Spoken Grammar: gramatika e bisedës në anglisht – Sounds good, He's lovely, your brother, sort of
Spoken Grammar
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do ta kuptoni dhe do ta përdorni gramatikën e bisedës së vërtetë: fjalët që hiqen në fillim, heads dhe tails, gjuhën e qëllimshme të paqartë, fjalët lidhëse të të folurit, përgjigjet e shkurtra, pyetjet bisht emfatike, pyetjet bisht të reagimit me të njëjtën polaritet, be like / go për të cituar dhe though në fund.
Ideja kryesore
Gramatika e shkruar është ndërtuar për një lexues që është vetëm me faqen. Gramatika e folur është ndërtuar për dy njerëz që ndajnë të njëjtin çast, shohin të njëjtat gjëra dhe mund ta ndërpresin njëri-tjetrin.
Meqë folësit ndajnë kaq shumë, ata e lënë jashtë atë që është e qartë (Coffee?), e njoftojnë temën në fillim dhe pastaj e komentojnë (That restaurant, it's amazing), dhe e tregojnë qëndrimin e tyre gjatë gjithë kohës (well, I mean, sort of). Kjo nuk është «gramatikë e keqe». Është një sistem tjetër me rregullat e veta, dhe folësit e rrjedhshëm i ndjekin ato po aq saktë sa shkrimtarët ndjekin rregullat e tyre.
Mendoni për bisedën si një lojë me top. Topi duhet të mbërrijë me shpejtësinë e duhur dhe të kapet lehtë. Gramatika e folur e zbut, e paralajmëron dhe e kontrollon mesazhin, që tjetri ta kapë dhe ta kthejë. Një nxënës që flet vetëm me fjali të plota të shkruara tingëllon si dikush që lexon një letër me zë.
Shqipja dhe anglishtja
Shumë nga këto ju janë të njohura nga shqipja e folur. Edhe ne nxjerrim temën përpara («Menaxherja jonë, ajo s'u përgjigjet emaileve para orës dhjetë») ose e shtojmë në fund («Është shumë i mirë, vëllai yt»), themi «Kafe?», «e kështu me radhë», «diçka e tillë». Edhe shqipja ka mënyrën e saj për habinë: «Paske mbaruar tashmë!».
Kurthet vijnë nga katër vende. Së pari, shqipja e lë jashtë vetëm përemrin kryefjalë dhe e mban foljen («Është ide e mirë» = «Kjo është ide e mirë»), kurse elipsa angleze heq kryefjalën dhe foljen bashkë (Good idea) – ose nuk heq asnjërën (It's a good idea). Së dyti, në shqip sendet kanë gjini («makina – ajo»), por në një tail anglez për një send përemri është it. Së treti, «aktualisht» do të thotë «tani, në këtë periudhë», kurse actually do të thotë «në fakt». Së katërti, «apo jo?» i shqipes kthehet lehtë në pyetjen bisht me polaritet të kundërt (haven't you?), edhe kur doni të shprehni habi; për reagimin anglishtja përdor të njëjtin polaritet (have you?).
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Kafe? | Coffee? | këtu është njësoj |
| Është ide e mirë. | Good idea. / It's a good idea. | shqip: mungon vetëm përemri, folja mbetet; anglisht: hiqni kryefjalën dhe foljen bashkë |
| Menaxherja jonë, ajo s'u përgjigjet emaileve para orës dhjetë. | Our manager, she never answers emails before ten. | këtu është njësoj: head |
| Është shumë i mirë, vëllai yt. | He's really kind, your brother. | këtu është njësoj: tail; për sende it |
| Ejani nga ora shtatë. | Come round at seven-ish. | -ish = «afërsisht» |
| Paske mbaruar tashmë! | Oh, you've finished already, have you? | habi: tail me të njëjtin polaritet |
| «Është larg?» «Në fakt, është vetëm pesë minuta larg.» | "Is it far?" "Actually, it's only five minutes away." | actually = «në fakt», jo «aktualisht» |
| Hoteli ishte i tmerrshëm. Por ama, ishte shumë i lirë. | The hotel was terrible. Mind you, it was very cheap. | këtu është njësoj |
Shkurt: heads, tails dhe «Kafe?» janë si në shqip; kujdes me «Është…» pa it, me «ajo» për sendet, me «aktualisht» dhe me «apo jo?» kur doni të habiteni.
Forma
Tiparet kryesore të gramatikës së folur
| Tipari | Çfarë ndodh | Shembull |
|---|---|---|
| Elipsa e situatës | kryefjala / folja ndihmëse / it / there hiqen në fillim | Seen it? Sounds good. |
| Head | grup emëror para fjalisë, i marrë pastaj nga një përemër | My sister, she's a pilot. |
| Tail | grup emëror pas fjalisë, që përsërit një përemër | She's a pilot, my sister. |
| Gjuha e paqartë | përafrim, zbutje, lista të lira | sort of, kind of, -ish, and stuff, or something |
| Fjalët lidhëse të të folurit | organizojnë bisedën dhe tregojnë qëndrimin | well, anyway, I mean, you know, right, mind you, actually |
| Përgjigjet e shkurtra | reagime të shkurtra | Fair enough. Absolutely. I suppose so. |
| Pyetje bisht emfatike | i njëjti polaritet, rend pohor, intonacion që bie | You're mad, you are. |
| Pyetje bisht reagimi | i njëjti polaritet, rend pyetës, zakonisht intonacion që ngrihet | So you're leaving, are you? |
| Citimi | be like / go sjellin fjalët në një tregim | She was like, "No way!" |
| Though në fund | kontrast i shtuar në fund | It's small, though. |
Çfarë mund të hiqet në elipsën e situatës
| Hiqet | Forma e plotë | Forma e folur |
|---|---|---|
| I | I don't know. | Don't know. |
| It / that + be | It's a good idea. | Good idea. |
| Folje ndihmëse + you | Have you finished? | Finished? |
| Folje ndihmëse + you | Do you want some? | Want some? |
| Is there / are there | Is there any milk left? | Any milk left? |
| Nyja (shumë jozyrtare) | The car's outside. | Car's outside. |
Zhduken vetëm fjalët në fillim të fjalisë, dhe vetëm kur dëgjuesi mund t'i nxjerrë nga situata. Në shqip zakonisht hiqet vetëm përemri kryefjalë; në anglisht hiqen bashkë kryefjala dhe folja ndihmëse (ose be).
Përdorimi
1Elipsa e situatës
Kur situata i bën të qarta fjalët që mungojnë, folësit i heqin në fillim të fjalisë – zakonisht një përemër vetor kryefjalë, një folje ndihmëse, it ose there. Kjo i zgjeron rregullat e elipsës te C1-10, ku fjalët që mungonin ishin thënë më parë në tekst.
2Heads dhe tails
Një head e vë temën në fillim, që dëgjuesi të dijë për çfarë po flisni; pastaj një përemër e merr atë. Një tail e shton grupin emëror në fund për ta bërë referencën të qartë ose për të nënvizuar një mendim. Tails janë veçanërisht të zakonshme me vlerësimet. Shqipja e folur i ka të dyja.
3Gjuha e paqartë
Folësit e shmangin saktësinë qëllimisht: për të tingëlluar miqësorë, për të mos u dukur pedantë, ose sepse detaji i saktë nuk ka rëndësi. -ish mund t'u ngjitet orëve, numrave, ngjyrave dhe mbiemrave. And stuff, and things dhe or something mbyllin një listë sendesh ose veprimtarish – si «e kështu me radhë», «a diçka e tillë».
4Fjalët lidhëse në të folur
Fjalët lidhëse të të folurit e drejtojnë bisedën: e nisin, ndërrojnë temën, korrigjojnë, kontrollojnë njohuritë e përbashkëta, shtojnë një kontrast. Zakonisht vijnë në fillim të fjalisë dhe kanë pak kuptim fjalori, por shumë kuptim shoqëror.
5Përgjigjet e shkurtra dhe zbutësit
Dëgjuesit tregojnë që po ndjekin, që janë dakord ose që pranojnë me përgjigje të shkurtra të ngurosura. Shumë prej tyre e zbusin pajtimin ose mospajtimin. Edhe pyetjet-përgjigje si "Are you?" bëjnë pjesë këtu (A2-32).
6Pyetjet bisht për theksim
Ndryshe nga pyetjet bisht të zakonshme (B1-15), një pyetje bisht emfatike e mban të njëjtin polaritet, përdor rendin pohor (përemër + folje ndihmëse) dhe nuk pyet asgjë. E forcon një mendim. Është jozyrtare dhe kryesisht britanike; përemri mund të zëvendësohet me një emër.
7Pyetjet bisht me të njëjtin polaritet për reagim dhe habi
Një pohim pozitiv mund të marrë edhe një pyetje bisht pozitive në rend pyetës, zakonisht me intonacion që ngrihet. Nuk kontrollon informacionin; reagon ndaj diçkaje që sapo e keni mësuar ose vënë re – interes, habi ose, me ton më të ashpër, bezdi ose sfidë. Fjalia shpesh fillon me So ose Oh. Ky model përdoret pothuajse vetëm me pohime pozitive. Në shqip habinë e shpreh shpesh habitorja («paske…»).
8Citimi dhe though në fund
Kur tregojnë një histori, folësit shpesh i prezantojnë fjalët ose reagimin e dikujt me be like ose go në vend të say. Be like mund të sjellë fjalë, mendime ose një qëndrim; është shumë jozyrtare dhe e zakonshme te folësit e rinj. Go shpesh vjen në të tashmen, edhe në një histori të kaluar, dhe e bën tregimin të duket i gjallë. Though në fund të fjalisë i shton një kontrast asaj që sapo u tha, si një but i vendosur në fund – si «ama» në shqip; në të folur është shumë më i shpeshtë se although. Mbajini të tria jashtë shkrimit zyrtar.
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Është bukur që…» → Is great that… Në shqip fjalia nis me foljen, dhe kryefjala – fjalia me «që» – vjen pas saj: «Është bukur që erdhe edhe ti! Nuk e prisja». Para foljes nuk vihet asgjë. Në anglisht ky vend nuk mbetet bosh: ose vini it (It's great…), ose në të folur hiqni it dhe is bashkë.
2. «Është shumë e madhe, makina…» → She's big, the car. Në shqip tail për një send merr gjininë e emrit: «Është vërtet e madhe, makina e re e Arbenit». Prandaj del she. Në anglisht për sendet përemri është gjithmonë it.
3. «Aktualisht» → actually. «Aktualisht motra ime studion mjekësi në Tiranë» do të thotë «tani, në këtë periudhë». Actually në anglisht do të thotë «në fakt», «ndryshe nga ç'mendon ti», dhe fjalia merr një kuptim tjetër: sikur po e korrigjoni dëgjuesin.
4. «Paske ndërruar…!» → haven't you? Kur habitemi, në shqip themi «Paske ndërruar flokët!» ose shtojmë «apo jo?». «Apo jo» kthehet lehtë në pyetjen bisht me polaritet të kundërt, që në anglisht pyet për konfirmim. Për habi dhe reagim, anglishtja përdor të njëjtin polaritet dhe intonacion që ngrihet.
Mos i ngatërroni
pyetje bisht e zakonshme, emfatike apo e reagimit – Pyetja bisht e zakonshme e ndryshon polaritetin dhe kontrollon; ajo emfatike e mban polaritetin, përdor rendin pohor dhe komenton; ajo e reagimit e mban polaritetin, përdor rendin pyetës dhe reagon. Shih B1-15.
elipsa e situatës apo elipsa e tekstit – Elipsa e tekstit heq fjalë që janë thënë tashmë (C1-10); elipsa e situatës heq fjalë që janë të qarta nga situata.
actually apo at the moment – Actually sinjalizon kontrast me atë që beson dikush; nuk është fjalë kohe. «Aktualisht» = at the moment / currently.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Heads thuhen me tonin e tyre, të ndjekur nga një pauzë e shkurtër: That house (pauzë) it's huge.
- Tails thuhen shpejt dhe me zë të ulët, si një mendim i shtuar më pas: He's lovely, your brother.
- Pyetjet bisht emfatike bien në intonacion; ato të reagimit zakonisht ngrihen.
- Fjalët lidhëse shpesh reduktohen: you know /jəˈnəʊ/ (UK), /jəˈnoʊ/ (US) – me një «ë» të shkurtër te you; kind of /ˈkaɪndə/ dhe sort of /ˈsɔːtə/ (UK), /ˈsɔːrdə/ (US) – of bëhet një «ë» e dobët. Shih T-01.
- Actually /ˈæktʃuəli/ ka theksin në rrokjen e parë dhe zanoren /æ/, që nuk ekziston në shqip: hapeni gojën më shumë se për «e». Mos e thoni si «aktualisht» pa fund.
- Në dialogun e shkruar, një head ose tail ndahet me presje: Lovely people, the neighbours.
Rregulli i artë
Në bisedë thoni atë që i duhet dëgjuesit, jo çdo fjalë: hiqni atë që e bën të qartë situata (kryefjalën dhe foljen bashkë, jo vetëm kryefjalën), njoftoni temën dhe përdorni fjalë të vogla – well, I mean, sort of – për ta drejtuar marrëdhënien. Mbajini këto tipare për të folurin dhe për mesazhet jozyrtare.
Ushtrime
A. Forma
Rishkruani çdo fjali si anglisht e natyrshme e folur, duke përdorur tiparin e dhënë.
-
Elipsa e situatës: Have you seen my keys anywhere?
-
Një tail, për të nënvizuar mendimin tuaj: Your sister is very funny.
-
Një head: Have you tried the new gym on Park Road?
-
Një pyetje bisht emfatike, për ta forcuar mendimin tuaj: He's clever.
-
Një reagim ndaj një lajmi që sapo e dëgjuat, me "So" dhe një pyetje bisht me të njëjtin polaritet: You've bought a new car.
-
"Though" në fund te fjalia e dytë: The hotel was lovely. But it was a long way from the beach.
B. Kuptimi
Lexoni situatën dhe zgjidhni përgjigjen ose fjalinë që i shkon më mirë.
-
Një kolege thotë: "I can't come tonight — I've got a deadline." Ju e pranoni arsyen e saj. Cila përgjigje i shkon?Fair enough accepts a reason; Tell me about it = strong agreement from experience
-
Keni mbaruar së foluri për një problem në punë dhe doni të kaloni te një temë e re. Cila i shkon?anyway changes or closes a topic
-
Një shoqe thotë: "You must be exhausted after that flight." Ju ndiheni mirë, ndryshe nga ç'pret ajo. Cila përgjigje i shkon?actually corrects an expectation
-
Djali juaj adoleshent ju thotë se e ka rregulluar dhomën. Jeni i habitur dhe pak ironik. Cila i shkon?same polarity, question order = a reaction, not a check
-
Doni ta forconi mendimin tuaj për një shok, jo të pyesni. Cila i shkon?emphatic tag: same polarity, statement order
-
Përfundimi i një eseje akademike. Cila i shkon?ellipsis and vague language belong to speech
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
Is a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
-
He's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
-
Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
-
Have finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
-
Has gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Në kontekst
Kjo bisedë tingëllon si tekst i shkruar. Rishkruani pjesët me numër si të folur të natyrshëm, sipas udhëzimit.
Mia: (18) Is there any coffee left?
Sam: No, I'm afraid not. There's some tea. (19) But it's the herbal kind.
Mia: Oh well. (20) It sounds like a tea day, then. Oh, and (21) the new manager is really nice.
Sam: Yes, she's lovely. (22) She is a little shy, I think. In the meeting yesterday, (23) she said, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed.
Mia: Ha! By the way, (24) did you say that the machine is broken again?
Sam: Yes, again. Right, I'd better get back to my desk. (25) I will see you at the meeting at about three.
-
Bëjeni (18) bisedore me elipsë të situatës.
-
Rishkruani (19) me "though" në fund.
-
Bëjeni (20) bisedore duke e hequr kryefjalën.
-
Rishkruani (21) me një tail.
-
Te (22), zëvendësojeni "a little" me gjuhë të paqartë të folur.
-
Ritregojeni (23) si një histori të gjallë, me "go" ose "be like".
-
Rishkruani (24) si reagim ndaj një lajmi, me "So" dhe një pyetje bisht me të njëjtin polaritet.
-
Bëjeni (25) bisedore: hiqni kryefjalën dhe përdorni "-ish".
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Një shok thotë: "I'm moving to Canada next month!" Përgjigjuni me 2–3 fjali të folura. Përdorni një pyetje-përgjigje ose një pyetje bisht reagimi, një përgjigje të shkurtër dhe një fjalë lidhëse si I mean ose well.
-
I tregoni një shoku për fundjavën e kaluar me 2–3 fjali të folura. Përdorni një tail, një shprehje të paqartë (-ish, sort of, and stuff) dhe though në fund.
-
Tregoni një çast të shkurtër nga një histori qesharake me 2–3 fjali të folura. Përdorni një head, të paktën një herë be like ose go, dhe anyway për t'u kthyer te thelbi.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
C1-10 Ellipsis and Substitution: I think so, I hope not, I'd love to, but John did – si ta shmangni përsëritjen në anglisht Shkurtojeni përgjigjen me zëvendësim: "Are you coming to the party?" "I hope that I'm coming to the party."
-
B1-15 Question Tags në anglisht: «…, isn't it?» në vend të «apo jo?» Rishkruani si propozim me një pyetje bisht: Let's start.
Përgjigjet
A. Forma
- Seen my keys anywhere?
- She's very funny, your sister.
- The new gym on Park Road, have you tried it?
- He's clever, he is.
- So you've bought a new car, have you?
- The hotel was lovely. It was a long way from the beach, though.
B. Kuptimi
- Fair enough, maybe next time.
- Anyway, what time does the film start tonight?
- Actually, I feel fine. I slept the whole way.
- So you've finally tidied your room, have you?
- Honestly, you're an absolute genius, you are.
- This appears to be a sensible proposal.
C. Gjeni gabimin
- It's a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you. / Shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
- She's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
- ✓ Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
- Have you finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes. / Finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
- Has he gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend. / Gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Në kontekst
- Any coffee left?
- It's the herbal kind, though.
- Sounds like a tea day, then.
- She's really nice, the new manager.
- She's kind of shy, I think. / She's sort of shy, I think.
- she goes, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed / she was like, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed
- So the machine's broken again, is it?
- See you at the meeting at three-ish. / See you at the meeting at threeish.
E. Radha juaj
- Oh, are you? Wow, good for you! I mean, I'll miss you, but it sounds amazing.
- It was brilliant, that party. We just danced and chatted and stuff till one-ish. The music was a bit loud, though.
- My neighbour, she knocks on my door at midnight, and she's like, "Have you seen my cat?" We search the whole building. Anyway, the cat was asleep on her own sofa the whole time.
F. Përsëritje e përzier
- I hope so.
- Let's start, shall we?
