Weak Forms na Connected Speech: Schwa, Gonna na Wanna kwa Kiswahili
Weak Forms and Connected Speech
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kusikia na kutamka sauti fupi na dhaifu za maneno ya sarufi (can, was, to, of, and), kuelewa contractions zikiwemo zile mbili-mbili (I'd've), kutambua maumbo yaliyofupishwa yasiyo rasmi kama gonna na dunno, kufuata maneno yanayoungana katika mazungumzo ya haraka, na kuweka msisitizo mahali sahihi.
Wazo Kuu
Kiingereza kina mdundo wenye nguvu. Maneno muhimu — nomino, vitenzi vikuu, vivumishi, adverbs — yana msisitizo: ni ya sauti kubwa zaidi, marefu zaidi na yaliyo wazi zaidi. Maneno ya sarufi — vitenzi visaidizi, articles, prepositions, pronouns — kwa kawaida hayana msisitizo, kwa hiyo yanakuwa mafupi na dhaifu.
Fikiria sentensi kama mstari wa nguzo ndefu zenye kamba katikati yake. Nguzo ni maneno yenye maana (content words). Kamba ni sarufi. Katika mazungumzo ya haraka, kamba inalegea na karibu inagusa ardhi: What do you want to do? inasikika kama "wotcha wanna do?". Sarufi bado ipo; unaisikia tu kama sauti chache za haraka na laini.
Ndiyo sababu wanafunzi wanaojua sarufi mara nyingi hawaelewi filamu au mazungumzo. Wanasubiri sauti ya kamusi ya was, to na have, lakini katika mazungumzo ya kawaida watu karibu hawaitamki hivyo kamwe. Sauti nyingi kati ya hizi dhaifu zinashiriki irabu moja: "uh" fupi na legevu. Jina lake ni schwa, na ndiyo sauti ya kawaida zaidi katika Kiingereza.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, hili ni changamoto halisi: Kiswahili kina irabu tano safi, na kila irabu hutamkwa kikamilifu. Hakuna schwa. Habari njema ni kwamba Kiswahili cha mazungumzo nacho hufupisha maneno (nakwambia, nshakwambia), kwa hiyo wazo lenyewe si geni.
Kiswahili na Kiingereza
Katika Kiswahili, kila silabi hutamkwa wazi na kila irabu ni kamili: a, e, i, o, u. Msisitizo karibu kila mara huangukia silabi ya pili kutoka mwisho wa neno, na maneno madogo kama na, kwa, ya hayabadiliki sana. Kwa hiyo tunapozungumza Kiingereza, mara nyingi tunatamka kila can, to na of kikamilifu — wazi, lakini mdundo si wa kawaida, na Kiingereza cha haraka kinakuwa kigumu kusikia. Kwa msisitizo wa tofauti, Kiswahili mara nyingi huongeza neno (kweli, ndiye, mwenyewe); Kiingereza hutumia sauti.
| Kiswahili | Kiingereza | Angalia |
|---|---|---|
| Nakwambia, itakuwa sawa. (= nakuambia) | It'll be fine — don't worry. | kufupisha katika mazungumzo: wazo ni lile lile |
| "Mia yuko wapi?" "Sijui." | "Where's Mia?" "Dunno." | si rasmi; si kwa maandishi rasmi |
| Ngoja nione. | Lemme see that. | si rasmi |
| Najua kuogelea. (kila irabu kamili) | I can swim. ("kn") | bila msisitizo → schwa |
| Kikombe cha chai. | a cup of tea ("cuppa tea") | of → "uh" |
| Nilifunga mlango, kweli! | I did lock the door! | Kiswahili: neno la ziada; Kiingereza: msisitizo wa sauti |
Muundo
Weak forms za maneno ya sarufi (IPA iko katika Tahajia na Matamshi)
| Neno | Umbo lenye nguvu husikika kama | Umbo dhaifu husikika kama | Mfano |
|---|---|---|---|
| can | "kan" | "kn" | I can swim. |
| was | "woz" (UK), "wuz" (US) | "wz", fupi sana | She was late. |
| were | "wur" | "wuh" (UK), "wer" (US) | They were tired. |
| have | "hav" | "uv" | Where have you been? |
| do | "doo" | "duh" | What do you think? |
| to | "too" | "tuh" | I want to go. |
| of | "ov" (UK), "uv" (US) | "uv" au "uh" | a cup of tea |
| for | "for" | "fuh" (UK), "fer" (US) | It's for you. |
| and | "and" | "un" au "n" | fish and chips |
| a / an | "ay" / "an" | "uh" / "un" | a cup, an apple |
| the | "thee" | "thuh"; kabla ya sauti ya irabu, "thi" fupi | the cup, the apple |
| at / from | "at" / "from" | "ut" / "frum" | at home, from London |
Kumbuka unaposoma jedwali hili: katika maandishi ya matamshi kama "uh", "uv", "tuh", "duh", "fuh" na "un", herufi "u" ni schwa /ə/ — fupi, legevu, mdomo umepumzika na midomo haijaviringwa. Si u ya Kiswahili katika ua au mtu. Pia irabu ya "wuz" na "wur" (/wʌz/, /wɜː/) si u ya Kiswahili: tazama IPA katika Tahajia na Matamshi. Can yenye nguvu ni /kæn/: mdomo uko wazi zaidi kuliko e, lakini si a kamili ya Kiswahili.
Kabla ya sauti ya irabu, the husikika kama "thi" fupi (the apple) na to kama "tu" fupi (to eat), si "thuh" na "tuh". ("th" hapa ni /ð/, sauti ya dh katika dhahabu.)
Contractions, zikiwemo zile mbili-mbili
| Umbo kamili | Contraction | Huandikwa? |
|---|---|---|
| it will | it'll | ndiyo (isiyo rasmi) |
| there will | there'll | ndiyo (isiyo rasmi) |
| should have / could have / would have | should've / could've / would've | ndiyo (isiyo rasmi) |
| I would have | I'd've | mara chache; hasa katika mazungumzo |
| would not have | wouldn't've | mara chache; hasa katika mazungumzo |
Maumbo yaliyofupishwa yasiyo rasmi
| Umbo kamili | Umbo fupi | Naweza kuliandika? |
|---|---|---|
| going to (future) | gonna | katika ujumbe usio rasmi kabisa, mashairi ya nyimbo, mazungumzo ya hadithi tu |
| want to | wanna | kama juu |
| (have) got to | gotta | kama juu |
| have to | hafta | huandikwa mara chache |
| let me | lemme | ujumbe usio rasmi tu |
| I don't know | dunno | ujumbe usio rasmi tu |
| kind of | kinda | ujumbe usio rasmi tu |
| should have / could have | shoulda / coulda | ujumbe usio rasmi tu |
Matumizi
1Weak Forms za Maneno ya Sarufi
Katika mazungumzo ya kawaida, vitenzi visaidizi, articles, prepositions na pronouns hutumia maumbo yao dhaifu, kwa kawaida pamoja na schwa. Neno la sarufi hutumia umbo lenye nguvu linapokuwa na msisitizo: katika majibu mafupi, kwa tofauti (A1-17), na — kwa vitenzi visaidizi na prepositions — mwishoni mwa sentensi (Yes, I can. Where are you from?). Object pronouns (him, her, them, us) na articles kwa kawaida hubaki dhaifu, hata mwishoni: I asked him.
2Contractions, Zikiwemo Zile Mbili-mbili
Contractions ndizo umbo la kawaida la mazungumzo la vitenzi visaidizi na not. Contractions mbili-mbili kama I'd've na wouldn't've ni za kawaida sana katika mazungumzo, hasa katika third conditional (B1-07) na pamoja na should have / could have (B1-09), lakini kwa kawaida watu huziandika kwa ukamilifu. Utajifunza sarufi hiyo baadaye; hapa, jifunze kuzitambua sauti zake.
3Maumbo Yaliyofupishwa Yasiyo Rasmi: gonna, wanna, gotta na mengine
Haya ndiyo maumbo ya kawaida ya mazungumzo ya kupumzika kwa virai vya kila siku. Ni sawa kuyasema katika mazungumzo; katika maandishi, yatumie tu katika ujumbe usio rasmi kabisa, mashairi ya nyimbo au mazungumzo ya hadithi. Gonna inachukua nafasi ya going to + kitenzi (future) tu, kamwe si going to + mahali. Wanna kwa kawaida ni want to; katika mazungumzo ya kupumzika sana inaweza pia kuwa want a (I wanna coffee). Dokezo la juu: want na to zikiwa za sehemu tofauti za sentensi, wanna haitumiki — Who do you want to win? (= unataka mtu huyo ashinde) haiwi wanna (B1-18).
4Kuunganisha, Sauti Zinazopotea na Sauti Zinazobadilika
Katika mazungumzo ya haraka, maneno huungana. Kuunganisha (linking): konsonanti ya mwisho huungana na irabu inayofuata (an apple husikika kama "a-napple"). Sauti zinazopotea: t au d kati ya konsonanti mara nyingi hupotea (next week husikika kama "neks week"). Sauti zinazobadilika: d au t + you mara nyingi huwa "j" au "ch" (did you husikika kama "didja"). Michakato hii mara nyingi huficha maneno ya sarufi. Kuongeza irabu mwishoni mwa neno, kama tunavyozoea kwa Kiswahili, huzuia kuunganisha huku.
5Msisitizo wa Sentensi: Content Words, Maneno ya Sarufi na Tofauti
Katika sentensi ya kawaida, maneno yenye maana yana msisitizo na maneno ya sarufi hayana; msisitizo mkubwa zaidi kwa kawaida huangukia neno la mwisho lenye maana. Kuhamisha msisitizo mkuu kwenda neno jingine — hata neno la sarufi — huleta tofauti au mkazo. Pale Kiswahili kinapoongeza neno kama kweli au ndiye, Kiingereza mara nyingi hubadilisha msisitizo tu.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Kila irabu kamili: to na for kama "tuu" na "foo". Kwa Kiswahili, hakuna irabu dhaifu: kwa, na, ya hutamkwa wazi. Kwa hiyo tunatamka to, for, of kwa irabu kamili hata pale zisipokuwa na msisitizo. Sentensi inaeleweka, lakini mdundo unakuwa wa "roboti", na huwezi kusikia maumbo haya dhaifu wazungumzaji wengine wanapoyatumia.
2. Kuongeza irabu mwishoni: "piki iti apu". Maneno ya Kiswahili karibu yote huishia kwa irabu, kwa hiyo wazungumzaji wengi huongeza irabu fupi baada ya konsonanti ya mwisho ya Kiingereza, au huvunja makundi ya konsonanti. Irabu hiyo ya ziada huzuia kuunganisha: msikilizaji husikia maneno yaliyokatwakatwa badala ya kipande kimoja.
3. The kabla ya irabu, na sauti ya th. Kiswahili sanifu kina /ð/ (dhahabu, dhambi) — faida kubwa. Lakini wazungumzaji wengi, hasa wanaotumia Kiswahili kama lugha ya pili, hubadilisha dh kuwa z au d ("zambi"), na hutamka the kama "ze" au "de". Pia, kabla ya irabu, the inakuwa "thi", si "thuh".
Usichanganye
gonna (future) na going to (kwenda mahali) — Umbo la future pekee ndilo hufupishwa.
umbo dhaifu na umbo lenye nguvu — Neno lile lile lina matamshi mawili; mahali na msisitizo huamua. Vitenzi visaidizi na prepositions hutumia umbo lenye nguvu mwishoni mwa sentensi na katika majibu mafupi: Yes, I can haiishii kamwe kwa "kn" dhaifu. Object pronouns hubaki dhaifu: I asked him.
's = is na 's = has — Contraction husikika sawa; neno linalofuata linakuambia ni ipi (A1-14, A2-16).
Tahajia na Matamshi
- Schwa /ə/ ni "uh" fupi na legevu: mdomo umepumzika, ulimi katikati, midomo haijaviringwa. Ndiyo sauti ya kawaida zaidi katika Kiingereza, na maumbo mengi dhaifu yanayo: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (UK), /bəˈnænə/ (US). Angalia banana: kwa Kiswahili irabu zote tatu ni a kamili; kwa Kiingereza, ya kwanza na ya mwisho ni schwa.
- Maumbo yenye nguvu na dhaifu: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) → /wəz/; were /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) → /wə/ (UK), /wər/ (US); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) → /fə/ (UK), /fər/ (US); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (UK), /frʌm/ (US) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, lakini /ði/ kabla ya sauti ya irabu (the apple); to kabla ya sauti ya irabu ni /tu/ (to eat).
- Contractions: it'll /ˈɪtl/ ("it-l"); I'd've /ˈaɪdəv/ ("eyed-uv"); wouldn't've /ˈwʊdntəv/ ("wood-n-tuv").
- Sauti zinazobadilika: did you /ˈdɪdʒə/ ("didja"); would you /ˈwʊdʒə/ ("wouldja"); want to /ˈwɒnə/ (UK), /ˈwɑːnə/ (US) ("wanna"); got to /ˈɡɒtə/ (UK), /ˈɡɑːtə/ (US) ("gotta").
- Can't haina umbo dhaifu: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). Katika mazungumzo ya haraka ya US, t ya mwisho inaweza kuwa kimya sana, kwa hiyo irabu ndefu yenye msisitizo ndiyo ishara kuu: "kn" dhaifu = can, "kant" yenye nguvu = can't. Usiongeze irabu mwishoni ("kanti").
- Apostrofi katika contractions mbili-mbili: moja kwa kila sehemu iliyoondolewa — I'd've, wouldn't've.
Kanuni ya Dhahabu
Maneno yenye maana ni nguzo; maneno ya sarufi ni kamba inayolegea katikati yake. Sikiliza sauti dhaifu na za haraka — "uh", "uv", "tuh", gonna — na tumia umbo lenye nguvu neno linapokuwa na msisitizo: katika majibu mafupi, kwa tofauti, na kwa vitenzi visaidizi na prepositions mwishoni mwa sentensi. Usitamke kila irabu kikamilifu kama katika Kiswahili, na usiongeze irabu mwishoni mwa maneno. Sema maumbo yaliyofupishwa kwa uhuru, lakini yaandike tu katika ujumbe usio rasmi kabisa.
Mazoezi
A. Muundo
Andika umbo kamili au contraction kama ulivyoelekezwa.
-
Umbo kamili la "I'd've" ni lipi?
-
Umbo kamili la "dunno" ni lipi?
-
Andika umbo kamili: Do you wanna come?
-
Andika umbo kamili: I've gotta go.
-
Andika contraction: should have
-
Andika umbo kamili: It'll be cold tomorrow.
B. Maana
Kwenye tovuti, sikiliza kila sentensi kwanza.
-
Dhaifu au yenye nguvu? "can" katika "Yes, I can." …
-
Dhaifu au yenye nguvu? "him" katika "I asked him." …object pronouns hubaki dhaifu mwishoni
-
Unasikia "kn" fupi na dhaifu: "I kn come on Friday." Ni neno lipi? …can't ni ndefu na ina msisitizo
-
's ina maana gani katika "She's got two brothers."? …
-
Neno lipi lina msisitizo mkuu katika sentensi ya kawaida: "I bought a new laptop." …
-
Maneno yapi yana msisitizo kwa tofauti? "I said Tuesday, not Thursday." …
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
She's gonna to call you later.
-
We're gonna the beach tomorrow.
-
He wanna play football.
-
I'm gonna miss you.
D. Katika Muktadha
Andika umbo kamili la kila umbo fupi lililoandikwa kwa herufi nzito.
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.
E. Zamu Yako
Andika na sema kwa Kiingereza.
-
Sema na uandike sentensi kuhusu mipango yako kwa "going to". Kisha andika jinsi inavyosikika katika mazungumzo ya kupumzika.
-
Andika jibu fupi kwa swali "Can you cook?" na useme ni umbo lipi la "can" unalotumia.
-
Andika sentensi inayosahihisha ukweli usio sahihi, isome kwa sauti, na uandike maneno unayoyapa msisitizo.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-17 Can na Can't kwa Kiswahili: Uwezo, Ruhusa, Maombi na Matamshi Jaza: " you drive?" "Yes, I can."
-
A2-03 Be Going To kwa Kiswahili: Mipango na Utabiri kwa Ushahidi Jaza: Look at those clouds! It (rain).
-
A2-20 Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima Chagua jibu sahihi: You … bring food — there's plenty here.
Majibu
A. Muundo
- I would have
- I don't know
- Do you want to come?
- I've got to go.
- should've
- It will be cold tomorrow.
B. Maana
- strong
- weak
- can
- has
- laptop
- Tuesday and Thursday
C. Tafuta Kosa
- She's gonna call you later. / She's going to call you later.
- We're going to the beach tomorrow.
- He wants to play football.
- ✓ I'm gonna miss you.
D. Katika Muktadha
- going to
- I don't know
- kind of
- want to
- got to
- Let me
- have to
E. Zamu Yako
- I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
- Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
- My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".
F. Marudio Mchanganyiko
- Can
- 's going to rain / is going to rain
- don't have to
