SlowingoSarufi
+ 1 / 3

Weak Forms na Connected Speech: Schwa, Gonna na Wanna kwa Kiswahili

Weak Forms and Connected Speech

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kusikia na kutamka sauti fupi na dhaifu za maneno ya sarufi (can, was, to, of, and), kuelewa contractions zikiwemo zile mbili-mbili (I'd've), kutambua maumbo yaliyofupishwa yasiyo rasmi kama gonna na dunno, kufuata maneno yanayoungana katika mazungumzo ya haraka, na kuweka msisitizo mahali sahihi.

Wazo Kuu

Kiingereza kina mdundo wenye nguvu. Maneno muhimu — nomino, vitenzi vikuu, vivumishi, adverbs — yana msisitizo: ni ya sauti kubwa zaidi, marefu zaidi na yaliyo wazi zaidi. Maneno ya sarufi — vitenzi visaidizi, articles, prepositions, pronouns — kwa kawaida hayana msisitizo, kwa hiyo yanakuwa mafupi na dhaifu.

Fikiria sentensi kama mstari wa nguzo ndefu zenye kamba katikati yake. Nguzo ni maneno yenye maana (content words). Kamba ni sarufi. Katika mazungumzo ya haraka, kamba inalegea na karibu inagusa ardhi: What do you want to do? inasikika kama "wotcha wanna do?". Sarufi bado ipo; unaisikia tu kama sauti chache za haraka na laini.

Ndiyo sababu wanafunzi wanaojua sarufi mara nyingi hawaelewi filamu au mazungumzo. Wanasubiri sauti ya kamusi ya was, to na have, lakini katika mazungumzo ya kawaida watu karibu hawaitamki hivyo kamwe. Sauti nyingi kati ya hizi dhaifu zinashiriki irabu moja: "uh" fupi na legevu. Jina lake ni schwa, na ndiyo sauti ya kawaida zaidi katika Kiingereza.

Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, hili ni changamoto halisi: Kiswahili kina irabu tano safi, na kila irabu hutamkwa kikamilifu. Hakuna schwa. Habari njema ni kwamba Kiswahili cha mazungumzo nacho hufupisha maneno (nakwambia, nshakwambia), kwa hiyo wazo lenyewe si geni.

Kiswahili na Kiingereza

Katika Kiswahili, kila silabi hutamkwa wazi na kila irabu ni kamili: a, e, i, o, u. Msisitizo karibu kila mara huangukia silabi ya pili kutoka mwisho wa neno, na maneno madogo kama na, kwa, ya hayabadiliki sana. Kwa hiyo tunapozungumza Kiingereza, mara nyingi tunatamka kila can, to na of kikamilifu — wazi, lakini mdundo si wa kawaida, na Kiingereza cha haraka kinakuwa kigumu kusikia. Kwa msisitizo wa tofauti, Kiswahili mara nyingi huongeza neno (kweli, ndiye, mwenyewe); Kiingereza hutumia sauti.

KiswahiliKiingerezaAngalia
Nakwambia, itakuwa sawa. (= nakuambia)It'll be fine — don't worry.kufupisha katika mazungumzo: wazo ni lile lile
"Mia yuko wapi?" "Sijui.""Where's Mia?" "Dunno."si rasmi; si kwa maandishi rasmi
Ngoja nione.Lemme see that.si rasmi
Najua kuogelea. (kila irabu kamili)I can swim. ("kn")bila msisitizo → schwa
Kikombe cha chai.a cup of tea ("cuppa tea")of → "uh"
Nilifunga mlango, kweli!I did lock the door!Kiswahili: neno la ziada; Kiingereza: msisitizo wa sauti

Muundo

Weak forms za maneno ya sarufi (IPA iko katika Tahajia na Matamshi)

NenoUmbo lenye nguvu husikika kamaUmbo dhaifu husikika kamaMfano
can"kan""kn"I can swim.
was"woz" (UK), "wuz" (US)"wz", fupi sanaShe was late.
were"wur""wuh" (UK), "wer" (US)They were tired.
have"hav""uv"Where have you been?
do"doo""duh"What do you think?
to"too""tuh"I want to go.
of"ov" (UK), "uv" (US)"uv" au "uh"a cup of tea
for"for""fuh" (UK), "fer" (US)It's for you.
and"and""un" au "n"fish and chips
a / an"ay" / "an""uh" / "un"a cup, an apple
the"thee""thuh"; kabla ya sauti ya irabu, "thi" fupithe cup, the apple
at / from"at" / "from""ut" / "frum"at home, from London

Kumbuka unaposoma jedwali hili: katika maandishi ya matamshi kama "uh", "uv", "tuh", "duh", "fuh" na "un", herufi "u" ni schwa /ə/ — fupi, legevu, mdomo umepumzika na midomo haijaviringwa. Si u ya Kiswahili katika ua au mtu. Pia irabu ya "wuz" na "wur" (/wʌz/, /wɜː/) si u ya Kiswahili: tazama IPA katika Tahajia na Matamshi. Can yenye nguvu ni /kæn/: mdomo uko wazi zaidi kuliko e, lakini si a kamili ya Kiswahili.

Kabla ya sauti ya irabu, the husikika kama "thi" fupi (the apple) na to kama "tu" fupi (to eat), si "thuh" na "tuh". ("th" hapa ni /ð/, sauti ya dh katika dhahabu.)

Contractions, zikiwemo zile mbili-mbili

Umbo kamiliContractionHuandikwa?
it willit'llndiyo (isiyo rasmi)
there willthere'llndiyo (isiyo rasmi)
should have / could have / would haveshould've / could've / would'vendiyo (isiyo rasmi)
I would haveI'd'vemara chache; hasa katika mazungumzo
would not havewouldn't'vemara chache; hasa katika mazungumzo

Maumbo yaliyofupishwa yasiyo rasmi

Umbo kamiliUmbo fupiNaweza kuliandika?
going to (future)gonnakatika ujumbe usio rasmi kabisa, mashairi ya nyimbo, mazungumzo ya hadithi tu
want towannakama juu
(have) got togottakama juu
have tohaftahuandikwa mara chache
let melemmeujumbe usio rasmi tu
I don't knowdunnoujumbe usio rasmi tu
kind ofkindaujumbe usio rasmi tu
should have / could haveshoulda / couldaujumbe usio rasmi tu

Matumizi

1Weak Forms za Maneno ya Sarufi

Katika mazungumzo ya kawaida, vitenzi visaidizi, articles, prepositions na pronouns hutumia maumbo yao dhaifu, kwa kawaida pamoja na schwa. Neno la sarufi hutumia umbo lenye nguvu linapokuwa na msisitizo: katika majibu mafupi, kwa tofauti (A1-17), na — kwa vitenzi visaidizi na prepositions — mwishoni mwa sentensi (Yes, I can. Where are you from?). Object pronouns (him, her, them, us) na articles kwa kawaida hubaki dhaifu, hata mwishoni: I asked him.

I can swim, but not very well.
Najua kuogelea, lakini si vizuri sana.
can dhaifu, kama "kn"
Can you swim?
Unajua kuogelea?
swali: can kwa kawaida ni dhaifu, "kn"
Yes, I can.
Ndiyo, najua.
jibu fupi: "kan" yenye nguvu
She was at work all day.
Alikuwa kazini siku nzima.
was na at ni dhaifu
What are you looking at?
Unaangalia nini?
at ya mwisho ina nguvu
I'd like a cup of tea.
Ningependa kikombe cha chai.
of dhaifu kama "uh": "cuppa tea"
This one's for you.
Hiki ni chako.
for dhaifu
Where are you from?
Unatoka wapi?
from ya mwisho ina nguvu

2Contractions, Zikiwemo Zile Mbili-mbili

Contractions ndizo umbo la kawaida la mazungumzo la vitenzi visaidizi na not. Contractions mbili-mbili kama I'd've na wouldn't've ni za kawaida sana katika mazungumzo, hasa katika third conditional (B1-07) na pamoja na should have / could have (B1-09), lakini kwa kawaida watu huziandika kwa ukamilifu. Utajifunza sarufi hiyo baadaye; hapa, jifunze kuzitambua sauti zake.

It'll be fine — don't worry.
Itakuwa sawa
usijali.
There'll be a lot of people at the concert.
Kutakuwa na watu wengi kwenye tamasha.
We should've left earlier.
Tulipaswa kuondoka mapema zaidi.
should've husikika kama "shoulduv"; msemo maalum: tazama B1-09
She could've been a professional singer.
Angeweza kuwa mwimbaji wa kulipwa.
msemo maalum: tazama B1-09
If I'd known, I'd've told you.
Ningalijua, ningalikwambia.
I'd've = I would have; msemo maalum: tazama B1-07
You wouldn't've liked it anyway.
Hata hivyo, usingalipenda.
wouldn't've = would not have; msemo maalum: tazama B1-07

3Maumbo Yaliyofupishwa Yasiyo Rasmi: gonna, wanna, gotta na mengine

Haya ndiyo maumbo ya kawaida ya mazungumzo ya kupumzika kwa virai vya kila siku. Ni sawa kuyasema katika mazungumzo; katika maandishi, yatumie tu katika ujumbe usio rasmi kabisa, mashairi ya nyimbo au mazungumzo ya hadithi. Gonna inachukua nafasi ya going to + kitenzi (future) tu, kamwe si going to + mahali. Wanna kwa kawaida ni want to; katika mazungumzo ya kupumzika sana inaweza pia kuwa want a (I wanna coffee). Dokezo la juu: want na to zikiwa za sehemu tofauti za sentensi, wanna haitumiki — Who do you want to win? (= unataka mtu huyo ashinde) haiwi wanna (B1-18).

I'm gonna call her tonight.
Nitampigia simu leo usiku.
= going to (future)
Do you wanna grab something to eat?
Unataka tukale kitu?
= want to
I've gotta go — my bus is here.
Lazima niondoke
basi langu limefika. — = I've got to
We hafta be there by nine.
Inabidi tufike huko kabla ya saa tatu.
= have to
Lemme see that.
Ngoja nione.
= let me
"Where's Mia?" "Dunno."
"Mia yuko wapi?" "Sijui."
= I don't know
It's kinda late to start a new film.
Ni kama tumechelewa kuanza filamu mpya.
= kind of
You shoulda seen his face!
Ungeuona uso wake!
= should have; msemo maalum: tazama B1-09

4Kuunganisha, Sauti Zinazopotea na Sauti Zinazobadilika

Katika mazungumzo ya haraka, maneno huungana. Kuunganisha (linking): konsonanti ya mwisho huungana na irabu inayofuata (an apple husikika kama "a-napple"). Sauti zinazopotea: t au d kati ya konsonanti mara nyingi hupotea (next week husikika kama "neks week"). Sauti zinazobadilika: d au t + you mara nyingi huwa "j" au "ch" (did you husikika kama "didja"). Michakato hii mara nyingi huficha maneno ya sarufi. Kuongeza irabu mwishoni mwa neno, kama tunavyozoea kwa Kiswahili, huzuia kuunganisha huku.

Did you see that?
Uliona hilo?
did you husikika kama "didja"
I want to go home.
Nataka kwenda nyumbani.
want to husikika kama "wanna"
I've got to finish this.
Lazima nimalize hiki.
got to husikika kama "gotta"; I've karibu haisikiki
What are you doing?
Unafanya nini?
husikika kama "wotcha doing?"
Would you like a drink?
Ungependa kinywaji?
would you husikika kama "wouldja"
I asked him.
Nilimwuliza.
him dhaifu hupoteza h: "I asked-im"
Turn it off.
Kizime.
kuunganisha: "tur-ni-toff"

5Msisitizo wa Sentensi: Content Words, Maneno ya Sarufi na Tofauti

Katika sentensi ya kawaida, maneno yenye maana yana msisitizo na maneno ya sarufi hayana; msisitizo mkubwa zaidi kwa kawaida huangukia neno la mwisho lenye maana. Kuhamisha msisitizo mkuu kwenda neno jingine — hata neno la sarufi — huleta tofauti au mkazo. Pale Kiswahili kinapoongeza neno kama kweli au ndiye, Kiingereza mara nyingi hubadilisha msisitizo tu.

I'm going to the cinema.
Ninaenda sinema.
ya kawaida: msisitizo mkuu kwenye "cinema"
I'm going to the cinema tonight, not tomorrow.
Ninaenda sinema leo usiku, si kesho.
tofauti: msisitizo kwenye "tonight"
I did lock the door!
Nilifunga mlango, kweli!
did yenye msisitizo: kupinga kauli
It's not your fault — it's mine.
Si kosa lako
ni langu. — msisitizo kwenye "your" na "mine"
The meeting is at three, not after three.
Mkutano ni saa tisa kamili, si baada ya saa tisa.
at na after zenye msisitizo kwa tofauti

Makosa ya Kawaida

❌I would of helped you.
✅I would have helped you. au I would've helped you.
"Would of" hutokana na kusikia umbo dhaifu la have; sarufi ni have. Tazama B1-09.
❌I'm gonna the shop.
✅I'm going to the shop.
Gonna inachukua nafasi ya going to + kitenzi tu, kamwe si going to + mahali.
❌I'm gonna to call you later.
✅I'm gonna call you later.
Gonna tayari ina "to".
❌She wanna come with us.
✅She wants to come with us.
Wanna = want to; pamoja na he/she/it umbo ni wants to.
❌I've gotta to leave.
✅I've gotta leave. au I've got to leave.
Gotta tayari ina "to".
⚠️What are you looking at? (with a weak "ut" at the end)
✅What are you looking at? (with a strong "at")
Preposition mwishoni mwa sentensi hubaki na umbo lenye nguvu.
⚠️Dear Ms Taylor, I wanna apply for the position.
✅Dear Ms Taylor, I would like to apply for the position.
Maumbo yaliyofupishwa hayafai maandishi rasmi. Tazama C2-02.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Kila irabu kamili: to na for kama "tuu" na "foo". Kwa Kiswahili, hakuna irabu dhaifu: kwa, na, ya hutamkwa wazi. Kwa hiyo tunatamka to, for, of kwa irabu kamili hata pale zisipokuwa na msisitizo. Sentensi inaeleweka, lakini mdundo unakuwa wa "roboti", na huwezi kusikia maumbo haya dhaifu wazungumzaji wengine wanapoyatumia.

⚠️We need to buy some bread for breakfast. (with full "tuu" and "foo")
✅We need to buy some bread for breakfast. (with weak "tuh" and "fuh")
to na for bila msisitizo = schwa.

2. Kuongeza irabu mwishoni: "piki iti apu". Maneno ya Kiswahili karibu yote huishia kwa irabu, kwa hiyo wazungumzaji wengi huongeza irabu fupi baada ya konsonanti ya mwisho ya Kiingereza, au huvunja makundi ya konsonanti. Irabu hiyo ya ziada huzuia kuunganisha: msikilizaji husikia maneno yaliyokatwakatwa badala ya kipande kimoja.

⚠️Pick it up. (like "piki iti apu")
✅Pick it up. (linked: "pi-ki-tup")
konsonanti ya mwisho huungana na irabu inayofuata.
⚠️Put it on. (like "puti iti oni")
✅Put it on. (linked: "pu-ti-ton")
bila irabu za ziada.

3. The kabla ya irabu, na sauti ya th. Kiswahili sanifu kina /ð/ (dhahabu, dhambi) — faida kubwa. Lakini wazungumzaji wengi, hasa wanaotumia Kiswahili kama lugha ya pili, hubadilisha dh kuwa z au d ("zambi"), na hutamka the kama "ze" au "de". Pia, kabla ya irabu, the inakuwa "thi", si "thuh".

⚠️the end of the road (like "ze endi" / "de endi")
✅the end of the road (with /ði/ before "end": tongue between the teeth)
th = /ð/, kama dh ya dhahabu.

Usichanganye

gonna (future) na going to (kwenda mahali) — Umbo la future pekee ndilo hufupishwa.

I'm gonna be late.
Nitachelewa.
future
I'm going to Paris next week.
Ninaenda Paris wiki ijayo.
kwenda mahali: bila kufupisha

umbo dhaifu na umbo lenye nguvu — Neno lile lile lina matamshi mawili; mahali na msisitizo huamua. Vitenzi visaidizi na prepositions hutumia umbo lenye nguvu mwishoni mwa sentensi na katika majibu mafupi: Yes, I can haiishii kamwe kwa "kn" dhaifu. Object pronouns hubaki dhaifu: I asked him.

Where are you going?
Unaenda wapi?
are dhaifu "uh"
I don't know where they are.
Sijui wako wapi.
are ya mwisho ina nguvu

's = is na 's = has — Contraction husikika sawa; neno linalofuata linakuambia ni ipi (A1-14, A2-16).

She's tired.
Amechoka.
she is + kivumishi (Kiswahili: -me-, Kiingereza: is)
She's got two brothers.
Ana kaka wawili.
she has got
He's finished his homework.
Amemaliza kazi yake ya nyumbani.
he has + past participle

Tahajia na Matamshi

  • Schwa /ə/ ni "uh" fupi na legevu: mdomo umepumzika, ulimi katikati, midomo haijaviringwa. Ndiyo sauti ya kawaida zaidi katika Kiingereza, na maumbo mengi dhaifu yanayo: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (UK), /bəˈnænə/ (US). Angalia banana: kwa Kiswahili irabu zote tatu ni a kamili; kwa Kiingereza, ya kwanza na ya mwisho ni schwa.
  • Maumbo yenye nguvu na dhaifu: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) → /wəz/; were /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) → /wə/ (UK), /wər/ (US); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) → /fə/ (UK), /fər/ (US); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (UK), /frʌm/ (US) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, lakini /ði/ kabla ya sauti ya irabu (the apple); to kabla ya sauti ya irabu ni /tu/ (to eat).
  • Contractions: it'll /ˈɪtl/ ("it-l"); I'd've /ˈaɪdəv/ ("eyed-uv"); wouldn't've /ˈwʊdntəv/ ("wood-n-tuv").
  • Sauti zinazobadilika: did you /ˈdɪdʒə/ ("didja"); would you /ˈwʊdʒə/ ("wouldja"); want to /ˈwɒnə/ (UK), /ˈwɑːnə/ (US) ("wanna"); got to /ˈɡɒtə/ (UK), /ˈɡɑːtə/ (US) ("gotta").
  • Can't haina umbo dhaifu: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). Katika mazungumzo ya haraka ya US, t ya mwisho inaweza kuwa kimya sana, kwa hiyo irabu ndefu yenye msisitizo ndiyo ishara kuu: "kn" dhaifu = can, "kant" yenye nguvu = can't. Usiongeze irabu mwishoni ("kanti").
  • Apostrofi katika contractions mbili-mbili: moja kwa kila sehemu iliyoondolewa — I'd've, wouldn't've.

Kanuni ya Dhahabu

Maneno yenye maana ni nguzo; maneno ya sarufi ni kamba inayolegea katikati yake. Sikiliza sauti dhaifu na za haraka — "uh", "uv", "tuh", gonna — na tumia umbo lenye nguvu neno linapokuwa na msisitizo: katika majibu mafupi, kwa tofauti, na kwa vitenzi visaidizi na prepositions mwishoni mwa sentensi. Usitamke kila irabu kikamilifu kama katika Kiswahili, na usiongeze irabu mwishoni mwa maneno. Sema maumbo yaliyofupishwa kwa uhuru, lakini yaandike tu katika ujumbe usio rasmi kabisa.

Mazoezi

A. Muundo

Andika umbo kamili au contraction kama ulivyoelekezwa.

  1. Umbo kamili la "I'd've" ni lipi?
  2. Umbo kamili la "dunno" ni lipi?
  3. Andika umbo kamili: Do you wanna come?
  4. Andika umbo kamili: I've gotta go.
  5. Andika contraction: should have
  6. Andika umbo kamili: It'll be cold tomorrow.

B. Maana

Kwenye tovuti, sikiliza kila sentensi kwanza.

  1. Dhaifu au yenye nguvu? "can" katika "Yes, I can." …
  2. Dhaifu au yenye nguvu? "him" katika "I asked him." …
  3. Unasikia "kn" fupi na dhaifu: "I kn come on Friday." Ni neno lipi? …
  4. 's ina maana gani katika "She's got two brothers."? …
  5. Neno lipi lina msisitizo mkuu katika sentensi ya kawaida: "I bought a new laptop." …
  6. Maneno yapi yana msisitizo kwa tofauti? "I said Tuesday, not Thursday." …

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. She's gonna to call you later.
  2. We're gonna the beach tomorrow.
  3. He wanna play football.
  4. I'm gonna miss you.

D. Katika Muktadha

Andika umbo kamili la kila umbo fupi lililoandikwa kwa herufi nzito.

A phone call
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.

E. Zamu Yako

Andika na sema kwa Kiingereza.

  1. Sema na uandike sentensi kuhusu mipango yako kwa "going to". Kisha andika jinsi inavyosikika katika mazungumzo ya kupumzika.
  2. Andika jibu fupi kwa swali "Can you cook?" na useme ni umbo lipi la "can" unalotumia.
  3. Andika sentensi inayosahihisha ukweli usio sahihi, isome kwa sauti, na uandike maneno unayoyapa msisitizo.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A1-17 Can na Can't kwa Kiswahili: Uwezo, Ruhusa, Maombi na Matamshi
    Jaza: " you drive?" "Yes, I can."
  2. A2-03 Be Going To kwa Kiswahili: Mipango na Utabiri kwa Ushahidi
    Jaza: Look at those clouds! It (rain).
  3. A2-20 Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima
    Chagua jibu sahihi: You … bring food — there's plenty here.
Majibu

A. Muundo

  1. I would have
  2. I don't know
  3. Do you want to come?
  4. I've got to go.
  5. should've
  6. It will be cold tomorrow.

B. Maana

  1. strong
  2. weak
  3. can
  4. has
  5. laptop
  6. Tuesday and Thursday

C. Tafuta Kosa

  1. She's gonna call you later. / She's going to call you later.
  2. We're going to the beach tomorrow.
  3. He wants to play football.
  4. ✓ I'm gonna miss you.

D. Katika Muktadha

  1. going to
  2. I don't know
  3. kind of
  4. want to
  5. got to
  6. Let me
  7. have to

E. Zamu Yako

  1. I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
  2. Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
  3. My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".

F. Marudio Mchanganyiko

  1. Can
  2. 's going to rain / is going to rain
  3. don't have to
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play