Register kwa Kiswahili: Sarufi ya Kiingereza Rasmi na Isiyo Rasmi
Register: Formal and Informal Grammar
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuchagua sarufi inayolingana na kiwango cha urasmi wa hali, kuandika ujumbe mmoja kwa mitindo mitatu, kubaki na mtindo mmoja katika maandishi yote, na kuepuka makosa ya "usahihi uliopitiliza" ambayo wazungumzaji wengi wa kiwango cha juu hufanya.
Wazo Kuu
Register ni kiwango cha urasmi wa lugha. Wanafunzi mara nyingi hufikiri kwamba register inahusu msamiati tu — get au obtain. Kwa kweli, sarufi nayo hubeba register: contractions, mahali preposition inapokaa, who au whom, active au passive, kitenzi au nomino.
Fikiria register kama kuchagua vazi linalofaa tukio. Mtu aliye ndani — ujumbe — anabaki yule yule. Can't come, sorry! na Unfortunately, I will be unable to attend zinasema jambo moja, moja ikiwa imevaa fulana na nyingine suti. Hakuna iliyo "Kiingereza bora zaidi". Suti ufukweni inaonekana ya ajabu kama fulana msibani, na koti la suti juu ya kaptula ya ufukweni ndilo la ajabu kuliko yote: kuchanganya mitindo katika maandishi mamoja ni kosa halisi.
Sarufi rasmi huwa isiyomtaja mtu, kamili na iliyobanana. Sarufi isiyo rasmi huwa ya kibinafsi, iliyofupishwa na ya moja kwa moja. Kiingereza kingi cha kila siku ni cha kati (neutral), na mtindo wa kati ndio chaguo lako salama. Katika C2, mtego wa mwisho ni kuvaa rasmi mno: maumbo kama between you and I yanasikika "sahihi" lakini si sahihi.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, wazo hili linajulikana: tunatofautisha Kiswahili cha barua rasmi (Tunasikitika kukujulisha…, Unaombwa kuhudhuria…) na lugha ya mtaani. Tofauti ni kwamba alama za register za Kiingereza ziko pia katika sarufi ndogo: contractions, whom, mahali pa preposition.
Kiswahili na Kiingereza
Kama Kiingereza, Kiswahili rasmi hupenda kauli ya kutendwa (-w-) na sentensi zisizomtaja mtendaji: Hairuhusiwi kuvuta sigara, Imeamuliwa kwamba…. Hii ni habari njema. Lakini Kiswahili hakina contractions kama za Kiingereza, wala tofauti ya who / whom; na mimi ni neno moja kwa I na me. Pia, katika Kiswahili cha Afrika Mashariki, misemo rasmi kama unaombwa hutumika hata katika ujumbe wa kirafiki, wakati Kiingereza kingeuona huo kuwa rasmi mno.
| Kiswahili | Kiingereza |
|---|---|
| Samahani, siwezi kuja Ijumaa — kuna jambo limetokea. | Sorry, can't come Friday — something's come up. (isiyo rasmi) |
| Kwa bahati mbaya, sitaweza kuhudhuria Ijumaa kutokana na sababu zisizotarajiwa. | Unfortunately, I will be unable to attend on Friday owing to unforeseen circumstances. (rasmi) |
| Hairuhusiwi kuegesha gari baada ya saa sita usiku. | Parking is not permitted after midnight. |
| Imeamuliwa kwamba ofisi itafungwa mapema siku za Ijumaa. | It has been decided that the office will close early on Fridays. |
| Tunasikitika kukujulisha kwamba maombi yako hayakufanikiwa. | We regret to inform you that your application has been unsuccessful. |
| Ulizungumza na nani? | Who did you speak to? / To whom did you speak? |
| Kati yako na mimi… | Between you and me… |
Angalia safu za passive: hapa Kiswahili na Kiingereza vinafanya kazi sawa. Angalia safu ya mwisho: mimi haibadiliki, lakini Kiingereza kinahitaji me baada ya preposition.
Muundo
Alama za sarufi za register
| Kipengele | Isiyo rasmi | Ya kati | Rasmi |
|---|---|---|---|
| Contractions | kawaida (can't, it's, we'd) | za kawaida | huepukwa (cannot, it is) |
| who / whom kama mtendwa | who au bila pronoun | who / that au bila pronoun | whom |
| Preposition | mwishoni (Who to?) | mwishoni | kabla ya whom / which (To whom…?) |
| Kiima | kinaweza kuachwa (Can't come.) | kipo | kipo |
| Mtendaji | you, we, they | you, we | passive, it + passive, one |
| Passive | get au be-passive | be-passive | be-passive |
| Mawazo | vitenzi (we decided) | mchanganyiko | nomino (the decision) |
| Vitenzi | phrasal au vifupi (find out, get) | mchanganyiko | vitenzi kimoja, virefu (discover, obtain) |
Kitenzi kifupi / phrasal → kitenzi rasmi
| Isiyo rasmi / ya kati | Rasmi |
|---|---|
| get | obtain, receive |
| find out | discover, ascertain |
| put off | postpone |
| ask for | request |
| look into | investigate |
| go up | increase, rise |
| need | require |
Hypercorrection: rasmi mno kiasi cha kukosea
| Umbo la usahihi uliopitiliza | Umbo sanifu | Kwa nini |
|---|---|---|
| between you and I | between you and me | mtendwa baada ya preposition |
| the man whom I think is guilty | the man who I think is guilty | who ni kiima cha is |
| Please contact myself. | Please contact me. | hakuna I ya awali ambayo myself inairejelea |
Matumizi
1Who na whom, na Mahali pa Preposition
Whom ni umbo la mtendwa la who. Katika Kiingereza cha kila siku, who hutumika kwa kiima na mtendwa, na preposition huenda mwishoni. Katika maandishi rasmi, whom hutokea, hasa mara baada ya preposition; hapo, Kiingereza makini hutumia whom (to who husikika katika mazungumzo ya kawaida tu). Preposition mwishoni si kosa, hata katika maandishi rasmi — mara nyingi ndilo chaguo la kawaida zaidi. Kiswahili huweka "preposition" yake mwishoni pia: ulizungumza na nani? Tazama C1-15.
2Contractions, Passive na Miundo Isiyomtaja Mtu
Contractions ni za kawaida katika mazungumzo, katika barua pepe kwa wafanyakazi wenzako na katika maandishi mengi yasiyo rasmi; ripoti rasmi, maandishi ya kisheria na ya kitaaluma huziepuka. Kiswahili hakina contractions, kwa hiyo ni rahisi kuzisahau katika mazungumzo na kuzitumia vibaya katika maandishi rasmi. Maandishi rasmi pia humficha mtu: hupendelea passive (B1-10), it + passive isiyomtaja mtu (B2-12) na viima dhahania — kama Hairuhusiwi… na Imeamuliwa… za Kiswahili. Katika mtindo rasmi sana au wa kizamani, one huchukua nafasi ya you ya jumla; maandishi ya kisheria hutumia shall kwa wajibu.
3Sarufi Isiyo Rasmi
Kiingereza kisicho rasmi hutumia vipengele ambavyo miongozo ya mtindo rasmi huviepuka: like kama kiunganishi, kuacha kiima na kitenzi kisaidizi, na get-passive (B2-13). They ya umoja kwa mtu asiyejulikana au asiyetajwa ni tofauti: sasa ni sanifu katika mitindo yote. (Kiswahili hakina tatizo hili: yeye haina jinsia.)
4Sarufi Rasmi
Maandishi rasmi hutumia miundo kutoka masomo yaliyotangulia: inversion (C1-01, C1-03), subjunctive (C1-09), nominalisation (C1-11) na vitenzi rasmi vya neno moja. Itumie katika ripoti, barua rasmi na maandishi ya kitaaluma — mara chache katika mazungumzo.
5Ujumbe Mmoja kwa Mitindo Mitatu
Ujumbe ubaki ule ule, sarufi ibadilike. Angalia kwamba toleo rasmi si "refu zaidi" tu: hubadilisha kiima, huweka nomino badala ya vitenzi na huondoa hisia za mzungumzaji.
6Kubaki katika Mtindo Mmoja — na Kutovaa Rasmi Mno
Maandishi yanapaswa kubaki katika mtindo mmoja. Msemo wa ghafla usio rasmi katika barua pepe rasmi, au msemo mgumu rasmi katika ujumbe wa kirafiki, husikika wa kizembe, baridi au wa kejeli. Mtego mwingine wa C2 ni hypercorrection: kutumia umbo "linalosikika rasmi" pale sarufi sanifu inapohitaji umbo la kawaida. Baadhi ya hoja zinazojadiliwa ni machaguo ya mtindo, si makosa: less na nomino za wingi (less people) na data na kitenzi cha umoja ni za kawaida katika mazungumzo, lakini maandishi makini hupendelea fewer people, na maandishi ya kisayansi mara nyingi huichukulia data kuwa wingi.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Kuomba na kujadili kuhusu → "request for", "discuss about". Vitenzi rasmi vya Kiingereza kama request, discuss, investigate, attend huchukua mtendwa moja kwa moja, bila preposition. Lakini kwa sababu tunasema kuomba likizo na pia ask for leave, na kujadili kuhusu, barua nyingi rasmi za Afrika Mashariki huongeza for au about. Ni kawaida sana katika barua za kuomba kazi na likizo.
2. Mimi, nadhani… → "Me, I think…" katika maandishi rasmi. Kwa Kiswahili, mimi mwanzoni mwa sentensi ni njia ya kawaida ya kusisitiza maoni yako. Me, I… husikika pia katika Kiingereza cha mazungumzo, na ni ya kawaida katika Kiingereza cha Afrika Mashariki, lakini katika barua au ripoti rasmi ni kuchanganya mitindo. Tumia Personally, I… au In my view,….
3. Mnaombwa kuhudhuria → "You are requested to…" kwa marafiki. Katika Kiswahili cha Afrika Mashariki, misemo rasmi ya passive (unaombwa, mnakaribishwa, mnatakiwa) hutumika hata katika ujumbe wa kirafiki wa WhatsApp. Kwa Kiingereza, you are (kindly) requested to ni ya matangazo rasmi tu; kwa marafiki inasikika baridi au kama amri ya ofisini.
Usichanganye
rasmi na adabu — Urasmi unahusu hali; adabu inahusu heshima. Lugha isiyo rasmi inaweza kuwa ya adabu sana, na lugha rasmi inaweza kuwa ya kifidhuli. Tazama A2-23.
get-passive na be-passive — Zote mbili ni passive. Get si rasmi na mara nyingi huashiria badiliko lisilotarajiwa au lisilopendeza; be ni ya kati na ndilo chaguo pekee katika maandishi rasmi. Tazama B2-13.
mazungumzo yasiyo rasmi na maandishi yasiyo rasmi — Kuacha kiima ni kwa maelezo mafupi, ujumbe na mazungumzo; heads, tails na lugha isiyo kamili ni kwa mazungumzo. Tazama C2-03.
Tahajia na Matamshi
- Katika maandishi rasmi, andika contractions kikamilifu: cannot ni neno moja; will not, it is, they are.
- Who /huː/ na whom /huːm/ zinatofautiana kwa /m/ ya mwisho tu — "hoo" na "hoom". w haitamkwi katika zote mbili. Katika mazungumzo ya haraka, whom ni nadra.
- Contractions zina matamshi yake: can't /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US), won't /wəʊnt/. Usiongeze irabu mwishoni ("kanti", "wonti") — mwisho /nt/ ni mfupi na mkavu.
- Upunguzaji ulioandikwa kama wanna, gonna, gotta ni wa ujumbe usio rasmi kabisa au wa mazungumzo yaliyoandikwa tu. Tazama T-01.
- Katika maandishi rasmi, epuka kuanza sentensi nyingi kwa And au But; However na In addition ni salama zaidi. Tazama C1-12.
- Vifupisho kama ASAP, FYI na pls si rasmi; viandike kikamilifu katika maandishi rasmi.
Kanuni ya Dhahabu
Ujumbe ubaki, vazi libadilike: sarufi rasmi ni kamili, haimtaji mtu na ina nomino nyingi; sarufi isiyo rasmi imefupishwa, ni ya kibinafsi na ina vitenzi vingi. Baki na mtindo mmoja katika maandishi mamoja, chagua mtindo wa kati ukiwa na shaka, na usitumie kamwe I, whom au myself kwa sababu tu zinasikika rasmi. Vitenzi rasmi kama request na discuss havihitaji for wala about.
Mazoezi
A. Muundo
Andika upya kila sentensi kwa mtindo uliopewa. Udumishe ujumbe.
-
Andika upya kwa mtindo rasmi, preposition ikiwa mbele: Who did you give the keys to?
-
Andika upya kama tangazo rasmi, ukitumia "permitted": You can't smoke anywhere in this building.
-
Andika upya kwa mtindo rasmi, ukibadilisha phrasal verbs zote mbili kwa vitenzi rasmi vya neno moja: We need to find out why the costs went up.
-
Andika upya kwa "it" + passive isiyomtaja mtu: People think the scheme will fail.
-
Andika upya kama barua pepe ya mtindo wa kati, ukirudisha maneno yaliyoachwa: Got your email. Will reply tomorrow.
-
Andika upya kwa mtindo rasmi wa maandishi: Like I said, the meeting's been put off.
-
Andika upya tangazo hili rasmi kwa Kiingereza cha kati cha kila siku: Visitors are required to obtain a pass from reception.
B. Maana
Soma hali na uchague sentensi inayofaa zaidi.
-
Barua rasmi ya malalamiko. Toleo lipi linafaa mtindo huu zaidi?whom ya mtendwa inafaa maandishi rasmi; who inafaa Kiingereza cha kati
-
Barua pepe kwa mfanyakazi mwenzako mnayefanya kazi pamoja kila siku. Ipi inafaa?toleo rasmi lingesikika baridi
-
Ripoti rasmi ya mradi. Ipi inafaa?haimtaji mtu, inatumia nomino, bila contractions
-
Mwongozo wa kisasa na wazi kwa wanafunzi kwenye tovuti ya chuo kikuu. Upi unafaa?they ya umoja ni sanifu katika mitindo yote; one inasikika ya kizamani
-
Ujumbe mfupi kwa rafiki unayekutana naye kwa kahawa. Upi unafaa?kuacha kiima kunafaa ujumbe mfupi
-
Tangazo rasmi. Lipi linafuata sarufi sanifu?who ni kiima cha "will strengthen"; whom hapa ni usahihi uliopitiliza
C. Tafuta Kosa
Kila sentensi ina kosa moja au iko sahihi. Andika sentensi iliyosahihishwa, au "correct".
-
Thank you very much for inviting my husband and I to your daughter's wedding; we would be delighted to attend.
-
Any questions about the new booking system should be addressed to myself or to the IT helpdesk.
-
Whom should I contact if the replacement part has still not arrived by the end of the week?
-
Whom is responsible for checking that the fire doors are kept closed at all times?
-
Between you and I, the new system has caused far more problems than it has solved.
D. Katika Muktadha
Rasimu hii inachanganya mitindo: salamu na hitimisho ni rasmi, lakini sehemu kuu si rasmi. Andika upya sehemu zenye namba kwa mtindo rasmi.
Dear Ms Okafor,
Thank you for your letter of 3 March. (19) Just to let you know, your order's been sent off. (20) If you need any more info, get in touch with myself directly. (21) We're really sorry about the delay. It was caused by a technical fault. (22) We got a new part from our supplier, and the problem's been sorted. (23) Could you let me know who I should send the invoice to?
Yours sincerely,
Daniel Reyes
-
Andika upya (19), ukianza na "I am writing to confirm".
-
Andika upya (20) kama conditional ya inversion, na usahihishe pronoun.
-
Unganisha (21) kuwa sentensi moja kwa "for which".
-
Andika upya (22) kwa passive na vitenzi rasmi.
-
Andika upya (23) kwa "to whom" na passive.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Huwezi kuhudhuria mkutano Jumatatu. Andika ujumbe mara tatu: ujumbe mfupi kwa rafiki (kiima kikiwa kimeachwa), barua pepe kwa mfanyakazi mwenzako (mtindo wa kati, pamoja na contractions) na barua pepe rasmi (bila contractions, kitenzi attend, na kirai nomino kwa sababu).
-
Andika upya kwa mtindo wa ripoti rasmi: "Because the company grew so fast, it needed more staff." Tumia nominalisation kama kiima na angalau neno moja rasmi badala ya la kila siku.
-
Rafiki amekualika kwenye chakula cha jioni cha siku yake ya kuzaliwa, na lazima ukatae. Andika sentensi 2–3 zisizo rasmi lakini zenye uchangamfu: tumia contractions na angalau kiima kimoja kilichoachwa, na bila misemo rasmi kama I regret au unable.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
C1-09 Subjunctive ya Kiingereza kwa Kiswahili: Suggest That He Go, It Is Essential That She Be Andika upya kwa mtindo rasmi kwa subjunctive: The committee insists that every member should attend the meeting.
-
C1-15 Relative Clauses za Juu kwa Kiswahili: To Whom, Whereby, In Which Case na Whatever Unganisha kwa mtindo rasmi, ukitumia preposition + "whom": I sent the report to a colleague. That colleague has left the company.
-
C1-03 Formal Conditionals kwa Kiswahili: Should You Need, Were I To, Had I Known na But For Andika upya kwa inversion: If you have any problems, call this number.
Majibu
A. Muundo
- To whom did you give the keys?
- Smoking is not permitted anywhere in this building.
- We need to establish why the costs increased. / We need to ascertain why the costs increased. / We need to determine why the costs rose.
- It is thought that the scheme will fail. / It is believed that the scheme will fail.
- I got your email. I'll reply tomorrow. / I've got your email. I'll reply tomorrow.
- As I said, the meeting has been postponed. / As previously stated, the meeting has been postponed.
- Visitors need to get a pass from reception. / You need to get a pass from reception.
B. Maana
- The manager whom I contacted has not replied.
- Just to let you know, I won't be able to make tomorrow's meeting.
- The project was delayed owing to a failure to reach agreement.
- If a student is ill, they should inform the office.
- Running late, sorry! Be there in ten.
- The candidate who we believe will strengthen the team has accepted the post.
C. Tafuta Kosa
- Thank you very much for inviting my husband and me to your daughter's wedding; we would be delighted to attend.
- Any questions about the new booking system should be addressed to me or to the IT helpdesk.
- ✓ Whom should I contact if the replacement part has still not arrived by the end of the week?
- Who is responsible for checking that the fire doors are kept closed at all times?
- Between you and me, the new system has caused far more problems than it has solved.
D. Katika Muktadha
- I am writing to confirm that your order has been dispatched.
- Should you require any further information, please contact me directly.
- The delay, for which we apologise, was caused by a technical fault.
- A replacement part has been obtained from our supplier, and the problem has been resolved. / A replacement part was obtained from our supplier, and the problem has been resolved.
- Could you please let me know to whom the invoice should be sent? / Could you please let me know to whom the invoice should be addressed?
E. Zamu Yako
- Can't make Monday, sorry — dentist! / I'm afraid I won't be able to come to the meeting on Monday because I have a dentist's appointment. / Unfortunately, I will be unable to attend the meeting on Monday owing to a prior medical appointment.
- The rapid growth of the company resulted in a need for additional staff.
- So sorry, can't make Saturday — I'm away at my cousin's wedding. Hope you have a brilliant night! Let's catch up next week.
F. Marudio Mchanganyiko
- The committee insists that every member attend the meeting.
- The colleague to whom I sent the report has left the company.
- Should you have any problems, call this number.
