Present Perfect oʻzbekcha: just, already va yet (hozirgina, allaqachon, hali)
Present Perfect: Just, Already, Yet
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz hozir ahamiyatli boʻlgan oʻtmishdagi harakatlar haqida gapira olasiz (I've lost my keys), yangilik ayta olasiz hamda just, already va yet ni gapda toʻgʻri joyga qoʻya olasiz.
Asosiy gʻoya
Bugungi ishlar roʻyxatingizni tasavvur qiling. Baʼzi ishlarning yonida belgi (✓) bor, baʼzilarida yoʻq. Roʻyxatga qaraganingizda har bir ishni qachon qilganingizni soʻramaysiz. Siz shuni soʻraysiz: Hozir nima bajarilgan, nima bajarilmagan?
Bu darsda Present Perfect ning vazifasi shu. U oʻtmishdagi harakatga hozirdan turib qaraydi, chunki natija hozir shu yerda: I've lost my keys (shuning uchun uyga kira olmayman). She's broken her arm (shuning uchun tennis oʻynay olmaydi).
Uchta kichik soʻz roʻyxatdagi belgilarni tasvirlaydi. Just — yangi qoʻyilgan belgi: bir lahza oldin boʻldi. Already — erta yoki hozirgacha qoʻyilgan belgi: I've already paid. Yet — belgisi yoʻq ish, lekin belgi qoʻyilishini kutyapmiz: I haven't called her yet. Roʻyxat hozir haqida, shuning uchun feʼl ham hozir haqida: have/has + past participle.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbekchada yaqinda boʻlgan va natijasi hozir koʻrinib turgan harakatni koʻpincha -di yoki -ib qoʻymoq, -ib boʻlmoq, -ibdi kabi shakllar bilan aytamiz: «Kalitlarimni yoʻqotib qoʻydim», «Ovqatlanib boʻldim», «Yomgʻir tinibdi». Britan ingliz tilida bu yerda odatda Present Perfect keladi (amerika ingliz tilida Past Simple ham toʻgʻri, 6-boʻlimga qarang). Uchta soʻzning oʻzbekcha juftlari bor: hozirgina / endigina = just, allaqachon = already, hali … -ma- = not … yet. Lekin oʻrni boshqa: oʻzbekchada bu soʻzlar odatda feʼldan oldin turadi («Hali qaror qilmadim»), inglizchada esa yet gap oxirida keladi: I haven't decided yet.
| Oʻzbekcha | Maʼnosi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Kalitlarimni yoʻqotib qoʻydim. | natija hozir | I've lost my keys. |
| Xabaringizni hozirgina koʻrdim. | bir lahza oldin | I've just seen your message. |
| Film endigina boshlandi. | bir lahza oldin | The film has just started. |
| «Yoʻq, rahmat. Ovqatlanib boʻldim.» | allaqachon bajarilgan | "No, thanks. I've already eaten." |
| Sizga allaqachon ikki marta aytdim-ku! | allaqachon | I've already told you twice! |
| Hali qaror qilmadim. | hali + inkor feʼl | I haven't decided yet. |
| Qarang! Yomgʻir tinibdi. | yangi natija | Look! It's stopped raining. |
Tuzilish
Present Perfect (A2-16 ni takrorlash)
| Ega | have / has | past participle |
|---|---|---|
| I / you / we / they | have ('ve) | finished. |
| he / she / it | has ('s) | finished. |
| inkor | haven't / hasn't | finished. |
| savol | Have you / Has she… | finished? |
She's finished her homework gapida 's = has: buni harakat bildiradigan past participle (bu yerda toʻldiruvchi bilan) koʻrsatadi. (Baʼzi past participle lar be dan keyin sifat ham boʻladi: It's broken = it is — A2-16 ga qarang.)
Just, already, yet: maʼnosi va oʻrni
| Soʻz | Maʼnosi | Gap turi | Oʻrni | Misol |
|---|---|---|---|---|
| just | hozirgina, bir lahza oldin | asosan darak | have/has va past participle orasida | I've just finished. |
| already | allaqachon; kutilganidan tezroq | darak va savol | have/has va past participle orasida yoki oxirida | She's already left. / She's left already. |
| yet | hozircha (va boʻlishini kutyapmiz) | inkor va savol | gap oxirida | I haven't eaten yet. / Have you eaten yet? |
Yet bilan qisqa javob: "Is it ready?" "Not yet." (Hali yoʻq.)
Qoʻllanish
1Natijasi hozir koʻrinadigan oʻtmishdagi harakat
Oʻtmishdagi harakatning natijasi hozir ahamiyatli boʻlsa, Present Perfect ishlating. Qachon boʻlganini aytmaymiz; asosiysi — natija.
2Just = hozirgina
Just ni have/has va past participle orasiga qoʻying. U harakat juda yaqinda boʻlganini koʻrsatadi.
3Already = hozirgacha yoki kutilganidan tezroq
Already odatda have/has va past participle orasida turadi. Ogʻzaki nutqda gap oxirida ham kelishi mumkin. Savolda koʻpincha hayratni bildiradi: shunchalik tezmi?
4Yet = hozircha, lekin kutyapmiz
Yet ni inkor va savollarda ishlating. U odatda gap oxirida, toʻldiruvchidan keyin keladi. Yet li inkor gap «hozir emas, lekin keyinroq boʻlsa kerak» degani.
5Yangilik aytish
Yangilikni koʻpincha Present Perfect bilan aytamiz, chunki u yangi va hozir muhim. Tafsilot (qachon, qayerda, qanday) qoʻshganimizda odatda Past Simple ga oʻtamiz — A2-19 ga qarang.
6Amerika ingliz tili: just, already va yet bilan Past Simple
Amerika ingliz tilida just, already va yet bilan Past Simple juda keng tarqalgan. Ikkala shakl ham toʻgʻri. Britan ingliz tili odatda Present Perfect ni afzal koʻradi. Bu kursda Present Perfect ni mashq qilamiz.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «Hali» → yet feʼldan oldin. Oʻzbekchada «hali» feʼldan oldin turadi: «Opam hali qoʻngʻiroq qilmadi». Uni inglizchaga xuddi shu joyda olib oʻtamiz. Yet esa inkor va savollarda gap oxirida keladi.
2. Aniq vaqt + Present Perfect. Oʻzbekchada «Chiptalarni oʻtgan hafta olib qoʻyganmiz» deyish tabiiy: «-ib qoʻyganmiz» vaqt bilan ham keladi. Inglizchada last week, yesterday, on Monday kabi tugagan vaqt bilan Present Perfect ishlatilmaydi — already yoki just boʻlsa ham.
3. «Ha, hali yoʻq» → Yes, not yet. «Hali ovqatlanmadingizmi?» savoliga oʻzbekchada «Ha, hali yoʻq» deymiz: «ha» savolga rozilikni bildiradi. Inglizchada javob inkor boʻlsa, No deyiladi.
Adashtirmang
savoldagi yet va already — Yet bilan oddiy, betaraf savol: boʻlishini kutyapsiz. Already hayratni bildiradi: kutilganidan tezroq boʻldi.
just = hozirgina va just = faqat — Present Perfect bilan just odatda «hozirgina» degani. Boshqa gaplarda «faqat» degani boʻlishi mumkin.
yet va still — Still (biror narsa davom etyapti: I still haven't finished — haligacha tugatmadim) hamda any more / no longer B1-33 da oʻrgatiladi. Present Perfect va Past Simple orasidagi tanlov A2-19 da.
Imlo va talaffuz
- Ogʻzaki nutqda have va has qisqaradi va eshitilmay qolishi oson: I've just seen it /aɪv dʒʌst siːn ɪt/, She's already left /ʃiːz ɔːlˈredi left/. Kichik /v/ yoki /z/ tovushiga quloq soling va uni oʻzingiz ham ayting.
- already bitta soʻz, urgʻu ikkinchi boʻgʻinda: /ɔːlˈredi/ — al-RE-dy. Oʻzbekchadagidek oxirgi boʻgʻinga urgʻu bermang. Uni all ready (ikki soʻz = butunlay tayyor: We're all ready to go) bilan adashtirmang.
- just /dʒʌst/: I've just… da odatda urgʻuli, ovoz just da biroz koʻtariladi. Unli /ʌ/ qisqa; yozilganicha oʻzbekcha «u» bilan «just» deb oʻqimang.
- yet /jet/ yes kabi boshlanadi. Ha / yoʻq savolining oxirida ovoz odatda koʻtariladi: Have you finished yet?
Oltin qoida
Oʻtmishdagi harakat hozir ahamiyatli boʻlsa, have/has + past participle ishlating. Just va already ni have/has va past participle orasiga qoʻying (already oxirida ham kelishi mumkin). Yet ni inkor va savollarning oxiriga qoʻying — oʻzbekchadagi «hali» kabi feʼldan oldin emas!
Mashqlar
A. Tuzilish
Bu mashqlarda Present Perfect (britancha shakl) ishlating. Amerikacha Past Simple (I just ate) ham toʻgʻri — 6-boʻlimga qarang.
-
I can't find my wallet. I (lose) it.
-
just ni toʻgʻri joyga qoʻying: She has called me.
-
yet ni toʻgʻri joyga qoʻying: They haven't replied to my email.
-
already ni toʻgʻri joyga qoʻying: I've paid for the tickets.
-
"Is Tom here?" "No, he (just / leave)."
-
the film (start) yet?
B. Maʼno
Toʻgʻri javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: "Do you want to see this film?" "No, I've … seen it."
-
Toʻgʻri javobni tanlang: I haven't had breakfast ….
-
Qaysi savol hayratni bildiradi?
-
Siz juda ochsiz. Nima uchun ekanini ayting:
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing. Toʻgʻrilashda Present Perfect ishlating.
-
I've finished just my work.
-
Have you yet called your mum?mum (UK), mom (US)
-
She has already went to bed.
-
We haven't booked the hotel yet.
D. Kontekstda
Suhbatni toʻldiring. Har bir feʼl uchun Present Perfect ishlating.
Mia: Hi Leo! We 15 (just / arrive) at the new flat!
Leo: Great! Have you unpacked 16?
Mia: No, not yet. But Sam 17 (already / build) the bed!
Leo: Wow! 18 the internet (start) working yet?
Mia: No, it 19 (not / start) yet. I'm using my phone.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Bugun allaqachon qilgan ikkita ishingiz va hali qilmagan bitta ishingiz haqida yozing.
-
Doʻstingiz uchun qisqa yaxshi yangilik yozing. Present Perfect va just ni ishlating.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A2-16 Present Perfect oʻzbekcha: Have you ever…? bilan hayotiy tajriba haqida gapirish "Where's Dad?" "He's ___ … to the shop. He'll be back in ten minutes."
-
A2-16 Present Perfect oʻzbekcha: Have you ever…? bilan hayotiy tajriba haqida gapirish you ever (eat) Korean food?
-
A1-28 Past Simple oʻzbekcha: notoʻgʻri feʼllar, did va didn't bilan savol va inkor Past Simple va past participle shakllarini yozing: write
Javoblar
A. Tuzilish
- 've lost / have lost
- She has just called me. / She's just called me.
- They haven't replied to my email yet.
- I've already paid for the tickets. / I've paid for the tickets already.
- 's just left / has just left
- Has … started
B. Maʼno
- already
- yet
- Have you finished already?
- I haven't eaten yet.
C. Xatoni toping
- I've just finished my work. / I have just finished my work.
- Have you called your mum yet?
- She has already gone to bed. / She's already gone to bed. / She has gone to bed already.
- ✓ We haven't booked the hotel yet.
D. Kontekstda
- 've just arrived / have just arrived
- yet / already
- has already built / 's already built
- Has … started
- hasn't started / has not started
E. Sizning navbatingiz
- I've already had breakfast. I've already answered my emails. I haven't been to the gym yet.
- Guess what! I've just passed my driving test!
F. Aralash takrorlash
- gone
- Have … eaten
- wrote … written
