіге бағынбайтын бірнеше тұрақты тіркес бар (at night, at the weekend), оларды тұтас жаттап алыңыз.
Ал уақыт сөзі өзі «нұсқап» тұрса — this, next, last, every, today, tomorrow, yesterday — предлог мүлде керек емес.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде уақытты көбінесе бір ғана жатыс септігінің жалғауы көрсетеді: сағат алтыда, дүйсенбіде, маусымда, қыста. Ол сөздің соңына жалғанады. Ағылшын тілінде предлог сөздің алдында тұрады, ал біздің бір жалғауымыздың орнында үш сөз бар: at, on, in. Қайсысын таңдау уақыттың көлеміне байланысты. Тағы екі айырмашылық бар. Біріншісі: «таңертең», «кешке», «түнде» сияқты сөздер қазақшада дайын үстеу ретінде жұмсалады, оларға жалғау қосылмайды, ал ағылшыншада in the morning, in the evening, at night. Екіншісі: «келесі аптада», «осы жұмада» дегенде қазақшада жалғау бар, ал ағылшыншада next, this, last, every алдында предлог жоқ. Жақсы жаңалық: «ертең», «бүгін», «күн сайын» сөздерінде екі тілде де жалғау не предлог жоқ.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| сағат алтыда | at six | -да → at (нүкте) |
| дүйсенбіде | on Monday | -де → on (күн) |
| маусымда | in June | -да → in (кезең) |
| 2030 жылы | in 2030 | жыл → in |
| таңертең / кешке | in the morning / in the evening | қазақшада дайын үстеу; ағылшыншада in the |
| түнде | at night | тұрақты тіркес: in емес, at |
| дүйсенбі күні таңертең | on Monday morning | күн айтылса → on |
| келесі аптада | next week | қазақшада -да бар; ағылшыншада предлог жоқ |
| ертең, күн сайын | tomorrow, every day | ұқсас: екі тілде де ештеңе жоқ |
Құрылым
At, on, in
| Предлог | Немен қолданылады | Мысалдар |
|---|---|---|
| at | сағат | at 7:30, at six o'clock, at midnight, at noon |
| at | тұрақты тіркестер | at night, at lunchtime, at the moment, at Christmas, at the weekend (UK) |
| on | апта күндері | on Monday, on Fridays |
| on | даталар мен ерекше күндер | on 5 May, on my birthday, on New Year's Day |
| on | күн + тәуліктің бөлігі | on Monday morning, on Friday night |
| on | the weekend (US) | on the weekend, on weekends |
| in | тәуліктің бөліктері | in the morning, in the afternoon, in the evening |
| in | айлар | in July |
| in | жылдар мен онжылдықтар | in 2030, in the 1990s |
| in | жыл мезгілдері | in summer / in the summer |
Предлогсыз
| Сөз | Мысалдар |
|---|---|
| this / next / last | this morning, next week, last year |
| every | every day, every Sunday |
| today / tomorrow / yesterday | today, tomorrow afternoon, yesterday morning |
last пен yesterday сөздерін A1-26 сабағында өткен шақпен көп қолданасыз.
Қолданылуы
1At: нақты уақыт және тұрақты тіркестер
Сағат үшін және бірнеше тұрақты тіркес үшін at қолданыңыз. Уақытты айту туралы A1-19 қараңыз.
2On: апта күндері мен даталар
Апта күндері, даталар мен ерекше күндер үшін on қолданыңыз. Апта күні көпше түрде келсе (on Fridays), «әр жұма сайын» дегенді білдіреді.
3In: айлар, жылдар, жыл мезгілдері және тәуліктің бөліктері
Ұзағырақ кезеңдер үшін in қолданыңыз: айлар, жылдар, онжылдықтар, жыл мезгілдері және тәуліктің бөліктері.
4The weekend: UK және US
Британ ағылшынында әдетте at the weekend, ал америка ағылшынында on the weekend айтылады. Екеуі де өз нұсқасында дұрыс.
5This, next, last, every, today, tomorrow, yesterday алдында предлог жоқ
Бұл сөздер қай уақыт туралы айтып тұрғаныңызды өздері көрсетеді, сондықтан at / on / in керек емес.
6In the morning және on Monday morning
In the morning / afternoon / evening жалпы мағынада. Оған күн қосылса, күн шешеді: on Monday morning, on Friday evening.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Бір -да жалғауы → кез келген предлог. Қазақшада «сағат бесте», «қыркүйекте», «сәрсенбіде» бәрі бір жалғаумен айтылады. Сондықтан ағылшыншада бір предлогты таңдап алып, бәріне қолдана беру оңай. Әр жолы уақыттың көлемін ойлаңыз: нүкте → at, күн → on, кезең → in.
2. «Осы жұмада», «келесі айда» → in this Friday. Қазақшада this, next мағынасындағы сөздерден кейін де жалғау тұрады: «осы жұмада», «келесі айда». Ағылшыншада this, next, last, every сөздері уақытты өздері көрсетеді, сондықтан олардың алдына предлог қойылмайды.
3. «Таңертең», «кешке» → morning, evening. Қазақшада бұл сөздер өздері үстеу, оларға жалғау керек емес. Ал ағылшыншада morning, evening — зат есім, сондықтан in the керек. Қазақшада артикль жоқ болғандықтан, the да жиі түсіп қалады.
4. «Дүйсенбі күні таңертең» → in Monday morning. Тәуліктің бөлігі in алатынын біліп алған соң, оны күнмен бірге де қолдану оңай. Бірақ күн айтылса, сол күн шешеді: on.
Шатастырмаңыз
at night және in the night — At night = жалпы түнде, түндері; in the night = бір түннің ішінде бір уақытта.
in the morning және on Monday morning — тәуліктің жалпы бөлігі → in; нақты күн → on.
at the weekend (UK) және on the weekend (US) — мағынасы бірдей, нұсқасы әртүрлі. Біреуін таңдап, соны ұстаныңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Предлогтар әдетте екпінсіз айтылады; екпін уақыт сөзіне түседі: at six, on Monday, in June.
- at әдетте әлсіз айтылады: /ət/, at six /ət sɪks/. Ондағы /ə/ қазақтың қысқа ы дыбысына ұқсас. in /ɪn/ және on /ɒn/ (UK), /ɑːn/ (US) қысқа күйінде қалады.
- Сөздерді байланыстырып айтыңыз: at eight /ət‿eɪt/ бір сөз сияқты естіледі, «a-teight»; on April «o-nApril» сияқты. Сөздердің арасына тоқтау немесе қосымша дауысты қоспаңыз.
- Апта күндері мен айлар әрқашан бас әріппен басталады: on Monday, in July. Жыл мезгілдері кіші әріппен: in summer. Қазақшада апта күндері мен айлар кіші әріппен жазылатынын ұмытпаңыз.
- weekend /ˌwiːkˈend/ (UK): екпін көбінесе end бөлігіне түседі; /ˈwiːkend/ (US): екпін week бөлігіне түседі. /iː/ созылыңқы айтылады.
Алтын ереже
Нүкте (сағат) үшін at, күн (апта күндері, даталар) үшін on, ұзағырақ кезең (айлар, жылдар, жыл мезгілдері, тәуліктің бөліктері) үшін in, сондай-ақ at night сияқты бірнеше тұрақты тіркес. this, next, last, every, today, tomorrow, yesterday алдында предлог жоқ. Қазақшадағы бір -да жалғауын көргенде уақыттың көлемін ойлаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
at, on немесе in қойыңыз.
-
The film starts 8 pm.
-
My sister's wedding is 2027.
-
We have English Wednesdays.
-
It's very hot here August.
-
I read the evening.
-
My dad works night.
-
Let's meet Friday afternoon.
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I relax … the weekend. (UK)
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The trees are green … spring.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The baby often wakes up … the night.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: See you …!
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
See you on next week!
-
I go to the gym in every morning.
-
Her birthday is in 2 April.
-
The shop opens at nine on Saturdays.
D. Мәтін ішінде
Хабарламаны толықтырыңыз.
Hi Jo! Are you free 16 Saturday? There's a market in the old town. It opens 17 10 am, and it's only here 18 summer. Let's go 19 the morning — it's very hot 20 the afternoon. Or are you free 21 Sunday morning? Let me know!
E. Сіздің кезегіңіз
Өз аптаңыз бен жоспарларыңыз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Аптаңыз туралы at, on және in сөздерімен үш сөйлем жазыңыз.
-
next немесе this сөзімен екі жоспар жазыңыз (предлогсыз).
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-19 Ағылшынша уақыт, күн және дата: сағат неше, реттік сандар, жылдар Уақытты дәстүрлі жолмен жазыңыз: 10:45
-
A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: at the weekend / never / I / work
-
A1-18 Imperative және Let's қазақша: бұйрық рай, ұсыныс және How about…? (not / be) late tomorrow!
Жауаптар
A. Құрылым
- at
- in
- on
- in
- in
- at
- on
B. Мағына
- at
- in
- in
- next Tuesday
C. Қатені табыңыз
- See you next week!
- I go to the gym every morning.
- Her birthday is on 2 April.
- ✓ The shop opens at nine on Saturdays.
D. Мәтін ішінде
- on
- at
- in
- in
- in
- on
E. Сіздің кезегіңіз
- I get up at seven. I go swimming on Tuesdays. I read in the evening.
- I'm free this evening. My course starts next month.
F. Аралас қайталау
- a quarter to eleven / quarter to eleven
- I never work at the weekend. / At the weekend I never work.
- Don't be / Do not be
