Weak forms va connected speech oʻzbekcha: schwa, gonna, wanna, I'd've, did you → didja
Weak Forms and Connected Speech
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz grammatik soʻzlarning (can, was, to, of, and) qisqa, kuchsiz tovushlarini eshita olasiz va ayta olasiz, qisqargan shakllarni, jumladan qoʻsh qisqarishlarni (I'd've) tushunasiz, gonna va dunno kabi norasmiy qisqarishlarni taniysiz, tez nutqda bir-biriga qoʻshilib ketadigan soʻzlarni kuzata olasiz va urgʻuni toʻgʻri joyga qoʻyasiz.
Asosiy gʻoya
Ingliz tilining ritmi kuchli. Muhim soʻzlar, yaʼni otlar, asosiy feʼllar, sifatlar va ravishlar urgʻuli: ular balandroq, uzunroq va aniqroq aytiladi. Grammatik soʻzlar, yaʼni yordamchi feʼllar, artikllar, predloglar va olmoshlar odatda urgʻusiz, shuning uchun ular qisqa va kuchsiz boʻlib qoladi.
Gapni bir qator baland ustunlar va ular orasiga tortilgan arqon deb tasavvur qiling. Ustunlar mazmunli soʻzlar. Arqon esa grammatika. Tez nutqda arqon salqib, deyarli yerga tegadi: What do you want to do? xuddi "wotcha wanna do?" kabi eshitiladi. Grammatika joyida, faqat siz uni bir nechta tez, yumshoq tovush sifatida eshitasiz.
Shuning uchun grammatikani biladigan oʻquvchilar koʻpincha film yoki suhbatni tushunmaydi. Ular was, to va have ning lugʻatdagi tovushini kutadi, lekin oddiy nutqda odamlar uni deyarli hech qachon bunday aytmaydi. Bu kuchsiz tovushlarning koʻpida bitta unli bor: qisqa, boʻsh «ə». Uning nomi schwa, va u ingliz tilidagi eng koʻp uchraydigan tovush. IELTS Listening da qiynaladigan joylarning koʻpi aynan shu tovushlar.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida grammatikaning katta qismi qoʻshimchalarda: «uyga», «maktabda», «kitobni». Bu qoʻshimchalar soʻzga yopishib, qisqa aytiladi. Ingliz tilida esa bu ishni alohida soʻzlar bajaradi: to, at, the. Yozuvda ular alohida turadi, lekin nutqda ular urgʻusini yoʻqotib, qoʻshni soʻzga xuddi qoʻshimchadek yopishib oladi: a cup of tea → "cuppa tea", going to → gonna. Ikkinchi farq: oʻzbek tilida unlilar odatda toʻliq va aniq aytiladi, yozuv ham talaffuzga juda yaqin. Ingliz tilida urgʻusiz unlilarning koʻpi schwa /ə/ ga aylanadi, yozuv esa bu oʻzgarishni koʻrsatmaydi. Oʻzbek tilida ham ogʻzaki nutqda soʻzlar qisqaradi (koʻp shevalarda «nima qilyapsiz» tez aytilganda qisqarib ketadi), shuning uchun bu hodisa sizga begona emas; faqat ingliz tilida u grammatik soʻzlarda juda muntazam.
| Oʻzbekcha | Vazifasi | Inglizcha (yozuvda → nutqda) |
|---|---|---|
| uyga | yoʻnalish qoʻshimchasi | to the house → "tuh thuh house" |
| ishda | oʻrin qoʻshimchasi | She was at work. → "ut work" |
| bir piyola choy | miqdor | a cup of tea → "cuppa tea" |
| qoʻngʻiroq qilmoqchiman | niyat, kelajak | I'm going to call her. → "I'm gonna call her." |
| Bilmadim. | qisqa javob | I don't know. → "Dunno." |
| Ha, qila olaman. | qisqa javob, urgʻuli | Yes, I can. → kuchli "kan" |
Tuzilish
Grammatik soʻzlarning kuchsiz shakllari (IPA «Imlo va talaffuz» boʻlimida)
| Soʻz | Kuchli shakl taxminan | Kuchsiz shakl taxminan | Misol |
|---|---|---|---|
| can | "kan" | "kn" | I can swim. |
| was | "woz" (UK), "wuz" (US) | "wz", juda qisqa | She was late. |
| were | "wur" | "wuh" (UK), "wer" (US) | They were tired. |
| have | "hav" | "uv" | Where have you been? |
| do | "doo" | "duh" | What do you think? |
| to | "too" | "tuh" | I want to go. |
| of | "ov" (UK), "uv" (US) | "uv" yoki "uh" | a cup of tea |
| for | "for" | "fuh" (UK), "fer" (US) | It's for you. |
| and | "and" | "un" yoki "n" | fish and chips |
| a / an | "ay" / "an" | "uh" / "un" | a cup, an apple |
| the | "thee" | "thuh"; unli tovushdan oldin qisqa "thi" | the cup, the apple |
| at / from | "at" / "from" | "ut" / "frum" | at home, from London |
Bu jadvaldagi "…" ichidagi yozuvlar inglizcha taxminiy oʻqilish; ularni oʻzbek imlosi boʻyicha oʻqimang, aniq tovushni IPA dan tekshiring. Unli tovushdan oldin the qisqa "thi" (the apple), to esa qisqa "tu" (to eat) kabi aytiladi, "thuh" va "tuh" emas.
Qisqargan shakllar, jumladan qoʻsh qisqarishlar
| Toʻliq shakl | Qisqargan shakl | Yoziladimi? |
|---|---|---|
| it will | it'll | ha (norasmiy) |
| there will | there'll | ha (norasmiy) |
| should have / could have / would have | should've / could've / would've | ha (norasmiy) |
| I would have | I'd've | kam; asosan ogʻzaki |
| would not have | wouldn't've | kam; asosan ogʻzaki |
Norasmiy qisqarishlar
| Toʻliq shakl | Qisqarish | Yozsa boʻladimi? |
|---|---|---|
| going to (kelajak) | gonna | faqat juda norasmiy xabarlarda, qoʻshiq matnlarida, dialoglarda |
| want to | wanna | yuqoridagidek |
| (have) got to | gotta | yuqoridagidek |
| have to | hafta | kam yoziladi |
| let me | lemme | faqat norasmiy xabarlarda |
| I don't know | dunno | faqat norasmiy xabarlarda |
| kind of | kinda | faqat norasmiy xabarlarda |
| should have / could have | shoulda / coulda | faqat norasmiy xabarlarda |
Qoʻllanish
1Grammatik soʻzlarning kuchsiz shakllari
Oddiy nutqda yordamchi feʼllar, artikllar, predloglar va olmoshlar kuchsiz shaklda, odatda schwa bilan aytiladi. Grammatik soʻz urgʻu olganda kuchli shaklda aytiladi: qisqa javoblarda, qarama-qarshilik uchun (A1-17) va yordamchi feʼllar hamda predloglar uchun gap oxirida (Yes, I can. Where are you from?). Obyekt olmoshlari (him, her, them, us) va artikllar esa odatda gap oxirida ham kuchsiz qoladi: I asked him.
2Qisqargan shakllar, jumladan qoʻsh qisqarishlar
Qisqargan shakllar yordamchi feʼllar va not ning odatiy ogʻzaki shakli. I'd've va wouldn't've kabi qoʻsh qisqarishlar ogʻzaki nutqda juda keng tarqalgan, ayniqsa uchinchi tur shart gaplarda (B1-07) va should have / could have bilan (B1-09), lekin odatda toʻliq yoziladi. Bu grammatikani keyinroq oʻrganasiz; hozir tovushlarini tanishni oʻrganing.
3Norasmiy qisqarishlar: gonna, wanna, gotta va boshqalar
Bular koʻp ishlatiladigan birikmalarning odatiy, erkin ogʻzaki shakllari. Suhbatda ularni aytish mumkin; yozuvda esa faqat juda norasmiy xabarlarda, qoʻshiq matnlarida yoki dialoglarda ishlating. Gonna faqat going to + feʼl (kelajak) oʻrnida keladi, hech qachon going to + joy oʻrnida emas. Wanna odatda want to degani; juda erkin nutqda want a ham boʻlishi mumkin (I wanna coffee). Yuqori daraja uchun eslatma: want va to gapning turli qismlariga tegishli boʻlsa, wanna ishlatilmaydi: Who do you want to win? (= siz oʻsha odam yutishini xohlaysiz) wanna ga aylanmaydi (B1-18).
4Bogʻlanish, tushib qolgan va oʻzgargan tovushlar
Tez nutqda soʻzlar bir-biriga qoʻshilib ketadi. Bogʻlanish (linking): soʻz oxiridagi undosh keyingi soʻzning unlisiga qoʻshiladi (an apple "a-napple" kabi eshitiladi). Tushib qolgan tovushlar: ikki undosh orasidagi t yoki d koʻpincha yoʻqoladi (next week "neks week" kabi). Oʻzgargan tovushlar: d yoki t + you koʻpincha "j" yoki "ch" ga aylanadi (did you "didja" kabi). Bu jarayonlar koʻpincha grammatik soʻzlarni yashiradi.
5Gap urgʻusi: mazmunli soʻzlar, grammatik soʻzlar va qarama-qarshilik
Neytral gapda mazmunli soʻzlar urgʻu oladi, grammatik soʻzlar esa olmaydi; eng kuchli urgʻu odatda oxirgi mazmunli soʻzga tushadi. Asosiy urgʻuni boshqa soʻzga, hatto grammatik soʻzga koʻchirish qarama-qarshilik yoki taʼkidni bildiradi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. Har bir unlini toʻliq aytish. Oʻzbek tilida unlilar odatda aniq aytiladi, shuning uchun can, to, for ni ham toʻliq aytish odati bor. Natijada gap «robotdek» eshitiladi, can esa (ayniqsa amerikacha talaffuzda) can't bilan adashtirilishi mumkin, chunki can't ning belgisi aynan uzun, urgʻuli unli.
2. Kuchsiz have, him, her da h ni aniq aytish. Oʻzbek tilida h toʻliq aytiladi va bu tovush sizga oson. Lekin urgʻusiz have, him, her da tez nutqda h koʻpincha tushib qoladi. Uni har doim kuchli aytsangiz, nutq sekin va ogʻir eshitiladi; eng muhimi, tinglaganda bu soʻzlarni tanimay qolasiz.
3. Kuchsiz the da /ð/ ni «z» yoki «d» ga almashtirish. Oʻzbek tilida /ð/ tovushi yoʻq, shuning uchun the koʻpincha «ze» yoki «de» kabi aytiladi. Til uchini tishlar orasiga yengil qoʻying va ovoz bilan qisqa aytib, keyingi soʻzga ulang; unlidan oldin "thi" deng.
4. Eshitganini yozish. Oʻzbek imlosi talaffuzga juda yaqin: qanday eshitsak, shunday yozamiz. Ingliz tilida bu odat xatoga olib keladi: kuchsiz have "uv" eshitiladi va of deb yoziladi.
Adashtirmang
gonna (kelajak) va going to (harakat) — Faqat kelajak maʼnosidagi shakl qisqaradi.
kuchsiz shakl va kuchli shakl — Bir soʻzning ikki xil talaffuzi bor; qaysi biri ekanini oʻrin va urgʻu hal qiladi. Yordamchi feʼllar va predloglar gap oxirida va qisqa javoblarda kuchli shaklda aytiladi: Yes, I can hech qachon kuchsiz "kn" bilan tugamaydi. Obyekt olmoshlari esa kuchsiz qoladi: I asked him.
's = is va 's = has — Qisqargan shakl bir xil eshitiladi; qaysi biri ekanini keyingi soʻz aytadi (A1-14, A2-16).
Imlo va talaffuz
- Schwa /ə/ qisqa, boʻsh «ə» tovushi: lablar boʻsh, ogʻiz yarim ochiq, til oʻrtada dam oladi. Bu ingliz tilidagi eng koʻp uchraydigan tovush va kuchsiz shakllarning koʻpida bor: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (UK), /bəˈnænə/ (US). Banana ni oʻzbekcha kabi uchta toʻliq «a» bilan aytmang: faqat oʻrtadagisi toʻliq va urgʻuli.
- Kuchli va kuchsiz shakllar: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) → /wəz/; were /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) → /wə/ (UK), /wər/ (US); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) → /fə/ (UK), /fər/ (US); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (UK), /frʌm/ (US) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, lekin unli tovushdan oldin /ði/ (the apple); unli tovushdan oldin to /tu/ (to eat).
- Qisqargan shakllar: it'll /ˈɪtl/ ("it-l"); I'd've /ˈaɪdəv/ ("eyed-uv"); wouldn't've /ˈwʊdntəv/ ("wood-n-tuv").
- Oʻzgargan tovushlar: did you /ˈdɪdʒə/ ("didja"); would you /ˈwʊdʒə/ ("wouldja"); want to /ˈwɒnə/ (UK), /ˈwɑːnə/ (US) ("wanna"); got to /ˈɡɒtə/ (UK), /ˈɡɑːtə/ (US) ("gotta").
- Can't ning kuchsiz shakli yoʻq: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). Tez amerikacha nutqda oxirgi t juda past eshitilishi mumkin, shuning uchun asosiy belgi uzun, urgʻuli unli: kuchsiz "kn" = can, kuchli "kant" = can't.
- W (was, were, would) lablar yumaloq, tishlar labga tegmaydi; oʻzbekcha «v» ga oʻxshatib, pastki labni tishga tekkizmang.
- Qoʻsh qisqarishlarda har bir tushib qolgan qism uchun bitta apostrof: I'd've, wouldn't've.
Oltin qoida
Mazmunli soʻzlar ustunlar, grammatik soʻzlar esa ular orasida salqib turgan arqon. Kuchsiz, tez tovushlarni tinglang: "uh", "uv", "tuh", gonna. Soʻz urgʻu olganda kuchli shaklni ishlating: qisqa javoblarda, qarama-qarshilik uchun, yordamchi feʼllar va predloglar uchun gap oxirida. Qisqarishlarni bemalol ayting, lekin faqat juda norasmiy xabarlarda yozing.
Mashqlar
A. Tuzilish
Toʻliq shaklni yoki qisqargan shaklni yozing.
-
«I'd've» ning toʻliq shakli qanday?
-
«dunno» ning toʻliq shakli qanday?
-
Toʻliq shaklini yozing: Do you wanna come?
-
Toʻliq shaklini yozing: I've gotta go.
-
Qisqargan shaklini yozing: should have
-
Toʻliq shaklini yozing: It'll be cold tomorrow.
B. Maʼno
Saytda avval har bir gapni tinglang.
-
Kuchsizmi yoki kuchlimi? "Yes, I can." dagi "can". …
-
Kuchsizmi yoki kuchlimi? "I asked him." dagi "him". …obyekt olmoshlari gap oxirida ham kuchsiz qoladi
-
Siz qisqa, kuchsiz "kn" ni eshityapsiz: "I kn come on Friday." Bu qaysi soʻz? …can't uzun va urgʻuli
-
"She's got two brothers." gapida 's nimani bildiradi? …
-
Neytral gapda asosiy urgʻu qaysi soʻzga tushadi: "I bought a new laptop." …
-
Qarama-qarshilik uchun qaysi soʻzlar urgʻu oladi? "I said Tuesday, not Thursday." …
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
She's gonna to call you later.
-
We're gonna the beach tomorrow.
-
He wanna play football.
-
I'm gonna miss you.
D. Kontekstda
Qalin harflar bilan yozilgan har bir qisqarishning toʻliq shaklini yozing.
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing va ovoz chiqarib ayting.
-
Rejalaringiz haqida «going to» bilan gap ayting va yozing. Keyin erkin nutqda u qanday eshitilishini yozing.
-
"Can you cook?" savoliga qisqa javob yozing va «can» ning qaysi shaklini ishlatganingizni ayting.
-
Notoʻgʻri faktni toʻgʻrilaydigan gap yozing, uni ovoz chiqarib ayting va qaysi soʻzlarga urgʻu berganingizni yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A1-17 Can va Can't oʻzbekcha: qila olaman, mumkinmi, yordam bera olasizmi? Toʻldiring: " you drive?" "Yes, I can."
-
A2-03 Be Going To oʻzbekcha: rejalar va koʻrinib turgan kelajak Look at those clouds! It (rain).
-
A2-20 Must, Have To, Mustn't va Don't Have To oʻzbekcha: «kerak», «shart emas», «mumkin emas» Toʻgʻri javobni tanlang: You … bring food — there's plenty here.
Javoblar
A. Tuzilish
- I would have
- I don't know
- Do you want to come?
- I've got to go.
- should've
- It will be cold tomorrow.
B. Maʼno
- strong
- weak
- can
- has
- laptop
- Tuesday and Thursday
C. Xatoni toping
- She's gonna call you later. / She's going to call you later.
- We're going to the beach tomorrow.
- He wants to play football.
- ✓ I'm gonna miss you.
D. Kontekstda
- going to
- I don't know
- kind of
- want to
- got to
- Let me
- have to
E. Sizning navbatingiz
- I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
- Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
- My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".
F. Aralash takrorlash
- Can
- 's going to rain / is going to rain
- don't have to
