Past Simple ме, Past Continuous па? When және while қазақша
Past Simple or Past Continuous? When and While
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз өткен туралы қысқа әңгіме айта аласыз: фон үшін Past Continuous, оқиғалар үшін Past Simple (жай өткен шақ) қолданасыз және оларды when, while, during және for сөздерімен байланыстыра аласыз.
Негізгі идея
Әңгіменің екі қабаты бар. Бірінші қабат — фон: сол кезде жүріп жатқан ұзағырақ әрекеттер, мысалы, I was walking home, it was getting dark («үйге келе жатыр едім, қас қарайып келе жатты»). Екінші қабат — оқиғалар: әңгімені алға жылжытатын қысқа, аяқталған әрекеттер, мысалы, my phone rang, I stopped («телефоным шырылдады», «тоқтадым»).
Ұзын сызықты және оны кесіп өтетін қысқа белгіні елестетіңіз. Ұзын сызық — Past Continuous: жүріп жатқан әрекет. Қысқа белгі — Past Simple: сол сызықтың ортасында болатын, көбіне оны бөліп жіберетін оқиға. I was walking home (ұзын сызық) when it started to rain (қысқа белгі).
Фон болмаса, әрекеттер жай ғана бірінен соң бірі болса, тізімдегі қадамдар сияқты тек Past Simple қолданыңыз: I got up, had a shower and left.
Сонымен, өткендегі әр әрекет туралы сұрақ қойыңыз: бұл әңгіменің артындағы көрініс пе, әлде әңгіменің бір қадамы ма?
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: қазақша әңгіме де дәл осы екі қабатпен құрылады. «Үйге келе жатыр едім, жаңбыр жауа бастады»: бірінші бөлік — фон (созылыңқы түр), екіншісі — оқиға (-ды). «Үйге келгенімде, әпкем тамақ әзірлеп жатыр еді» мен «Үйге келген соң, әпкем тамақ әзірледі» сөйлемдерінің айырмашылығы да ағылшыншадағыдай. Қиындық байланыстыратын сөздерде: қазақша кезінде / кезде зат есіммен де («емтихан кезінде» = during the exam), сөйлеммен де («емтихан тапсырып отырған кезде» = while I was doing the exam) келеді. Ағылшыншада зат есімнің алдында during, бастауыш пен етістіктің алдында while. Ал бойы сөзі «қанша уақыт» дегенді білдірсе («бір апта бойы»), ағылшыншада ол for, during емес.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Үйге келе жатыр едім, жаңбыр жауа бастады. | фон + оқиға | I was walking home when it started to rain. |
| Ол футбол ойнап жүргенде, тізесін жарақаттап алды. | ұзақ әрекет + оқиға | While he was playing football, he hurt his knee. |
| Тұрдым, кофе қайнаттым да, поштамды тексердім. | бірінен соң бірі | I got up, made coffee and checked my emails. |
| Емтихан кезінде телефоным шырылдап кетті. | зат есім | My phone rang during the exam. |
| Емтихан тапсырып отырған кезімде телефоным шырылдап кетті. | сөйлем (бастауыш + етістік) | My phone rang while I was doing the exam. |
| Римде бір апта бойы болдық. | қанша уақыт | We stayed in Rome for a week. |
Құрылым
Бөлінген әрекет
| Фон (Past Continuous) | Оқиға (Past Simple) |
|---|---|
| I was walking home | when it started to rain. |
| While I was walking home, | it started to rain. |
| She was having a shower | when the doorbell rang. |
when немесе while бар бөлік бірінші де, екінші де тұра алады. Ол бірінші тұрса, одан кейін әдетте үтір қойылады.
When бе, while ма?
| Сөз | Одан кейін әдетте | Мысал |
|---|---|---|
| when | қысқа әрекет (Past Simple) | …when the phone rang. |
| while | ұзағырақ әрекет (Past Continuous) | While I was cooking, … |
Оқиғалар тізбегі
| Үлгі | Мысал |
|---|---|
| Past Simple, Past Simple, Past Simple | I opened the door, turned on the light and saw the mess. |
| when + Past Simple, Past Simple | When the film ended, we went home. (алдымен біреуі, содан кейін екіншісі) |
During, while, for
| Сөз | + | Мысал |
|---|---|---|
| during | зат есім | during the meeting, during the night |
| while | сөйлем (бастауыш + етістік) | while we were having the meeting |
| for | уақыт аралығы | for two hours, for three days |
Қолданылуы
1Оқиға бөліп жіберген фондағы әрекет
Ұзағырақ әрекет жүріп жатқан; оның ортасында қысқа әрекет болды. Қысқа әрекет көбіне ұзақ әрекетті тоқтатады немесе өзгертеді.
2When + қысқа әрекет, while + ұзағырақ әрекет
When әдетте қысқа әрекеттің (Past Simple) алдында тұрады. While ұзағырақ әрекеттің (Past Continuous) алдында тұрады. Ұзақ әрекетпен when де қолданыла береді, бірақ while мағынаны анығырақ етеді.
3Оқиғалар тізбегі: тек Past Simple
Әрекеттер бірінен соң бірі болса, бәріне Past Simple қолданыңыз. When + Past Simple көбіне «алдымен мынау, содан кейін анау» дегенді білдіреді, қазақшадағы «-ған соң» сияқты.
Салыстырыңыз: шақ әңгімедегі ретті өзгертеді.
4During + зат есім, while + сөйлем, for + уақыт аралығы
During пен while екеуі де «сол уақыт ішінде» дегенді білдіреді, бірақ during зат есімнің алдында, ал while бастауыш пен етістіктің алдында тұрады. For бір нәрсенің қанша уақытқа созылғанын айтады.
5Күй етістіктері Past Simple түрінде қалады
Әрекетті емес, күйді білдіретін етістіктер (know, want, like, need, believe, understand, belong, seem) фонда да әдетте Past Simple түрінде қалады. A1-23 қараңыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Кезінде» → during + сөйлем. Қазақша «ыдыс жуып жатқан кезінде» деп «кез» сөзін сөйлеммен де айтамыз. Сөздікте «кезінде» = during болғандықтан, оны бастауыш пен етістіктің алдына қою оңай. Бірақ during тек зат есіммен келеді; сөйлемнің алдында while керек.
2. «Бойы» → during. «Бес сағат бойы», «бір ай бойы» деп ұзақтықты айтамыз. Бұл жерде «бойы» during емес: қанша уақытқа созылғанын ағылшыншада for білдіреді.
3. «Ол» → he ме, she ме? Әңгіме айтып отырғанда «ол» сөзін ойланбай he деп айтып жіберу оңай. Әйел туралы айтсаңыз, she керек.
Шатастырмаңыз
when және while — Екеуі де екі сөйлемді байланыстыра алады, бірақ әдетте әртүрлі әрекеттің алдында тұрады.
during және for — During бір нәрсенің қашан (қай кезеңнің ішінде) болғанын айтады; for оның қанша уақытқа созылғанын айтады. by және until сияқты басқа уақыт сөздері B1-31 сабағында.
Бір байланыстырушы сөз, екі түрлі шақ — Оқиғалардың ретін байланыстырушы сөз емес, шақ көрсетеді. Өткен шақтарды біріктіру туралы толығырақ B1-04 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- when / while бөлігі бірінші тұрса, үтір қойыңыз: While I was out, the parcel arrived. Екінші тұрса, әдетте үтір қойылмайды: The parcel arrived while I was out.
- while /waɪl/: көпшілік h әрпін айтпайды. Бірінші дыбыс /w/ ерінмен айтылады, «в» емес; қазақтың «у» дыбысы кейде дәл осылай [w] болып айтылады. Ортадағы /aɪ/ қазақтың «ай» тіркесіне жақын, бұл сізге оңай.
- Жылдам сөйлегенде was пен were әлсіз айтылады (/wəz/, /wə/), сондықтан екпін негізгі етістіктер мен зат есімдерге түседі: I was walking home when it started to rain.
- Past Simple жалғауы -ed жазылуы бойынша оқылмайды: started /ɪd/, stopped /t/, arrived /d/. stopped сөзінде қосымша дауысты жоқ, бір буын.
- Past Simple түрінің жазылуы (stop → stopped, try → tried) A1-27 сабағында; бұрыс етістіктер (ring → rang, fall → fell) A1-28 сабағында.
Алтын ереже
Фондағы ұзағырақ әрекет → Past Continuous (көбіне while сөзімен). Ортасында болған қысқа оқиға → Past Simple (көбіне when сөзімен). Бірінен соң бірі болған оқиғалар → бәріне Past Simple. Есте сақтаңыз: «емтихан кезінде» → during, «емтихан тапсырып отырған кезде» → while, «бес сағат бойы» → for.
Жаттығулар
A. Құрылым
Жақшадағы етістіктерді Past Simple немесе Past Continuous түрінде қолданыңыз, сөйлемдерді біріктіріңіз.
-
I (read) when the lights (go) out.
-
While we (drive) to the coast, the car (break) down.
-
She (cut) her finger while she (make) a salad.
-
when сөзімен біріктіріңіз: He was taking a photo. He dropped his phone.
-
while сөзімен біріктіріңіз: I was jogging. It started to snow.
B. Мағына
Мағынаға қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … the bus arrived, everybody got on.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … I was waiting for the bus, I met an old friend.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I fell asleep … the film.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: We lived in Canada … two years.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: When I got home, my sister … dinner. She started an hour before I arrived.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
During I was sleeping, someone called.
-
When I saw him, I was knowing he was angry.
-
I was opening the door and I was going in.
-
I met my wife while I was working in Rome.
D. Мәтін ішінде
Әңгімені толықтырыңыз. Жақшадағы етістіктерді дұрыс шақта қолданыңыз немесе дұрыс сөзді қойыңыз.
Last Friday I 15 (sit) on the sofa and my cat 16 (sleep) next to me. Suddenly, someone 17 (knock) on the door. I 18 (open) it, but nobody was there. Then, 19 I was closing the door, I 20 (see) a small box on the ground. I woke up twice 21 the night because I was thinking about it!
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Сізді таң қалдырған бір оқиға туралы жазыңыз. Бір ұзақ фондағы әрекет пен бір қысқа оқиғаны қолданыңыз.
-
Бүгін таңертең бірінен соң бірі істеген үш ісіңізді жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-01 Past Continuous қазақша: I was working, яғни «істеп жатыр едім» Қатені түзетіңіз: What you were doing at 9 pm?
-
A1-28 Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't Өткен шақ түрін жазыңыз: fall
-
A1-29 And, but, or, so, because қазақша: жалғаулықтар, also, too және үтір Дұрыс жауапты таңдаңыз: It was raining, … we stayed at home.
Жауаптар
A. Құрылым
- was reading … went
- were driving … broke
- cut … was making
- He was taking a photo when he dropped his phone. / He dropped his phone when he was taking a photo.
- While I was jogging, it started to snow. / It started to snow while I was jogging.
B. Мағына
- When
- While / When
- during
- for
- was cooking
C. Қатені табыңыз
- While I was sleeping, someone called. / When I was sleeping, someone called.
- When I saw him, I knew he was angry.
- I opened the door and went in. / I opened the door and I went in.
- ✓ I met my wife while I was working in Rome.
D. Мәтін ішінде
- was sitting
- was sleeping
- knocked
- opened
- while / when
- saw
- during / in
E. Сіздің кезегіңіз
- I was waiting for the train when I saw my old school friend.
- I got up, had breakfast and took the bus to work.
F. Аралас қайталау
- What were you doing at 9 pm?
- fell
- so
