Sarufi ya Mazungumzo ya Kiingereza: Ellipsis, Heads na Tails, Sort Of na Tags
Spoken Grammar
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuelewa na kutumia sarufi ya mazungumzo halisi: maneno yanayoachwa mwanzoni, heads na tails, lugha isiyo kamili kwa makusudi (vague language), viunganishi vya mazungumzo, majibu mafupi (response tokens), tags za msisitizo, tags za mwitikio zenye polarity ile ile, be like / go za kunukuu, na though ya mwisho.
Wazo Kuu
Sarufi ya maandishi imejengwa kwa ajili ya msomaji aliye peke yake na ukurasa. Sarufi ya mazungumzo imejengwa kwa ajili ya watu wawili wanaoshiriki wakati mmoja, wanaoona vitu vile vile na wanaoweza kukatizana.
Kwa sababu wazungumzaji wanashiriki mambo mengi, huacha kilicho wazi (Coffee?), hutangaza mada kwanza kisha kuitolea maoni (That restaurant, it's amazing), na huonyesha mtazamo wao kila wakati (well, I mean, sort of). Hii si "sarufi mbaya". Ni mfumo tofauti wenye kanuni zake, na wazungumzaji fasaha hufuata kanuni hizo kwa usahihi ule ule ambao waandishi hufuata zao.
Fikiria mazungumzo kama mchezo wa kurushiana mpira. Mpira lazima ufike kwa kasi inayofaa na uwe rahisi kudaka. Sarufi ya mazungumzo hulainisha, hutangaza na hukagua, ili mtu mwingine aweze kudaka ujumbe na kuurudisha. Mwanafunzi anayezungumza kwa sentensi kamili za maandishi tu anasikika kama mtu anayesoma barua kwa sauti.
Habari njema kwetu: Kiswahili cha mazungumzo kina mengi ya haya. Tunasema Kahawa?, tunatangaza mada kwanza (Huyo meneja wetu, hajibu simu), tunasema saa moja hivi, na tunatumia basi, yaani, unajua. Mitego iko kwenye maelezo madogo: ni bila kiima (Is a good idea), sivyo? isiyobadilika (isn't it? kwa kila sentensi), na ndiyo kwa maswali hasi.
Kiswahili na Kiingereza
Mengi yanafanana. Kiswahili huacha kilicho wazi, hutangaza mada mwanzoni (head) au mwishoni (tail), hukadiria kwa hivi (saa moja hivi = seven-ish), na huonyesha mshangao kwa kumbe. Lakini kuna tofauti tatu muhimu. Kwanza, Kiswahili kinaweza kuanza na ni bila kiima (Ni wazo zuri); Kiingereza huacha It's nzima au hakiachi kitu. Pili, sivyo? / si ndiyo? ya Kiswahili haibadiliki kamwe, wakati question tag ya Kiingereza hufuata kitenzi na kiima. Tatu, yeye haina jinsia, lakini head au tail ya Kiingereza inahitaji he au she sahihi.
| Kiswahili | Kiingereza |
|---|---|
| Kahawa? | Coffee? |
| Ni wazo zuri. | Good idea. / It's a good idea. |
| Meneja wetu, hajibu barua pepe kabla ya saa nne. | Our manager, she never answers emails before ten. |
| Ni mpole sana, huyo kaka yako. | He's really kind, your brother. |
| Njoo saa moja hivi. | Come round at seven-ish. |
| Basi, tuanze. | Right, let's get started. |
| Kumbe unaondoka! | So you're leaving, are you? |
| Kuna baridi, sivyo? / Unaondoka, sivyo? | It's cold, isn't it? / You're leaving, aren't you? |
Angalia safu ya mwisho: sivyo ni ile ile katika sentensi zote mbili, lakini Kiingereza kinabadilisha tag: isn't it, aren't you.
Muundo
Vipengele vikuu vya sarufi ya mazungumzo
| Kipengele | Kinachotokea | Mfano |
|---|---|---|
| Situational ellipsis | kiima / kitenzi kisaidizi / it / there huachwa mwanzoni | Seen it? Sounds good. |
| Head | kirai nomino kabla ya kishazi, kinachochukuliwa na pronoun | My sister, she's a pilot. |
| Tail | kirai nomino baada ya kishazi, kinachorudia pronoun | She's a pilot, my sister. |
| Vague language | kukadiria, kulainisha, kuorodhesha kwa ulegevu | sort of, kind of, -ish, and stuff, or something |
| Discourse markers | hupanga mazungumzo na kuonyesha mtazamo | well, anyway, I mean, you know, right, mind you, actually |
| Response tokens | majibu mafupi | Fair enough. Absolutely. I suppose so. |
| Tag ya msisitizo | polarity ile ile, mpangilio wa kauli, sauti inashuka | You're mad, you are. |
| Tag ya mwitikio | polarity ile ile, mpangilio wa swali, kwa kawaida sauti inapanda | So you're leaving, are you? |
| Quotative | be like / go huleta maneno katika hadithi | She was like, "No way!" |
| though ya mwisho | tofauti inaongezwa mwishoni | It's small, though. |
Kinachoweza kuachwa katika situational ellipsis
| Kinachoachwa | Umbo kamili | Umbo la mazungumzo |
|---|---|---|
| I | I don't know. | Don't know. |
| It / that + be | It's a good idea. | Good idea. |
| Kitenzi kisaidizi + you | Have you finished? | Finished? |
| Kitenzi kisaidizi + you | Do you want some? | Want some? |
| Is there / are there | Is there any milk left? | Any milk left? |
| Kibainishi (si rasmi kabisa) | The car's outside. | Car's outside. |
Maneno ya mwanzoni mwa kishazi tu ndiyo hupotea, na pale tu msikilizaji anapoweza kuyajua kutokana na hali.
Matumizi
1Situational Ellipsis
Hali inapofanya maneno yaliyoachwa yawe wazi, wazungumzaji huyaacha mwanzoni mwa sentensi — kwa kawaida pronoun ya kiima, kitenzi kisaidizi, it au there. Hii inapanua kanuni za ellipsis katika C1-10, ambapo maneno yaliyoachwa yalikuwa yamesemwa awali katika maandishi. Kiswahili hufanya hivi kwa urahisi kwa sababu kiima kiko ndani ya kitenzi (Umeshaiona?).
2Heads na Tails
Head huweka mada mbele ili msikilizaji ajue unazungumzia nini; kisha pronoun huichukua. Tail huongeza kirai nomino mwishoni ili kufafanua unamzungumzia nani au kusisitiza maoni. Tails ni za kawaida hasa pamoja na tathmini. Kiswahili kina miundo yote miwili (Huyo meneja, hajibu…; Ni mpole, kaka yako), lakini kumbuka: pronoun ya Kiingereza lazima ilingane na jinsia.
3Vague Language
Wazungumzaji mara nyingi huepuka usahihi kwa makusudi: ili kusikika wa kirafiki, ili wasionekane wa kujifanya wajuzi, au kwa sababu undani hasa hauna umuhimu. -ish inaweza kuongezwa kwenye saa, namba, rangi na vivumishi — kama hivi ya Kiswahili (saa moja hivi). And stuff, and things na or something humaliza orodha ya vitu au shughuli (na mambo kama hayo, au kitu kama hicho).
4Discourse Markers katika Mazungumzo
Viunganishi vya mazungumzo husimamia mazungumzo: kuanza, kubadilisha mada, kusahihisha, kukagua maarifa yanayoshirikiwa, kuongeza tofauti. Kwa kawaida huja mwanzoni mwa kishazi na hubeba maana ndogo ya kamusi lakini maana kubwa ya kijamii — kama basi, yaani, unajua za Kiswahili.
5Response Tokens na Vilainishi
Wasikilizaji huonyesha kwamba wanafuatilia, wanakubali au wanapokea kwa majibu mafupi yasiyobadilika. Mengi kati yake hulainisha kukubali au kutokubali. Maswali ya kujibu kama "Are you?" pia ni sehemu ya hapa (A2-32).
6Tags za Msisitizo
Tofauti na question tags (B1-15), tag ya msisitizo huweka polarity ile ile, hutumia mpangilio wa kauli (pronoun + kitenzi kisaidizi) na haiulizi chochote. Huimarisha maoni. Si rasmi, na ni hasa ya Uingereza; nomino kamili inaweza kuchukua nafasi ya pronoun. Kiswahili hakina tag kama hii; hutumia msisitizo kama kweli au kurudia.
7Tags za Polarity ile ile kwa Mwitikio na Mshangao
Sentensi chanya inaweza pia kuchukua question tag chanya kwa mpangilio wa swali, kwa kawaida sauti ikipanda. Haikagui taarifa; inaitikia jambo ulilojifunza au kuliona sasa hivi — hamu, mshangao au, kwa sauti kali zaidi, kero au changamoto. Sentensi mara nyingi huanza na So au Oh. Ni kama kumbe ya Kiswahili. Muundo huu hutumika karibu na sentensi chanya tu.
8Quotatives na though ya Mwisho
Wanaposimulia hadithi, wazungumzaji mara nyingi huleta maneno au mwitikio wa mtu kwa be like au go badala ya say. Be like inaweza kuripoti maneno, mawazo au mtazamo; si rasmi kabisa na ni ya kawaida kwa vijana. Go mara nyingi iko katika present tense, hata katika hadithi ya zamani, jambo linaloifanya hadithi isikike hai. Though mwishoni mwa kishazi huongeza tofauti kwa kilichosemwa sasa hivi, kama but iliyowekwa mwishoni; ni ya kawaida zaidi sana katika mazungumzo kuliko although. Kiswahili huweka lakini mwanzoni tu, kwa hiyo though ya mwisho ni mpya kwetu. Usiweke yoyote kati ya haya matatu katika maandishi rasmi.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Ni bila kiima → "Is your first time…?", "Is fine". Kwa Kiswahili tunaweza kuanza na ni: Ni mara yako ya kwanza? Ni sawa. Ni wazo zuri. Ukitafsiri moja kwa moja, unapata Is… bila kiima. Katika situational ellipsis ya Kiingereza, it na is huachwa pamoja (First time? Fine.), au hubaki vyote viwili.
2. Sivyo? / si ndiyo? → "isn't it?" kwa kila sentensi. Tag ya Kiswahili haibadiliki: Unaondoka kesho, sivyo? Wamefika, si ndiyo? Katika Kiingereza cha mazungumzo cha Afrika Mashariki, hii mara nyingi huwa isn't it? kwa kila kitu. Katika Kiingereza sanifu, question tag hufuata kitenzi kisaidizi na kiima cha sentensi.
3. Ndiyo kwa swali hasi. Kwa Kiswahili, ndiyo hukubali kauli ya swali: "Hujala?" "Ndiyo" = sijala. Kwa Kiingereza, yes na no hufuata ukweli: kama hujala, jibu ni No, hata kama swali ni hasi. Jibu fupi kama No, I haven't huondoa utata.
4. Yeye katika heads na tails. Kwa sababu yeye na ni hazina jinsia, ni rahisi kuchagua pronoun isiyo sahihi pale head au tail inapomtaja mtu. Head au tail na pronoun lazima vilingane.
Usichanganye
question tag, tag ya msisitizo na tag ya mwitikio — Question tag hubadilisha polarity na hukagua; tag ya msisitizo hubaki na polarity, hutumia mpangilio wa kauli na hutoa maoni; tag ya mwitikio hubaki na polarity, hutumia mpangilio wa swali na huitikia. Tazama B1-15.
situational ellipsis na textual ellipsis — Textual ellipsis huacha maneno yaliyokwisha kusemwa (C1-10); situational ellipsis huacha maneno yaliyo wazi kutokana na hali.
actually na at the moment — Actually huashiria tofauti na kile mtu anachoamini; si neno la wakati.
Tahajia na Matamshi
- Heads hutamkwa kwa kiimbo chake, kisha pumziko fupi: That house (pumziko) it's huge.
- Tails hutamkwa haraka na kwa sauti ya chini, kama wazo la baadaye: He's lovely, your brother.
- Tags za msisitizo hushuka; tags za mwitikio kwa kawaida hupanda. Kiswahili huuliza mara nyingi kwa kiimbo tu, kwa hiyo sikiliza kwa makini mwelekeo wa sauti hapa.
- Discourse markers mara nyingi hufupishwa: you know /jəˈnəʊ/ (UK), /jəˈnoʊ/ (US) — "ya-know"; kind of /ˈkaɪndə/ — "kinda"; sort of /ˈsɔːtə/ (UK), /ˈsɔːrdə/ (US) — "sorta". Irabu za maneno haya madogo ni dhaifu; usizitamke kikamilifu kama za Kiswahili. Tazama T-01.
- Though /ðəʊ/ (UK), /ðoʊ/ (US) huanza na /ð/, sauti ya dh katika dhahabu kwa wazungumzaji wengi wa Kiswahili sanifu; gh haitamkwi.
- Katika mazungumzo yaliyoandikwa, tenganisha head au tail kwa koma: Lovely people, the neighbours.
Kanuni ya Dhahabu
Katika mazungumzo, sema anachohitaji msikilizaji, si kila neno: acha kilicho wazi kutokana na hali, tangaza mada, na tumia maneno madogo — well, I mean, sort of — kusimamia uhusiano. Ukiacha maneno, acha It's nzima, si It peke yake; na question tag ifuate kitenzi chako, si isn't it? kila mara. Weka vipengele hivi kwa mazungumzo na ujumbe usio rasmi.
Mazoezi
A. Muundo
Andika upya kila sentensi kama Kiingereza cha kawaida cha mazungumzo, ukitumia kipengele ulichopewa.
-
Situational ellipsis: Have you seen my keys anywhere?
-
Tail, kusisitiza maoni yako: Your sister is very funny.
-
Head: Have you tried the new gym on Park Road?
-
Tag ya msisitizo, kuimarisha maoni yako: He's clever.
-
Mwitikio kwa habari uliyosikia sasa hivi, kwa "So" na tag ya polarity ile ile: You've bought a new car.
-
"though" ya mwisho katika sentensi ya pili: The hotel was lovely. But it was a long way from the beach.
B. Maana
Soma hali na uchague jibu au sentensi inayofaa zaidi.
-
Mfanyakazi mwenzako anasema, "I can't come tonight — I've got a deadline." Unakubali sababu yake. Jibu lipi linafaa?Fair enough inakubali sababu; Tell me about it = kukubali kwa nguvu kutokana na uzoefu
-
Umemaliza kuzungumzia tatizo la kazini na unataka kuhamia mada mpya. Ipi inafaa?anyway hubadilisha au hufunga mada
-
Rafiki anasema, "You must be exhausted after that flight." Unajisikia vizuri, jambo ambalo hakulitarajia. Jibu lipi linafaa?actually husahihisha matarajio
-
Mwanao kijana anakuambia amesafisha chumba chake. Umeshangaa na una kejeli kidogo. Ipi inafaa?polarity ile ile, mpangilio wa swali = mwitikio, si kukagua
-
Unataka kuimarisha maoni yako kuhusu rafiki, si kuuliza swali. Ipi inafaa?tag ya msisitizo: polarity ile ile, mpangilio wa kauli
-
Hitimisho la insha ya kitaaluma. Ipi inafaa?ellipsis na vague language ni za mazungumzo
C. Tafuta Kosa
Kila sentensi ina kosa moja au iko sahihi. Andika sentensi iliyosahihishwa, au "correct".
-
Is a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
-
He's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
-
Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
-
Have finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
-
Has gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Katika Muktadha
Mazungumzo haya yanasikika kama maandishi. Andika upya sehemu zenye namba kama mazungumzo ya kawaida, kama ulivyoelekezwa.
Mia: (18) Is there any coffee left?
Sam: No, I'm afraid not. There's some tea. (19) But it's the herbal kind.
Mia: Oh well. (20) It sounds like a tea day, then. Oh, and (21) the new manager is really nice.
Sam: Yes, she's lovely. (22) She is a little shy, I think. In the meeting yesterday, (23) she said, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed.
Mia: Ha! By the way, (24) did you say that the machine is broken again?
Sam: Yes, again. Right, I'd better get back to my desk. (25) I will see you at the meeting at about three.
-
Fanya (18) iwe ya kawaida kwa situational ellipsis.
-
Andika upya (19) kwa "though" ya mwisho.
-
Fanya (20) iwe ya kawaida kwa kuacha kiima.
-
Andika upya (21) kwa tail.
-
Katika (22), badilisha "a little" kwa vague language ya mazungumzo.
-
Simulia upya (23) kama hadithi yenye uhai, kwa quotative "go" au "be like".
-
Andika upya (24) kama mwitikio kwa habari, kwa "So" na tag ya polarity ile ile.
-
Fanya (25) iwe ya kawaida: acha kiima na utumie "-ish".
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Rafiki anasema, "I'm moving to Canada next month!" Jibu kwa sentensi 2–3 za mazungumzo. Tumia swali la kujibu au tag ya mwitikio, response token moja, na discourse marker moja kama I mean au well.
-
Mweleze rafiki kuhusu wikendi iliyopita kwa sentensi 2–3 za mazungumzo. Tumia tail moja, vague language moja (-ish, sort of, and stuff) na though ya mwisho.
-
Simulia kipande kifupi cha hadithi ya kuchekesha kwa sentensi 2–3 za mazungumzo. Tumia head, be like au go angalau mara moja, na anyway kurudi kwenye hoja.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
C1-10 Ellipsis na Substitution kwa Kiswahili: I Think So, I Hope Not, I'd Love To Fupisha jibu kwa substitution: "Are you coming to the party?" "I hope that I'm coming to the party."
-
B1-15 Question Tags kwa Kiswahili: …, Isn't It? Si Kila Mara! Andika upya kama pendekezo lenye question tag: Let's start.
Majibu
A. Muundo
- Seen my keys anywhere?
- She's very funny, your sister.
- The new gym on Park Road, have you tried it?
- He's clever, he is.
- So you've bought a new car, have you?
- The hotel was lovely. It was a long way from the beach, though.
B. Maana
- Fair enough, maybe next time.
- Anyway, what time does the film start tonight?
- Actually, I feel fine. I slept the whole way.
- So you've finally tidied your room, have you?
- Honestly, you're an absolute genius, you are.
- This appears to be a sensible proposal.
C. Tafuta Kosa
- It's a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you. / Shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
- She's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
- ✓ Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
- Have you finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes. / Finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
- Has he gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend. / Gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Katika Muktadha
- Any coffee left?
- It's the herbal kind, though.
- Sounds like a tea day, then.
- She's really nice, the new manager.
- She's kind of shy, I think. / She's sort of shy, I think.
- she goes, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed / she was like, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed
- So the machine's broken again, is it?
- See you at the meeting at three-ish. / See you at the meeting at threeish.
E. Zamu Yako
- Oh, are you? Wow, good for you! I mean, I'll miss you, but it sounds amazing.
- It was brilliant, that party. We just danced and chatted and stuff till one-ish. The music was a bit loud, though.
- My neighbour, she knocks on my door at midnight, and she's like, "Have you seen my cat?" We search the whole building. Anyway, the cat was asleep on her own sofa the whole time.
F. Marudio Mchanganyiko
- I hope so.
- Let's start, shall we?
