Danışıq qrammatikası azərbaycanca: Seen it?, heads and tails, sort of, you are, be like
Spoken Grammar
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz canlı söhbətin qrammatikasını başa düşüb işlədə biləcəksiniz: cümlənin əvvəlində düşən sözlər, «baş» və «quyruq» (heads and tails), qeyri-müəyyən ifadələr (vague language), danışıqdakı əlaqə sözləri (discourse markers), qısa reaksiyalar, vurğu bildirən «tag»-lar, eyni polyarlıqlı reaksiya «tag»-ları, be like / go ilə sitat və cümlənin sonundakı though.
Əsas fikir
Yazı qrammatikası səhifə ilə tək qalan oxucu üçün qurulub. Danışıq qrammatikası isə eyni anı paylaşan, eyni şeyləri görən və bir-birinin sözünü kəsə bilən iki insan üçün qurulub.
Danışanların ortaq şeyi çox olduğu üçün onlar aydın olanı buraxır (Coffee?), əvvəl mövzunu elan edib sonra onun haqqında fikir deyir (That restaurant, it's amazing) və münasibətlərini daim göstərir (well, I mean, sort of). Bu, «pis qrammatika» deyil. Bu, öz qaydaları olan başqa bir sistemdir və səlis danışanlar o qaydalara yazıçıların öz qaydalarına əməl etdiyi qədər dəqiq əməl edir.
Söhbəti top atıb-tutma oyunu kimi düşünün. Top lazımi sürətlə gəlməli və asan tutulmalıdır. Danışıq qrammatikası mesajı yumşaldır, elan edir və yoxlayır ki, qarşı tərəf onu tutub geri ata bilsin. Yalnız tam yazı cümlələri ilə danışan öyrənən ucadan məktub oxuyan adama oxşayır.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Danışıq qrammatikasının çoxu Azərbaycan dilində də var və bu, sizə kömək edir. Biz mübtədanı onsuz da tez-tez buraxırıq: «Artıq görmüşəm», «Qəhvə?». «Baş» və «quyruq» da bizdə var: «Tindəki o kafe, getmisən ora?», «Çox mehribandır, sənin qardaşın». Danışıq sözlərimizin də ingiliscə qarşılıqları var: yəni → I mean, nəysə → anyway, əslində → actually, filan, zad → and stuff, or something, hə? → reaksiya «tag»-ı (So you're leaving, are you?), hekayədəki deyir ki → he goes. İki yerdə isə ehtiyatlı olun. Birincisi, bizdə «-dır» şəkilçisi sözün içindədir: «Yaxşı fikirdir». Ona görə ingiliscədə mübtədanı atıb is sözünü saxlayırıq: Is a good idea ❌. İngiliscədə it və is birlikdə düşür: Good idea. İkincisi, o əvəzliyi kişi və qadın üçün eynidir, ingiliscədə isə «baş» və ya «quyruqla» uyğun he və ya she seçmək lazımdır.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| Yaxşı fikirdir. | Good idea. / It's a good idea. | it və is birlikdə düşür |
| Artıq görmüşəm. | Seen it already. | mübtəda düşür: eyni məntiq |
| Çox mehribandır, sənin qardaşın. | He's really kind, your brother. | «o» → he / she |
| Nəysə, həftə sonun necə keçdi? | Anyway, how was your weekend? | mövzunu dəyişir |
| Sadəcə işdən-filandan danışdıq. | We just chatted about work and stuff. | qeyri-müəyyən siyahı |
| Deməli, gedirsən, hə? | So you're leaving, are you? | reaksiya: eyni polyarlıq |
| Əslində, cəmi beş dəqiqəlik yoldur. | Actually, it's only five minutes away. | «əslində», «hazırda» yox |
| O da deyir ki: «Mən ödəmirəm.» | So he goes, "I'm not paying for that." | hekayədə sitat |
Quruluş
Danışıq qrammatikasının əsas xüsusiyyətləri
| Xüsusiyyət | Nə baş verir | Nümunə |
|---|---|---|
| Situativ ixtisar (situational ellipsis) | əvvəldəki mübtəda / köməkçi feil / it / there düşür | Seen it? Sounds good. |
| «Baş» (head) | budaq cümlədən əvvəl isim birləşməsi, sonra əvəzlik onu götürür | My sister, she's a pilot. |
| «Quyruq» (tail) | budaq cümlədən sonra əvəzliyi təkrarlayan isim birləşməsi | She's a pilot, my sister. |
| Qeyri-müəyyən ifadələr | təxmin, yumşaltma, sərbəst sadalama | sort of, kind of, -ish, and stuff, or something |
| Əlaqə sözləri | danışığı təşkil edir və münasibət göstərir | well, anyway, I mean, you know, right, mind you, actually |
| Qısa reaksiyalar | qısa cavablar | Fair enough. Absolutely. I suppose so. |
| Vurğu «tag»-ı | eyni polyarlıq, nəqli söz sırası, enən ton | You're mad, you are. |
| Reaksiya «tag»-ı | eyni polyarlıq, sual söz sırası, adətən qalxan ton | So you're leaving, are you? |
| Sitat sözləri | be like / go hekayədə sözləri təqdim edir | She was like, "No way!" |
| Sondakı though | sonda əlavə olunan ziddiyyət | It's small, though. |
Situativ ixtisarda nə düşə bilər
| Düşən | Tam forma | Danışıq forması |
|---|---|---|
| I | I don't know. | Don't know. |
| It / that + be | It's a good idea. | Good idea. |
| Köməkçi feil + you | Have you finished? | Finished? |
| Köməkçi feil + you | Do you want some? | Want some? |
| Is there / are there | Is there any milk left? | Any milk left? |
| Artikl (çox qeyri-rəsmi) | The car's outside. | Car's outside. |
Yalnız budaq cümlənin əvvəlindəki sözlər düşür və yalnız dinləyici onları vəziyyətdən bərpa edə biləndə.
İstifadə
1Situativ ixtisar
Vəziyyət düşən sözləri aydın edəndə danışanlar onları cümlənin əvvəlində buraxır: adətən mübtəda kimi işlənən şəxs əvəzliyini, köməkçi feili, it və ya there sözünü. Bu, C1-10 dərsindəki ellipsis qaydalarını genişləndirir: orada düşən sözlər mətndə əvvəl deyilmişdi. Azərbaycancada mübtədanı buraxmaq adidir, amma ingiliscədə it is həmişə birlikdə düşür.
2«Baş» və «quyruq»
«Baş» mövzunu qabağa çıxarır ki, dinləyici nədən danışdığınızı bilsin; sonra əvəzlik onu götürür. «Quyruq» isə isim birləşməsini sona əlavə edir ki, kimdən və ya nədən danışıldığı aydın olsun və ya fikir vurğulansın. «Quyruqlar» xüsusən qiymətləndirmələrdə çox işlənir. Azərbaycancada da belə deyirik, yalnız əvəzliyin cinsinə diqqət edin: he və ya she.
3Qeyri-müəyyən ifadələr
Danışanlar dəqiqlikdən çox vaxt qəsdən qaçır: səmimi səslənmək, xırdaçı görünməmək üçün və ya dəqiq detal vacib olmadığına görə. -ish saata, rəqəmə, rəngə və sifətə qoşula bilər. And stuff, and things və or something əşya və ya fəaliyyət siyahısını bitirir; bizim «filan», «zad» sözlərimiz kimi.
4Danışıqda əlaqə sözləri
Danışıqdakı əlaqə sözləri söhbəti idarə edir: başlamaq, mövzunu dəyişmək, düzəliş etmək, ortaq bilgini yoxlamaq, ziddiyyət əlavə etmək. Adətən budaq cümlənin əvvəlində gəlir; lüğət mənaları azdır, amma sosial mənaları çoxdur.
5Qısa reaksiyalar və yumşaldıcılar
Dinləyicilər izlədiklərini, razılaşdıqlarını və ya qəbul etdiklərini qısa sabit cavablarla göstərir. Onların çoxu razılığı və ya etirazı yumşaldır. "Are you?" kimi cavab sualları da bura aiddir (A2-32 dərsinə baxın).
6Vurğu üçün «tag»-lar
Sual «tag»-larından fərqli olaraq (B1-15 dərsinə baxın), vurğu «tag»-ı eyni polyarlığı saxlayır, nəqli söz sırası ilə gəlir (əvəzlik + köməkçi feil) və heç nə soruşmur. O, fikri gücləndirir. Qeyri-rəsmidir və əsasən Britaniya ingiliscəsində işlənir; əvəzliyin yerində tam isim də gələ bilər. Azərbaycancadakı «Dəlisən də, dəli!» quruluşu buna yaxındır.
7Reaksiya və təəccüb üçün eyni polyarlıqlı «tag»-lar
Təsdiq cümləsinə sual söz sırası ilə təsdiq «tag»-ı da qoşula bilər, adətən qalxan tonla. O, məlumatı yoxlamır; indicə öyrəndiyiniz və ya gördüyünüz bir şeyə reaksiya bildirir: maraq, təəccüb, daha kəskin tonla isə əsəb və ya etiraz. Cümlə çox vaxt So və ya Oh ilə başlayır. Bu qəlib demək olar ki, yalnız təsdiq cümlələri ilə işlənir. Bizim «Deməli, …, hə?» quruluşumuz eyni işi görür.
8Sitat sözləri və sondakı though
Hekayə danışanda danışanlar kiminsə sözlərini və ya reaksiyasını tez-tez say yerinə be like və ya go ilə təqdim edir. Be like sözləri, fikirləri və ya münasibəti nəql edə bilər; çox qeyri-rəsmidir və gənclər arasında geniş yayılıb. Go keçmiş hekayədə də çox vaxt indiki zamanda olur, bu da hekayəni canlı edir; bizim «o da deyir ki…» kimi. Budaq cümlənin sonundakı though indicə deyilənə ziddiyyət əlavə edir, sanki but sona qoyulub; danışıqda although sözündən qat-qat çox işlənir. Bu üçünü rəsmi yazıda işlətməyin.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «-dır» qalır → Is too cold… Azərbaycancada «Bu gün piknik üçün çox soyuqdur» cümləsində mübtəda yoxdur, amma «-dır» sözün içində qalır. Ona görə ingiliscədə mübtədanı atıb is sözünü saxlayırıq. İngiliscədə ya it's tam qalır, ya da it və is birlikdə düşür.
2. «O» → yanlış əvəzlik. «Gəncədəki xalam, o, kiçik bir otel işlədir» cümləsində «o» kişi də, qadın da ola bilər. İngiliscədə «başı» götürən əvəzlik onunla cinsə görə uyğun olmalıdır: my aunt → she, my uncle → he.
3. «Aktual», «hazırda» → actually. Actually sözü səslənişcə bizim «aktual» sözümüzə bənzəyir. «Aktual» isə «cari, günün mövzusu olan» deməkdir («aktual məsələ»), ona görə actually sözünü «hazırda, indiki vaxtda» mənasında işlədirik. Actually isə «əslində», yəni «sizin gözlədiyinizin əksinə» deməkdir. «Hazırda» üçün at the moment, currently işlədin.
Qarışdırmayın
sual «tag»-ı, vurğu «tag»-ı və reaksiya «tag»-ı — Sual «tag»-ı polyarlığı dəyişir və yoxlayır; vurğu «tag»-ı polyarlığı saxlayır, nəqli söz sırası ilə gəlir və fikir bildirir; reaksiya «tag»-ı polyarlığı saxlayır, sual söz sırası ilə gəlir və reaksiya verir. B1-15 dərsinə baxın.
situativ ixtisar və mətn ixtisarı — Mətn ixtisarı artıq deyilmiş sözləri buraxır (C1-10 dərsinə baxın); situativ ixtisar isə vəziyyətdən aydın olan sözləri buraxır.
actually və at the moment — Actually kiminsə inandığı şeyə ziddiyyət bildirir; zaman sözü deyil.
Yazılış və tələffüz
- «Baş» öz tonu ilə deyilir, ardınca qısa fasilə olur: That house (fasilə) it's huge.
- «Quyruq» sonradan ağla gələn fikir kimi tez və alçaq səslə deyilir: He's lovely, your brother.
- Vurğu «tag»-larında səs enir; reaksiya «tag»-larında adətən qalxır. Bizim «…, hə?» sualımızda da səs qalxır.
- Əlaqə sözləri çox vaxt qısalır: you know /jəˈnəʊ/ (UK), /jəˈnoʊ/ (US); kind of /ˈkaɪndə/; sort of /ˈsɔːtə/ (UK), /ˈsɔːrdə/ (US). T-01 dərsinə baxın.
- Actually /ˈæktʃuəli/: vurğu birinci hecaya düşür, /æ/ səsi azərbaycanca ə səsinə yaxındır; sonuncu hecanı vurğulamayın.
- Yazılı dialoqda «baş» və ya «quyruğu» vergüllə ayırın: Lovely people, the neighbours.
Qızıl qayda
Söhbətdə hər sözü yox, dinləyiciyə lazım olanı deyin: vəziyyətdən aydın olanı buraxın, mövzunu elan edin və münasibəti idarə etmək üçün kiçik sözlər (well, I mean, sort of) işlədin. Mübtədanı atanda is sözünü də atın, «o» əvəzliyini çevirəndə he və ya she seçin. Bu xüsusiyyətləri danışıq və qeyri-rəsmi mesajlar üçün saxlayın.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Hər cümləni verilən xüsusiyyətlə təbii danışıq ingiliscəsi kimi yenidən yazın.
-
Situativ ixtisar: Have you seen my keys anywhere?
-
Fikrinizi vurğulamaq üçün «quyruq»: Your sister is very funny.
-
«Baş»: Have you tried the new gym on Park Road?
-
Fikrinizi gücləndirmək üçün vurğu «tag»-ı: He's clever.
-
"So" və eyni polyarlıqlı «tag» ilə indicə eşitdiyiniz xəbərə reaksiya: You've bought a new car.
-
İkinci cümlədə sondakı "though": The hotel was lovely. But it was a long way from the beach.
B. Məna
Vəziyyəti oxuyun və ona ən uyğun cavabı və ya cümləni seçin.
-
Həmkarınız deyir: "I can't come tonight — I've got a deadline." Siz onun səbəbini qəbul edirsiniz. Hansı cavab uyğundur?Fair enough səbəbi qəbul edir; Tell me about it = öz təcrübəsindən güclü razılıq
-
İşdəki problem haqqında danışıb qurtarmısınız və yeni mövzuya keçmək istəyirsiniz. Hansı uyğundur?anyway mövzunu dəyişir və ya bağlayır
-
Rəfiqəniz deyir: "You must be exhausted after that flight." Siz isə özünüzü yaxşı hiss edirsiniz və o, bunu gözləmir. Hansı cavab uyğundur?actually gözləntini düzəldir
-
Yeniyetmə oğlunuz otağını yığışdırdığını deyir. Siz təəccüblənirsiniz və bir az istehza edirsiniz. Hansı uyğundur?eyni polyarlıq, sual söz sırası = yoxlama yox, reaksiya
-
Dostunuz haqqında fikrinizi gücləndirmək istəyirsiniz, sual vermək yox. Hansı uyğundur?vurğu «tag»-ı: eyni polyarlıq, nəqli söz sırası
-
Akademik essenin nəticəsi. Hansı uyğundur?ixtisar və qeyri-müəyyən ifadələr danışığa aiddir
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzgün cümləni yazın.
-
Is a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
-
He's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
-
Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
-
Have finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
-
Has gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Mətndə
Bu söhbət yazılı mətn kimi səslənir. Nömrələnmiş hissələri göstərişə uyğun təbii danışıq kimi yenidən yazın.
Mia: (18) Is there any coffee left?
Sam: No, I'm afraid not. There's some tea. (19) But it's the herbal kind.
Mia: Oh well. (20) It sounds like a tea day, then. Oh, and (21) the new manager is really nice.
Sam: Yes, she's lovely. (22) She is a little shy, I think. In the meeting yesterday, (23) she said, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed.
Mia: Ha! By the way, (24) did you say that the machine is broken again?
Sam: Yes, again. Right, I'd better get back to my desk. (25) I will see you at the meeting at about three.
-
(18) cümləsini situativ ixtisarla qeyri-rəsmi edin.
-
(19) cümləsini sondakı "though" ilə yenidən yazın.
-
Mübtədanı buraxaraq (20) cümləsini qeyri-rəsmi edin.
-
(21) hissəsini «quyruq» ilə yenidən yazın.
-
(22) cümləsində "a little" sözlərini danışıqdakı qeyri-müəyyən ifadə ilə əvəz edin.
-
(23) hissəsini "go" və ya "be like" sitat sözü ilə canlı hekayə kimi yenidən danışın.
-
(24) hissəsini "So" və eyni polyarlıqlı «tag» ilə xəbərə reaksiya kimi yenidən yazın.
-
(25) cümləsini qeyri-rəsmi edin: mübtədanı buraxın və "-ish" işlədin.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Dostunuz deyir: "I'm moving to Canada next month!" 2–3 danışıq cümləsi ilə cavab verin. Cavab sualı və ya reaksiya «tag»-ı, bir qısa reaksiya və I mean və ya well kimi bir əlaqə sözü işlədin.
-
Dostunuza keçən həftə sonu haqqında 2–3 danışıq cümləsi ilə danışın. Bir «quyruq», bir qeyri-müəyyən ifadə (-ish, sort of, and stuff) və sonda though işlədin.
-
Gülməli bir hekayədən qısa bir anı 2–3 danışıq cümləsi ilə danışın. Bir «baş», ən azı bir dəfə be like və ya go işlədin və əsas fikrə qayıtmaq üçün anyway deyin.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
C1-10 Ellipsis və substitution azərbaycanca: but John did, I hope not, I'd love to Cavabı substitution (qısa əvəzedici söz) ilə qısaldın: "Are you coming to the party?" "I hope that I'm coming to the party."
-
B1-15 Question Tags azərbaycanca: «…, elə deyilmi?» ingiliscə necə deyilir? Sual «tag»-ı ilə təklif kimi yenidən yazın: Let's start.
Cavablar
A. Quruluş
- Seen my keys anywhere?
- She's very funny, your sister.
- The new gym on Park Road, have you tried it?
- He's clever, he is.
- So you've bought a new car, have you?
- The hotel was lovely. It was a long way from the beach, though.
B. Məna
- Fair enough, maybe next time.
- Anyway, what time does the film start tonight?
- Actually, I feel fine. I slept the whole way.
- So you've finally tidied your room, have you?
- Honestly, you're an absolute genius, you are.
- This appears to be a sensible proposal.
C. Səhvi tapın
- It's a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you. / Shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
- She's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
- ✓ Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
- Have you finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes. / Finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
- Has he gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend. / Gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Mətndə
- Any coffee left?
- It's the herbal kind, though.
- Sounds like a tea day, then.
- She's really nice, the new manager.
- She's kind of shy, I think. / She's sort of shy, I think.
- she goes, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed / she was like, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed
- So the machine's broken again, is it?
- See you at the meeting at three-ish. / See you at the meeting at threeish.
E. Sizin növbəniz
- Oh, are you? Wow, good for you! I mean, I'll miss you, but it sounds amazing.
- It was brilliant, that party. We just danced and chatted and stuff till one-ish. The music was a bit loud, though.
- My neighbour, she knocks on my door at midnight, and she's like, "Have you seen my cat?" We search the whole building. Anyway, the cat was asleep on her own sofa the whole time.
F. Qarışıq təkrar
- I hope so.
- Let's start, shall we?
