Weak Forms dhe connected speech: format e dobëta, schwa, gonna, wanna dhe theksi i fjalisë në anglisht
Weak Forms and Connected Speech
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do t'i dëgjoni dhe do t'i thoni tingujt e shkurtër e të dobët të fjalëve gramatikore (can, was, to, of, and), do t'i kuptoni kontraktimet, edhe ato të dyfishta (I'd've), do t'i njihni reduktimet jozyrtare si gonna dhe dunno, do t'i ndiqni fjalët që bashkohen në të folurin e shpejtë dhe do ta vendosni theksin në vendin e duhur.
Ideja kryesore
Anglishtja ka një ritëm të fortë. Fjalët e rëndësishme – emrat, foljet kryesore, mbiemrat, ndajfoljet – janë të theksuara: më të forta, më të gjata dhe më të qarta. Fjalët gramatikore – foljet ndihmëse, nyjet, parafjalët, përemrat – zakonisht janë të patheksuara, ndaj bëhen të shkurtra dhe të dobëta.
Përfytyroni një fjali si një varg shtyllash të larta me një litar midis tyre. Shtyllat janë fjalët me kuptim. Litari është gramatika. Në të folurin e shpejtë litari varet dhe pothuajse prek tokën: What do you want to do? tingëllon afërsisht /ˈwɒtʃə ˈwɒnə ˈduː/. Gramatika është ende aty; thjesht e dëgjoni si disa tinguj të shpejtë e të butë.
Prandaj nxënësit që e dinë gramatikën shpesh nuk kuptojnë filmat ose bisedat. Presin tingullin e fjalorit për was, to dhe have, por në të folurin normal njerëzit pothuajse kurrë nuk e thonë kështu. Shumica e këtyre tingujve të dobët kanë të njëjtën zanore: një zanore e shkurtër, e lirshme, në mes të gojës. Quhet schwa /ə/ dhe është tingulli më i shpeshtë i anglishtes.
Shqipja dhe anglishtja
Këtu keni një avantazh të madh: ë-ja e shqipes është shumë afër schwa-s angleze. Kur to bëhet /tə/ dhe of bëhet /əv/, zanorja është pothuajse «ë» e shkurtër e patheksuar. Edhe the fillon me /ð/, që është «dh» e shqipes. Vështirësia është te ritmi. Shqipja shkruhet siç shqiptohet dhe çdo fjalë e ruan zanoren e plotë, kështu që shqipfolësit priren t'i lexojnë fjalët angleze «siç shkruhen» dhe t'i japin çdo fjale të njëjtën peshë. Në anglisht fjalët gramatikore pothuajse zhduken midis fjalëve të theksuara. Edhe h-ja: në shqip shqiptohet gjithmonë, por te him, her e patheksuar shpesh humbet.
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| zanorja «ë» e shkurtër | /ə/ te to /tə/, of /əv/, a /ə/ | këtu është njësoj: një avantazh |
| «dh» te «dhoma» | /ð/ te the /ðə/ | këtu është njësoj |
| çdo fjalë me zanoren e plotë | I can swim /aɪ kən ˈswɪm/ | fjalët gramatikore bëhen të dobëta |
| «h» shqiptohet gjithmonë | I asked him /aɪ ˈɑːskt ɪm/ | h e dobët shpesh humbet |
| do të telefonoj | I'm gonna call | gonna vetëm për të ardhmen |
Shkurt: tingullin e schwa-s e keni tashmë te «ë»; ajo që duhet të mësoni është ritmi – shtylla të forta, litar i dobët.
Forma
Format e dobëta të fjalëve gramatikore
| Fjala | Forma e fortë | Forma e dobët | Shembull |
|---|---|---|---|
| can | /kæn/ | /kən/, /kn/ | I can swim. |
| was | /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) | /wəz/, shumë e shkurtër | She was late. |
| were | /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) | /wə/ (UK), /wər/ (US) | They were tired. |
| have | /hæv/ | /həv/, /əv/ | Where have you been? |
| do | /duː/ | /də/ | What do you think? |
| to | /tuː/ | /tə/ | I want to go. |
| of | /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) | /əv/ ose /ə/ | a cup of tea |
| for | /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) | /fə/ (UK), /fər/ (US) | It's for you. |
| and | /ænd/ | /ən/ ose /n/ | fish and chips |
| a / an | /eɪ/ / /æn/ | /ə/ / /ən/ | a cup, an apple |
| the | /ðiː/ | /ðə/; para një tingulli zanor, /ði/ e shkurtër | the cup, the apple |
| at / from | /æt/ / /frɒm/ | /ət/ / /frəm/ | at home, from London |
Para një tingulli zanor, the tingëllon /ði/ (the apple) dhe to /tu/ (to eat), jo /ðə/ dhe /tə/.
Kontraktimet, edhe ato të dyfishta
| Forma e plotë | Kontraktimi | Shkruhet? |
|---|---|---|
| it will | it'll | po (jozyrtare) |
| there will | there'll | po (jozyrtare) |
| should have / could have / would have | should've / could've / would've | po (jozyrtare) |
| I would have | I'd've | rrallë; kryesisht në të folur |
| would not have | wouldn't've | rrallë; kryesisht në të folur |
Reduktimet jozyrtare
| Forma e plotë | Reduktimi | A mund ta shkruaj? |
|---|---|---|
| going to (e ardhme) | gonna | vetëm në mesazhe shumë jozyrtare, tekste këngësh, dialogë |
| want to | wanna | njësoj si më sipër |
| (have) got to | gotta | njësoj si më sipër |
| have to | hafta | rrallë shkruhet |
| let me | lemme | vetëm në mesazhe jozyrtare |
| I don't know | dunno | vetëm në mesazhe jozyrtare |
| kind of | kinda | vetëm në mesazhe jozyrtare |
| should have / could have | shoulda / coulda | vetëm në mesazhe jozyrtare |
Përdorimi
1Format e dobëta të fjalëve gramatikore
Në të folurin normal, foljet ndihmëse, nyjet, parafjalët dhe përemrat përdorin formën e dobët, zakonisht me schwa. Një fjalë gramatikore merr formën e fortë kur theksohet: në përgjigjet e shkurtra, për kontrast (A1-17), dhe – për foljet ndihmëse dhe parafjalët – në fund të fjalisë (Yes, I can. Where are you from?). Përemrat në rasën kallëzore (him, her, them, us) dhe nyjet zakonisht mbeten të dobëta, edhe në fund: I asked him.
2Kontraktimet, edhe ato të dyfishta
Kontraktimet janë forma normale e foljeve ndihmëse dhe e not në të folur. Kontraktimet e dyfishta si I'd've dhe wouldn't've janë shumë të zakonshme në të folur, sidomos te fjalitë kushtore të tipit 3 (B1-07) dhe me should have / could have (B1-09), por zakonisht shkruhen të plota. Gramatikën do ta mësoni më vonë; këtu mësoni t'i njihni tingujt.
3Reduktimet jozyrtare: gonna, wanna, gotta dhe të tjera
Këto janë format normale të shkujdesura të frazave të zakonshme në të folur. Mund t'i thoni lirisht në bisedë; në shkrim përdorini vetëm në mesazhe shumë jozyrtare, në tekste këngësh ose në dialogë. Gonna zëvendëson vetëm going to + folje (e ardhmja), kurrë going to + një vend. Wanna zakonisht do të thotë want to; në të folurin shumë të shkujdesur mund të jetë edhe want a (I wanna coffee). Shënim i avancuar: kur want dhe to u përkasin pjesëve të ndryshme të fjalisë, wanna nuk përdoret – Who do you want to win? (= dëshiron që ai person të fitojë) nuk bëhet wanna (B1-18).
4Lidhja, tingujt që humbin dhe tingujt që ndryshojnë
Në të folurin e shpejtë fjalët bashkohen. Lidhja: një bashkëtingëllore në fund i ngjitet zanores që vjen (an apple /ə ˈnæpl/). Tingujt që humbin: një t ose d midis bashkëtingëlloreve shpesh zhduket (next week /neks wiːk/). Tingujt që ndryshojnë: d ose t + you shpesh bëhet /dʒ/ ose /tʃ/ (did you /ˈdɪdʒə/). Këto procese shpesh i fshehin fjalët gramatikore.
5Theksi i fjalisë: fjalët me kuptim, fjalët gramatikore dhe kontrasti
Në një fjali neutrale theksohen fjalët me kuptim dhe jo fjalët gramatikore; theksi më i fortë zakonisht bie te fjala e fundit me kuptim. Kur e zhvendosni theksin kryesor te një fjalë tjetër – edhe te një fjalë gramatikore – krijoni kontrast ose theksim. Edhe në shqip theksi kontrastiv funksionon njësoj («Sonte, jo nesër»).
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Lexoje siç shkruhet» → çdo fjalë e fortë. Në shqip çdo shkronjë shqiptohet dhe çdo fjalë e mban zanoren e plotë, ndaj shumë nxënës i lexojnë fjalët gramatikore angleze me formën e fortë të fjalorit: was /wɒz/, for /fɔː/, to /tuː/. Fjalia del e ngadaltë dhe e «copëtuar», dhe ju vetë nuk e njihni kur e dëgjoni nga folës vendas.
2. «H»-ja e shqipes → him, her me h të plotë. Në shqip «h» shqiptohet gjithmonë. Në anglisht him, her, his të patheksuar shpesh e humbin /h/-në në mes të fjalisë: Give her the keys /ˈɡɪv ə ðə ˈkiːz/. Nëse prisni /h/-në, nuk e dëgjoni fjalën.
3. Anglishtja e filmave në ese → gonna, wanna në shkrim. Shumë nxënës e mësojnë anglishten nga filmat, seritë dhe rrjetet sociale, dhe gonna, wanna, gotta hyjnë edhe në esetë e maturës ose në email-et e punës. Në shkrimin zyrtar dhe akademik ato tingëllojnë si gabime.
4. Theks i barabartë → fjalia pa shtylla. Shqipja i jep çdo fjale theksin e vet, zakonisht në rrokjen e parafundit, dhe ritmi i saj është më i barabartë. Në anglisht fjalia neutrale ka një theks kryesor te fjala e fundit me kuptim; po ta theksoni një fjalë gramatikore, dëgjuesi mendon se po kundërshtoni diçka.
Mos i ngatërroni
gonna (e ardhme) apo going to (lëvizje) – Vetëm forma e së ardhmes reduktohet. Në shqip «do të» dhe «po shkoj» janë të ndryshme – mbajeni këtë dallim edhe në anglisht.
forma e dobët apo forma e fortë – E njëjta fjalë ka dy shqiptime; vendi dhe theksi vendosin. Foljet ndihmëse dhe parafjalët marrin formën e fortë në fund të fjalisë dhe në përgjigjet e shkurtra: Yes, I can nuk mbaron kurrë me /kən/. Përemrat në rasën kallëzore mbeten të dobët: I asked him.
's = is apo 's = has – Kontraktimi tingëllon njësoj; fjala që vjen ju tregon cila është (A1-14, A2-16).
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Schwa /ə/ është një zanore e shkurtër dhe e lirshme në mes të gojës, shumë afër «ë»-së së patheksuar të shqipes. Është tingulli më i shpeshtë i anglishtes, dhe shumica e formave të dobëta e kanë: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (UK), /bəˈnænə/ (US). Kujdes: në anglisht schwa nuk shkruhet me një shkronjë të veçantë – mund të jetë a, e, o, u.
- Format e forta dhe të dobëta: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) → /wəz/; were /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) → /wə/ (UK), /wər/ (US); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) → /fə/ (UK), /fər/ (US); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (UK), /frʌm/ (US) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, por /ði/ para një tingulli zanor (the apple); to para një tingulli zanor është /tu/ (to eat).
- /w/ te was, were, would nuk është «v»: rrumbullakosni buzët si për «u» dhe pastaj kaloni te zanorja. /æ/ te forma e fortë can /kæn/ është midis «e» dhe «a», me gojë të hapur.
- Kontraktimet: it'll /ˈɪtl/; I'd've /ˈaɪdəv/; wouldn't've /ˈwʊdntəv/ – mos shtoni «ë» të plotë midis bashkëtingëlloreve.
- Tingujt që ndryshojnë: did you /ˈdɪdʒə/ (/dʒ/ = «xh»); would you /ˈwʊdʒə/; want to /ˈwɒnə/ (UK), /ˈwɑːnə/ (US); got to /ˈɡɒtə/ (UK), /ˈɡɑːtə/ (US).
- Can't nuk ka formë të dobët: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). Në të folurin e shpejtë amerikan t-ja në fund mund të dëgjohet shumë pak, ndaj ndihmë kryesore është zanorja e gjatë dhe e theksuar: /kən/ e dobët = can, /kænt/ e fortë = can't.
- Apostrofët në kontraktimet e dyfishta: një për çdo pjesë që mungon – I'd've, wouldn't've.
Rregulli i artë
Fjalët me kuptim janë shtyllat; fjalët gramatikore janë litari që varet midis tyre. Dëgjoni tingujt e dobët e të shpejtë – /ə/, /əv/, /tə/, gonna – dhe përdorni formën e fortë kur fjala theksohet: në përgjigjet e shkurtra, për kontrast, dhe për foljet ndihmëse e parafjalët në fund të fjalisë. Mos e lexoni anglishten «siç shkruhet». Thoni reduktimet lirisht, por shkruajini vetëm në mesazhe shumë jozyrtare.
Ushtrime
A. Forma
Shkruani formën e plotë ose kontraktimin.
-
Cila është forma e plotë e "I'd've"?
-
Cila është forma e plotë e "dunno"?
-
Shkruani formën e plotë: Do you wanna come?
-
Shkruani formën e plotë: I've gotta go.
-
Shkruani formën e shkurtër: should have
-
Shkruani formën e plotë: It'll be cold tomorrow.
B. Kuptimi
Në faqe, dëgjojeni fillimisht çdo fjali.
-
E dobët apo e fortë? "can" te "Yes, I can." …
-
E dobët apo e fortë? "him" te "I asked him." …object pronouns stay weak at the end
-
Dëgjoni një /kən/ të shkurtër e të dobët: "I kn come on Friday." Cila fjalë është? …can't is long and stressed
-
Çfarë do të thotë 's te "She's got two brothers."? …
-
Cila fjalë merr theksin kryesor në një fjali neutrale: "I bought a new laptop." …
-
Cilat fjalë theksohen për kontrast? "I said Tuesday, not Thursday." …
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
She's gonna to call you later.
-
We're gonna the beach tomorrow.
-
He wanna play football.
-
I'm gonna miss you.
D. Në kontekst
Shkruani formën e plotë të çdo reduktimi me shkronja të trasha.
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Thoni dhe shkruani një fjali për planet tuaja me "going to". Pastaj shkruani si tingëllon në të folurin e shkujdesur.
-
Shkruani një përgjigje të shkurtër për "Can you cook?" dhe thoni cilën formë të "can" përdorni.
-
Shkruani një fjali që korrigjon një fakt të gabuar, thojeni me zë dhe shkruani cilat fjalë theksoni.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
A1-17 Can dhe Can't në shqip: aftësia, leja dhe kërkesat Plotësoni: " you drive?" "Yes, I can."
-
A2-03 Be Going To në anglisht: planet dhe parashikimet, të shpjeguara në shqip Look at those clouds! It (rain).
-
A2-20 Must, Have To, Mustn't apo Don't Have To? «Duhet» dhe «s'ka nevojë» në anglisht Zgjidhni përgjigjen e saktë: You … bring food — there's plenty here.
Përgjigjet
A. Forma
- I would have
- I don't know
- Do you want to come?
- I've got to go.
- should've
- It will be cold tomorrow.
B. Kuptimi
- strong
- weak
- can
- has
- laptop
- Tuesday and Thursday
C. Gjeni gabimin
- She's gonna call you later. / She's going to call you later.
- We're going to the beach tomorrow.
- He wants to play football.
- ✓ I'm gonna miss you.
D. Në kontekst
- going to
- I don't know
- kind of
- want to
- got to
- Let me
- have to
E. Radha juaj
- I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
- Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
- My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".
F. Përsëritje e përzier
- Can
- 's going to rain / is going to rain
- don't have to
