Zəif formalar və axıcı nitq azərbaycanca: schwa, gonna, wanna, I'd've
Weak Forms and Connected Speech
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz qrammatik sözlərin qısa, zəif səslərini (can, was, to, of, and) eşidib deyə biləcəksiniz, qısaldılmış formaları, o cümlədən ikiqat qısaldılmış formaları (I'd've) başa düşəcəksiniz, gonna və dunno kimi qeyri-rəsmi qısaltmaları tanıyacaqsınız, sürətli nitqdə bir-birinə qovuşan sözləri izləyə biləcəksiniz və vurğunu düzgün yerə qoyacaqsınız.
Əsas fikir
İngilis dilinin güclü ritmi var. Vacib sözlər (isimlər, əsas feillər, sifətlər, zərflər) vurğulu olur: daha ucadan, daha uzun və daha aydın deyilir. Qrammatik sözlər (köməkçi feillər, artikllər, ön sözlər, əvəzliklər) isə adətən vurğusuz olur, ona görə qısa və zəif səslənir.
Cümləni aralarında kəndir çəkilmiş hündür dirəklər kimi təsəvvür edin. Dirəklər mənalı sözlərdir. Kəndir isə qrammatikadır. Sürətli nitqdə kəndir sallanır və az qala yerə dəyir: What do you want to do? cümləsi təxminən «wotcha wanna do?» kimi səslənir. Qrammatika yerindədir, sadəcə onu bir neçə sürətli, yumşaq səs kimi eşidirsiniz.
Qrammatikanı bilən öyrənənlərin filmləri və söhbətləri çox vaxt başa düşməməsinin səbəbi budur. Onlar was, to və have sözlərinin lüğətdəki səsini gözləyirlər, amma adi nitqdə insanlar onları demək olar ki, heç vaxt belə demir. Bu zəif səslərin çoxunda eyni sait var: qısa, rahat, aydın olmayan bir səs. Bu səs schwa (/ə/) adlanır və ingilis dilinin ən çox işlənən səsidir.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində vurğusuz hecalarda da saitlər demək olar ki, tam və aydın deyilir: «kitab», «məktəb», «gələcək» sözlərinin hər hecası aydın eşidilir. İngiliscədə isə vurğusuz saitlər zəifləyir və çox vaxt schwa olur. Diqqət: schwa bizim ə hərfimiz deyil. Bizim ə səsi ingiliscədəki /æ/ səsinə (cat) yaxındır və açıq, aydın səsdir; schwa isə qısa, zəif, ağız az açılan bir səsdir. Bizdə söz vurğusu adətən son hecaya düşür, cümlədə məntiqi vurğu isə çox vaxt feildən əvvəlki sözə; ingiliscədə neytral cümlədə əsas vurğu sonuncu mənalı sözə düşür.
Yaxşı xəbər: danışıq dilində qısaltma bizə də tanışdır. Biz yazıda «gedəcəyəm», danışıqda isə çox vaxt «gedəcəm» deyirik. İngiliscədəki gonna, wanna da belədir: danışıqda tamamilə normaldır, rəsmi yazıda isə yeri yoxdur.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| Üzə bilirəm. (hər heca aydın) | I can swim. → "kn" | vurğusuz qrammatik söz zəifləyir |
| ə səsi: «əl», «gəl» | /ə/ schwa: about, banana | ə ≠ schwa: schwa daha qısa və zəifdir |
| Bu axşam ona zəng edəcəm. (danışıq) | I'm gonna call her tonight. | danışıq qısaltması: yazıda tam forma |
| Bilmirəm. | Dunno. | ingiliscədə tam forma (I don't know) danışıqda çox qısalır |
| Bir fincan çay istərdim. | I'd like a cup of tea. → "cuppa tea" | of zəifləyir və az qala itir |
Quruluş
Qrammatik sözlərin zəif formaları (IPA «Yazılış və tələffüz» bölməsindədir)
| Söz | Güclü forma | Zəif forma | Nümunə |
|---|---|---|---|
| can | /kæn/ | /kən/, /kn/ | I can swim. |
| was | /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) | /wəz/, çox qısa | She was late. |
| were | /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) | /wə/ (UK), /wər/ (US) | They were tired. |
| have | /hæv/ | /əv/ | Where have you been? |
| do | /duː/ | /də/ | What do you think? |
| to | /tuː/ | /tə/ | I want to go. |
| of | /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) | /əv/ və ya /ə/ | a cup of tea |
| for | /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) | /fə/ (UK), /fər/ (US) | It's for you. |
| and | /ænd/ | /ən/ və ya /n/ | fish and chips |
| a / an | /eɪ/ / /æn/ | /ə/ / /ən/ | a cup, an apple |
| the | /ðiː/ | /ðə/; sait səsindən əvvəl qısa /ði/ | the cup, the apple |
| at / from | /æt/ / /frɒm/ | /ət/ / /frəm/ | at home, from London |
Sait səsindən əvvəl the qısa /ði/ (the apple), to isə qısa /tu/ (to eat) kimi deyilir, /ðə/ və /tə/ kimi yox.
Qısaldılmış formalar, o cümlədən ikiqat qısaltmalar
| Tam forma | Qısaldılmış forma | Yazılırmı? |
|---|---|---|
| it will | it'll | bəli (qeyri-rəsmi) |
| there will | there'll | bəli (qeyri-rəsmi) |
| should have / could have / would have | should've / could've / would've | bəli (qeyri-rəsmi) |
| I would have | I'd've | nadir hallarda; əsasən danışıqda |
| would not have | wouldn't've | nadir hallarda; əsasən danışıqda |
Qeyri-rəsmi qısaltmalar
| Tam forma | Qısaltma | Yazmaq olarmı? |
|---|---|---|
| going to (gələcək) | gonna | yalnız çox qeyri-rəsmi mesajlarda, mahnı sözlərində, dialoqda |
| want to | wanna | yuxarıdakı kimi |
| (have) got to | gotta | yuxarıdakı kimi |
| have to | hafta | nadir hallarda yazılır |
| let me | lemme | yalnız qeyri-rəsmi mesajlarda |
| I don't know | dunno | yalnız qeyri-rəsmi mesajlarda |
| kind of | kinda | yalnız qeyri-rəsmi mesajlarda |
| should have / could have | shoulda / coulda | yalnız qeyri-rəsmi mesajlarda |
İstifadə
1Qrammatik sözlərin zəif formaları
Adi nitqdə köməkçi feillər, artikllər, ön sözlər və əvəzliklər zəif formada, adətən schwa ilə deyilir. Qrammatik söz vurğulu olanda güclü formada deyilir: qısa cavablarda, qarşılaşdırma üçün (A1-17 dərsinə baxın) və köməkçi feillər və ön sözlər üçün cümlənin sonunda (Yes, I can. Where are you from?). Obyekt əvəzlikləri (him, her, them, us) və artikllər isə adətən sonda da zəif qalır: I asked him.
2Qısaldılmış formalar, o cümlədən ikiqat qısaltmalar
Qısaldılmış formalar köməkçi feillərin və not sözünün adi danışıq formasıdır. I'd've və wouldn't've kimi ikiqat qısaltmalar danışıqda çox işlənir, xüsusilə üçüncü tip şərt cümlələrində (B1-07) və should have / could have ilə (B1-09), amma adətən tam yazılır. Bu qrammatikanı sonra öyrənəcəksiniz; burada səsləri tanımağı öyrənin.
3Qeyri-rəsmi qısaltmalar: gonna, wanna, gotta və başqaları
Bunlar geniş işlənən ifadələrin adi, rahat danışıq formalarıdır. Söhbətdə onları demək tamamilə normaldır; yazıda isə yalnız çox qeyri-rəsmi mesajlarda, mahnı sözlərində və ya dialoqda işlədin. Gonna yalnız going to + feil (gələcək) əvəzinə işlənir, going to + yer əvəzinə heç vaxt. Wanna adətən want to deməkdir; çox rahat danışıqda want a mənasında da ola bilər (I wanna coffee). İrəli səviyyə üçün qeyd: want və to cümlənin fərqli hissələrinə aid olanda wanna işlənmir: Who do you want to win? (= o adamın qalib gəlməsini istəyirsən) wanna olmur (B1-18 dərsinə baxın).
4Səslərin birləşməsi, düşməsi və dəyişməsi
Sürətli nitqdə sözlər bir-birinə qovuşur. Birləşmə: sondakı samit növbəti sözün saiti ilə birləşir (an apple təxminən "a-napple" kimi səslənir). Səsin düşməsi: iki samit arasındakı t və ya d çox vaxt itir (next week təxminən "neks week" kimi səslənir). Səsin dəyişməsi: d və ya t + you çox vaxt /dʒ/ və ya /tʃ/ olur (did you təxminən "didja" kimi səslənir). Bu proseslər çox vaxt qrammatik sözləri gizlədir.
5Cümlə vurğusu: mənalı sözlər, qrammatik sözlər və qarşılaşdırma
Neytral cümlədə mənalı sözlər vurğulu, qrammatik sözlər isə vurğusuz olur; ən güclü vurğu adətən sonuncu mənalı sözə düşür. Əsas vurğunu başqa sözə, hətta qrammatik sözə keçirmək qarşılaşdırma və ya emfaza yaradır.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. Hər sözü güclü formada demək. Azərbaycancada hər heca aydın deyilir, ona görə ingiliscədə də was, at, to, of sözlərini lüğətdəki kimi tam deyirik. Cümlə düzgün qalır, amma ritm pozulur, sanki hər qrammatik söz vurğuludur.
2. Schwa əvəzinə «ə». Bəzi öyrənənlər schwa səsini bizim ə hərfimizlə eyniləşdirir və a, the, banana sözlərindəki vurğusuz saitləri açıq «ə» kimi deyir. Bizim ə səsi açıq və aydındır, schwa isə qısa və zəifdir.
3. Mahnılardan rəsmi yazıya «gonna». Gonna və wanna sözlərini mahnılarda və filmlərdə tez-tez eşidirik və onlar tanış gəlir. Bizim «gedəcəm» sözümüzü rəsmi məktubda yazmadığımız kimi, bunları da rəsmi mətndə işlətməyin.
Qarışdırmayın
gonna (gələcək) və going to (hərəkət) — Yalnız gələcək zaman forması qısalır.
zəif forma və güclü forma — Eyni sözün iki tələffüzü var; yer və vurğu qərar verir. Köməkçi feillər və ön sözlər cümlənin sonunda və qısa cavablarda güclü formada deyilir: Yes, I can heç vaxt zəif "kn" ilə bitmir. Obyekt əvəzlikləri zəif qalır: I asked him.
's = is və 's = has — Qısaldılmış forma eyni səslənir; hansı olduğunu növbəti söz göstərir (A1-14, A2-16 dərslərinə baxın).
Yazılış və tələffüz
- Schwa /ə/ qısa, rahat səsdir: dodaqlar boş, dil ortada, ağız az açılır. İngilis dilinin ən çox işlənən səsidir və zəif formaların çoxunda var: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (UK), /bəˈnænə/ (US). Bizim ə səsi isə /æ/ səsinə yaxındır və ağız daha geniş açılır.
- Güclü və zəif formalar: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) → /wəz/; were /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) → /wə/ (UK), /wər/ (US); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) → /fə/ (UK), /fər/ (US); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (UK), /frʌm/ (US) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, amma sait səsindən əvvəl /ði/ (the apple); sait səsindən əvvəl to /tu/ olur (to eat).
- Was, were, would sözlərindəki /w/ səsi üçün dodaqları yumrulayın; «v» deməyin.
- Qısaldılmış formalar: it'll /ˈɪtl/; I'd've /ˈaɪdəv/; wouldn't've /ˈwʊdntəv/.
- Dəyişən səslər: did you /ˈdɪdʒə/; would you /ˈwʊdʒə/; want to /ˈwɒnə/ (UK), /ˈwɑːnə/ (US); got to /ˈɡɒtə/ (UK), /ˈɡɑːtə/ (US).
- Can't sözünün zəif forması yoxdur: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). Sürətli Amerika nitqində sondakı t çox zəif eşidilə bilər, ona görə əsas işarə uzun, vurğulu saitdir: zəif /kn/ = can, güclü /kænt/ = can't.
- İkiqat qısaltmalarda hər düşən hissə üçün bir apostrof qoyulur: I'd've, wouldn't've.
Qızıl qayda
Mənalı sözlər dirəklərdir; qrammatik sözlər onların arasında sallanan kəndirdir. Zəif, sürətli səsləri dinləyin: /ə/, /əv/, /tə/, gonna. Söz vurğulu olanda isə güclü formanı işlədin: qısa cavablarda, qarşılaşdırmada, cümlənin sonundakı köməkçi feillərdə və ön sözlərdə. Schwa bizim «ə» deyil. Qısaltmaları rahatca deyin, amma yalnız çox qeyri-rəsmi mesajlarda yazın.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Göstərişə uyğun olaraq tam və ya qısaldılmış formanı yazın.
-
"I'd've" formasının tam forması nədir?
-
"dunno" sözünün tam forması nədir?
-
Tam formanı yazın: Do you wanna come?
-
Tam formanı yazın: I've gotta go.
-
Qısaldılmış formanı yazın: should have
-
Tam formanı yazın: It'll be cold tomorrow.
B. Məna
Saytda əvvəlcə hər cümləyə qulaq asın.
-
Zəif, yoxsa güclü? "Yes, I can." cümləsində "can" …
-
Zəif, yoxsa güclü? "I asked him." cümləsində "him" …obyekt əvəzlikləri sonda da zəif qalır
-
Qısa, zəif "kn" eşidirsiniz: "I kn come on Friday." Bu hansı sözdür? …can't uzun və vurğuludur
-
"She's got two brothers." cümləsində 's nə deməkdir? …
-
Neytral cümlədə əsas vurğu hansı sözə düşür: "I bought a new laptop." …
-
Qarşılaşdırma üçün hansı sözlər vurğuludur? "I said Tuesday, not Thursday." …
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
She's gonna to call you later.
-
We're gonna the beach tomorrow.
-
He wanna play football.
-
I'm gonna miss you.
D. Mətndə
Qalın şriftlə yazılmış hər qısaltmanın tam formasını yazın.
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın və cümləni ucadan deyin.
-
Planlarınız haqqında "going to" ilə bir cümlə deyin və yazın. Sonra onun rahat danışıqda necə səsləndiyini yazın.
-
"Can you cook?" sualına qısa cavab yazın və "can" sözünün hansı formasını işlətdiyinizi deyin.
-
Səhv bir faktı düzəldən cümlə yazın, onu ucadan deyin və hansı sözləri vurğuladığınızı yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A1-17 Can və Can't azərbaycanca: bacarıq, icazə və xahiş ingiliscə Tamamlayın: " you drive?" "Yes, I can."
-
A2-03 Be going to azərbaycanca: planlar və gözlə görünən gələcək Look at those clouds! It (rain).
-
A2-20 Must və Have To azərbaycanca: mustn't, yoxsa don't have to? Fərqi sadə dillə Düzgün cavabı seçin: You … bring food — there's plenty here.
Cavablar
A. Quruluş
- I would have
- I don't know
- Do you want to come?
- I've got to go.
- should've
- It will be cold tomorrow.
B. Məna
- strong
- weak
- can
- has
- laptop
- Tuesday and Thursday
C. Səhvi tapın
- She's gonna call you later. / She's going to call you later.
- We're going to the beach tomorrow.
- He wants to play football.
- ✓ I'm gonna miss you.
D. Mətndə
- going to
- I don't know
- kind of
- want to
- got to
- Let me
- have to
E. Sizin növbəniz
- I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
- Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
- My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".
F. Qarışıq təkrar
- Can
- 's going to rain / is going to rain
- don't have to
