SlowingoQrammatika
+ 1 / 3

Zəif formalar və axıcı nitq azərbaycanca: schwa, gonna, wanna, I'd've

Weak Forms and Connected Speech

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz qrammatik sözlərin qısa, zəif səslərini (can, was, to, of, and) eşidib deyə biləcəksiniz, qısaldılmış formaları, o cümlədən ikiqat qısaldılmış formaları (I'd've) başa düşəcəksiniz, gonna və dunno kimi qeyri-rəsmi qısaltmaları tanıyacaqsınız, sürətli nitqdə bir-birinə qovuşan sözləri izləyə biləcəksiniz və vurğunu düzgün yerə qoyacaqsınız.

Əsas fikir

İngilis dilinin güclü ritmi var. Vacib sözlər (isimlər, əsas feillər, sifətlər, zərflər) vurğulu olur: daha ucadan, daha uzun və daha aydın deyilir. Qrammatik sözlər (köməkçi feillər, artikllər, ön sözlər, əvəzliklər) isə adətən vurğusuz olur, ona görə qısa və zəif səslənir.

Cümləni aralarında kəndir çəkilmiş hündür dirəklər kimi təsəvvür edin. Dirəklər mənalı sözlərdir. Kəndir isə qrammatikadır. Sürətli nitqdə kəndir sallanır və az qala yerə dəyir: What do you want to do? cümləsi təxminən «wotcha wanna do?» kimi səslənir. Qrammatika yerindədir, sadəcə onu bir neçə sürətli, yumşaq səs kimi eşidirsiniz.

Qrammatikanı bilən öyrənənlərin filmləri və söhbətləri çox vaxt başa düşməməsinin səbəbi budur. Onlar was, to və have sözlərinin lüğətdəki səsini gözləyirlər, amma adi nitqdə insanlar onları demək olar ki, heç vaxt belə demir. Bu zəif səslərin çoxunda eyni sait var: qısa, rahat, aydın olmayan bir səs. Bu səs schwa (/ə/) adlanır və ingilis dilinin ən çox işlənən səsidir.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dilində vurğusuz hecalarda da saitlər demək olar ki, tam və aydın deyilir: «kitab», «məktəb», «gələcək» sözlərinin hər hecası aydın eşidilir. İngiliscədə isə vurğusuz saitlər zəifləyir və çox vaxt schwa olur. Diqqət: schwa bizim ə hərfimiz deyil. Bizim ə səsi ingiliscədəki /æ/ səsinə (cat) yaxındır və açıq, aydın səsdir; schwa isə qısa, zəif, ağız az açılan bir səsdir. Bizdə söz vurğusu adətən son hecaya düşür, cümlədə məntiqi vurğu isə çox vaxt feildən əvvəlki sözə; ingiliscədə neytral cümlədə əsas vurğu sonuncu mənalı sözə düşür.

Yaxşı xəbər: danışıq dilində qısaltma bizə də tanışdır. Biz yazıda «gedəcəyəm», danışıqda isə çox vaxt «gedəcəm» deyirik. İngiliscədəki gonna, wanna da belədir: danışıqda tamamilə normaldır, rəsmi yazıda isə yeri yoxdur.

AzərbaycancaİngiliscəFərq
Üzə bilirəm. (hər heca aydın)I can swim. → "kn"vurğusuz qrammatik söz zəifləyir
ə səsi: «əl», «gəl»/ə/ schwa: about, bananaə ≠ schwa: schwa daha qısa və zəifdir
Bu axşam ona zəng edəcəm. (danışıq)I'm gonna call her tonight.danışıq qısaltması: yazıda tam forma
Bilmirəm.Dunno.ingiliscədə tam forma (I don't know) danışıqda çox qısalır
Bir fincan çay istərdim.I'd like a cup of tea. → "cuppa tea"of zəifləyir və az qala itir

Quruluş

Qrammatik sözlərin zəif formaları (IPA «Yazılış və tələffüz» bölməsindədir)

SözGüclü formaZəif formaNümunə
can/kæn//kən/, /kn/I can swim.
was/wɒz/ (UK), /wʌz/ (US)/wəz/, çox qısaShe was late.
were/wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US)/wə/ (UK), /wər/ (US)They were tired.
have/hæv//əv/Where have you been?
do/duː//də/What do you think?
to/tuː//tə/I want to go.
of/ɒv/ (UK), /ʌv/ (US)/əv/ və ya /ə/a cup of tea
for/fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US)/fə/ (UK), /fər/ (US)It's for you.
and/ænd//ən/ və ya /n/fish and chips
a / an/eɪ/ / /æn//ə/ / /ən/a cup, an apple
the/ðiː//ðə/; sait səsindən əvvəl qısa /ði/the cup, the apple
at / from/æt/ / /frɒm//ət/ / /frəm/at home, from London

Sait səsindən əvvəl the qısa /ði/ (the apple), to isə qısa /tu/ (to eat) kimi deyilir, /ðə/ və /tə/ kimi yox.

Qısaldılmış formalar, o cümlədən ikiqat qısaltmalar

Tam formaQısaldılmış formaYazılırmı?
it willit'llbəli (qeyri-rəsmi)
there willthere'llbəli (qeyri-rəsmi)
should have / could have / would haveshould've / could've / would'vebəli (qeyri-rəsmi)
I would haveI'd'venadir hallarda; əsasən danışıqda
would not havewouldn't'venadir hallarda; əsasən danışıqda

Qeyri-rəsmi qısaltmalar

Tam formaQısaltmaYazmaq olarmı?
going to (gələcək)gonnayalnız çox qeyri-rəsmi mesajlarda, mahnı sözlərində, dialoqda
want towannayuxarıdakı kimi
(have) got togottayuxarıdakı kimi
have tohaftanadir hallarda yazılır
let melemmeyalnız qeyri-rəsmi mesajlarda
I don't knowdunnoyalnız qeyri-rəsmi mesajlarda
kind ofkindayalnız qeyri-rəsmi mesajlarda
should have / could haveshoulda / couldayalnız qeyri-rəsmi mesajlarda

İstifadə

1Qrammatik sözlərin zəif formaları

Adi nitqdə köməkçi feillər, artikllər, ön sözlər və əvəzliklər zəif formada, adətən schwa ilə deyilir. Qrammatik söz vurğulu olanda güclü formada deyilir: qısa cavablarda, qarşılaşdırma üçün (A1-17 dərsinə baxın) və köməkçi feillər və ön sözlər üçün cümlənin sonunda (Yes, I can. Where are you from?). Obyekt əvəzlikləri (him, her, them, us) və artikllər isə adətən sonda da zəif qalır: I asked him.

I can swim, but not very well.
Üzə bilirəm, amma çox yaxşı yox.
can zəifdir: /kn/
Can you swim?
Üzə bilirsən?
sualda da can adətən zəifdir: /kən/
Yes, I can.
Hə, bilirəm.
qısa cavab: güclü /kæn/
She was at work all day.
O, bütün günü işdə idi.
was və at zəifdir
What are you looking at?
Nəyə baxırsan?
sondakı at güclüdür
I'd like a cup of tea.
Bir fincan çay istərdim.
of zəifdir, /ə/: "cuppa tea"
This one's for you.
Bu da sənin üçündür.
for zəifdir
Where are you from?
Haralısan?
sondakı from güclüdür

2Qısaldılmış formalar, o cümlədən ikiqat qısaltmalar

Qısaldılmış formalar köməkçi feillərin və not sözünün adi danışıq formasıdır. I'd've və wouldn't've kimi ikiqat qısaltmalar danışıqda çox işlənir, xüsusilə üçüncü tip şərt cümlələrində (B1-07) və should have / could have ilə (B1-09), amma adətən tam yazılır. Bu qrammatikanı sonra öyrənəcəksiniz; burada səsləri tanımağı öyrənin.

It'll be fine — don't worry.
Hər şey yaxşı olacaq, narahat olma.
There'll be a lot of people at the concert.
Konsertdə çox adam olacaq.
We should've left earlier.
Gərək daha tez çıxaydıq.
should've təxminən "shoulduv" kimi səslənir; sabit ifadə: B1-09 dərsinə baxın
She could've been a professional singer.
O, peşəkar müğənni ola bilərdi.
sabit ifadə: B1-09 dərsinə baxın
If I'd known, I'd've told you.
Bilsəydim, sənə deyərdim.
I'd've = I would have; sabit ifadə: B1-07 dərsinə baxın
You wouldn't've liked it anyway.
Onsuz da xoşuna gəlməzdi.
wouldn't've = would not have; sabit ifadə: B1-07 dərsinə baxın

3Qeyri-rəsmi qısaltmalar: gonna, wanna, gotta və başqaları

Bunlar geniş işlənən ifadələrin adi, rahat danışıq formalarıdır. Söhbətdə onları demək tamamilə normaldır; yazıda isə yalnız çox qeyri-rəsmi mesajlarda, mahnı sözlərində və ya dialoqda işlədin. Gonna yalnız going to + feil (gələcək) əvəzinə işlənir, going to + yer əvəzinə heç vaxt. Wanna adətən want to deməkdir; çox rahat danışıqda want a mənasında da ola bilər (I wanna coffee). İrəli səviyyə üçün qeyd: want və to cümlənin fərqli hissələrinə aid olanda wanna işlənmir: Who do you want to win? (= o adamın qalib gəlməsini istəyirsən) wanna olmur (B1-18 dərsinə baxın).

I'm gonna call her tonight.
Bu axşam ona zəng edəcəm.
= going to (gələcək)
Do you wanna grab something to eat?
Bir şey yemək istəyirsən?
= want to
I've gotta go — my bus is here.
Getməliyəm, avtobusum gəldi.
= I've got to
We hafta be there by nine.
Saat doqquza qədər orada olmalıyıq.
= have to
Lemme see that.
Ver baxım.
= let me
"Where's Mia?" "Dunno."
«Mia haradadır?» «Bilmirəm.»
= I don't know
It's kinda late to start a new film.
Yeni filmə başlamaq üçün bir az gecdir.
= kind of
You shoulda seen his face!
Gərək onun sifətini görəydin!
= should have; sabit ifadə: B1-09 dərsinə baxın

4Səslərin birləşməsi, düşməsi və dəyişməsi

Sürətli nitqdə sözlər bir-birinə qovuşur. Birləşmə: sondakı samit növbəti sözün saiti ilə birləşir (an apple təxminən "a-napple" kimi səslənir). Səsin düşməsi: iki samit arasındakı t və ya d çox vaxt itir (next week təxminən "neks week" kimi səslənir). Səsin dəyişməsi: d və ya t + you çox vaxt /dʒ/ və ya /tʃ/ olur (did you təxminən "didja" kimi səslənir). Bu proseslər çox vaxt qrammatik sözləri gizlədir.

Did you see that?
Onu gördün?
did you təxminən "didja" kimi səslənir
I want to go home.
Evə getmək istəyirəm.
want to təxminən "wanna" kimi səslənir
I've got to finish this.
Bunu bitirməliyəm.
got to təxminən "gotta" kimi səslənir; I've demək olar ki, eşidilmir
What are you doing?
Nə edirsən?
təxminən "wotcha doing?" kimi səslənir
Would you like a drink?
Bir şey içərsiniz?
would you təxminən "wouldja" kimi səslənir
I asked him.
Ondan soruşdum.
zəif him sözündə h düşür: "I asked-im"
Turn it off.
Onu söndür.
birləşmə: "tur-ni-toff"

5Cümlə vurğusu: mənalı sözlər, qrammatik sözlər və qarşılaşdırma

Neytral cümlədə mənalı sözlər vurğulu, qrammatik sözlər isə vurğusuz olur; ən güclü vurğu adətən sonuncu mənalı sözə düşür. Əsas vurğunu başqa sözə, hətta qrammatik sözə keçirmək qarşılaşdırma və ya emfaza yaradır.

I'm going to the cinema.
Kinoya gedirəm.
neytral: əsas vurğu "cinema" sözündədir
I'm going to the cinema tonight, not tomorrow.
Kinoya sabah yox, bu axşam gedirəm.
qarşılaşdırma: vurğu "tonight" sözündədir
I did lock the door!
Qapını axı bağlamışdım!
vurğulu did: etiraz
It's not your fault — it's mine.
Sənin günahın deyil, mənimdir.
vurğu "your" və "mine" sözlərindədir
The meeting is at three, not after three.
Görüş saat üçdən sonra yox, düz saat üçdədir.
qarşılaşdırma üçün vurğulu at və after

Tez-tez edilən səhvlər

❌I would of helped you.
✅I would have helped you. və ya I would've helped you.
"Would of" have sözünün zəif formasını eşitməkdən yaranır; qrammatika have tələb edir. B1-09 dərsinə baxın.
❌I'm gonna the shop.
✅I'm going to the shop.
Gonna yalnız going to + feil əvəzinə işlənir, going to + yer əvəzinə heç vaxt.
❌I'm gonna to call you later.
✅I'm gonna call you later.
Gonna sözünün içində artıq "to" var.
❌She wanna come with us.
✅She wants to come with us.
Wanna = want to; he/she/it ilə forma wants to olur.
❌I've gotta to leave.
✅I've gotta leave. və ya I've got to leave.
Gotta sözünün içində artıq "to" var.
⚠️What are you looking at? (with a weak "ut" at the end)
✅What are you looking at? (with a strong "at")
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma cümlənin sonundakı ön söz güclü formada deyilir.
⚠️Dear Ms Taylor, I wanna apply for the position.
✅Dear Ms Taylor, I would like to apply for the position.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma qısaltmalar rəsmi yazıya yaraşmır. C2-02 dərsinə baxın.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. Hər sözü güclü formada demək. Azərbaycancada hər heca aydın deyilir, ona görə ingiliscədə də was, at, to, of sözlərini lüğətdəki kimi tam deyirik. Cümlə düzgün qalır, amma ritm pozulur, sanki hər qrammatik söz vurğuludur.

⚠️Nigar was at the library until nine. (with a strong "woz" and "at")
✅Nigar was at the library until nine. (with weak /wəz/ and /ət/)
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma güclü formalar bu sözləri vurğulayır və qəribə səslənir; was və at burada zəifdir.

2. Schwa əvəzinə «ə». Bəzi öyrənənlər schwa səsini bizim ə hərfimizlə eyniləşdirir və a, the, banana sözlərindəki vurğusuz saitləri açıq «ə» kimi deyir. Bizim ə səsi açıq və aydındır, schwa isə qısa və zəifdir.

⚠️Tural bought a banana and a bottle of water. (with an open Azerbaijani ə in every weak syllable: "ə bənanə")
✅Tural bought a banana and a bottle of water. (with short schwa: /ə bəˈnɑːnə ən ə ˈbɒtl əv/)
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma açıq «ə» səsi hər hecanı vurğulayır; vurğusuz hecalarda qısa, zəif schwa deyin.

3. Mahnılardan rəsmi yazıya «gonna». Gonna və wanna sözlərini mahnılarda və filmlərdə tez-tez eşidirik və onlar tanış gəlir. Bizim «gedəcəm» sözümüzü rəsmi məktubda yazmadığımız kimi, bunları da rəsmi mətndə işlətməyin.

⚠️Dear Professor Brown, I'm gonna send my essay on Monday.
✅Dear Professor Brown, I will send my essay on Monday. və ya Dear Professor Brown, I am going to send my essay on Monday.
Qrammatik cəhətdən düzgündür və danışıqda normaldır, amma rəsmi məktubda gonna yazılmır.

Qarışdırmayın

gonna (gələcək) və going to (hərəkət) — Yalnız gələcək zaman forması qısalır.

I'm gonna be late.
Gecikəcəm.
gələcək
I'm going to Paris next week.
Gələn həftə Parisə gedirəm.
yerə hərəkət: qısalmır

zəif forma və güclü forma — Eyni sözün iki tələffüzü var; yer və vurğu qərar verir. Köməkçi feillər və ön sözlər cümlənin sonunda və qısa cavablarda güclü formada deyilir: Yes, I can heç vaxt zəif "kn" ilə bitmir. Obyekt əvəzlikləri zəif qalır: I asked him.

Where are you going?
Hara gedirsən?
are zəifdir: /ə/
I don't know where they are.
Onların harada olduğunu bilmirəm.
sondakı are güclüdür

's = is və 's = has — Qısaldılmış forma eyni səslənir; hansı olduğunu növbəti söz göstərir (A1-14, A2-16 dərslərinə baxın).

She's tired.
O, yorğundur.
she is + sifət
She's got two brothers.
Onun iki qardaşı var.
she has got
He's finished his homework.
O, ev tapşırığını bitirib.
he has + üçüncü forma

Yazılış və tələffüz

  • Schwa /ə/ qısa, rahat səsdir: dodaqlar boş, dil ortada, ağız az açılır. İngilis dilinin ən çox işlənən səsidir və zəif formaların çoxunda var: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (UK), /bəˈnænə/ (US). Bizim ə səsi isə /æ/ səsinə yaxındır və ağız daha geniş açılır.
  • Güclü və zəif formalar: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) → /wəz/; were /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) → /wə/ (UK), /wər/ (US); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) → /fə/ (UK), /fər/ (US); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (UK), /frʌm/ (US) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, amma sait səsindən əvvəl /ði/ (the apple); sait səsindən əvvəl to /tu/ olur (to eat).
  • Was, were, would sözlərindəki /w/ səsi üçün dodaqları yumrulayın; «v» deməyin.
  • Qısaldılmış formalar: it'll /ˈɪtl/; I'd've /ˈaɪdəv/; wouldn't've /ˈwʊdntəv/.
  • Dəyişən səslər: did you /ˈdɪdʒə/; would you /ˈwʊdʒə/; want to /ˈwɒnə/ (UK), /ˈwɑːnə/ (US); got to /ˈɡɒtə/ (UK), /ˈɡɑːtə/ (US).
  • Can't sözünün zəif forması yoxdur: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). Sürətli Amerika nitqində sondakı t çox zəif eşidilə bilər, ona görə əsas işarə uzun, vurğulu saitdir: zəif /kn/ = can, güclü /kænt/ = can't.
  • İkiqat qısaltmalarda hər düşən hissə üçün bir apostrof qoyulur: I'd've, wouldn't've.

Qızıl qayda

Mənalı sözlər dirəklərdir; qrammatik sözlər onların arasında sallanan kəndirdir. Zəif, sürətli səsləri dinləyin: /ə/, /əv/, /tə/, gonna. Söz vurğulu olanda isə güclü formanı işlədin: qısa cavablarda, qarşılaşdırmada, cümlənin sonundakı köməkçi feillərdə və ön sözlərdə. Schwa bizim «ə» deyil. Qısaltmaları rahatca deyin, amma yalnız çox qeyri-rəsmi mesajlarda yazın.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Göstərişə uyğun olaraq tam və ya qısaldılmış formanı yazın.

  1. "I'd've" formasının tam forması nədir?
  2. "dunno" sözünün tam forması nədir?
  3. Tam formanı yazın: Do you wanna come?
  4. Tam formanı yazın: I've gotta go.
  5. Qısaldılmış formanı yazın: should have
  6. Tam formanı yazın: It'll be cold tomorrow.

B. Məna

Saytda əvvəlcə hər cümləyə qulaq asın.

  1. Zəif, yoxsa güclü? "Yes, I can." cümləsində "can" …
  2. Zəif, yoxsa güclü? "I asked him." cümləsində "him" …
  3. Qısa, zəif "kn" eşidirsiniz: "I kn come on Friday." Bu hansı sözdür? …
  4. "She's got two brothers." cümləsində 's nə deməkdir? …
  5. Neytral cümlədə əsas vurğu hansı sözə düşür: "I bought a new laptop." …
  6. Qarşılaşdırma üçün hansı sözlər vurğuludur? "I said Tuesday, not Thursday." …

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. She's gonna to call you later.
  2. We're gonna the beach tomorrow.
  3. He wanna play football.
  4. I'm gonna miss you.

D. Mətndə

Qalın şriftlə yazılmış hər qısaltmanın tam formasını yazın.

A phone call
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın və cümləni ucadan deyin.

  1. Planlarınız haqqında "going to" ilə bir cümlə deyin və yazın. Sonra onun rahat danışıqda necə səsləndiyini yazın.
  2. "Can you cook?" sualına qısa cavab yazın və "can" sözünün hansı formasını işlətdiyinizi deyin.
  3. Səhv bir faktı düzəldən cümlə yazın, onu ucadan deyin və hansı sözləri vurğuladığınızı yazın.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. A1-17 Can və Can't azərbaycanca: bacarıq, icazə və xahiş ingiliscə
    Tamamlayın: " you drive?" "Yes, I can."
  2. A2-03 Be going to azərbaycanca: planlar və gözlə görünən gələcək
    Look at those clouds! It (rain).
  3. A2-20 Must və Have To azərbaycanca: mustn't, yoxsa don't have to? Fərqi sadə dillə
    Düzgün cavabı seçin: You … bring food — there's plenty here.
Cavablar

A. Quruluş

  1. I would have
  2. I don't know
  3. Do you want to come?
  4. I've got to go.
  5. should've
  6. It will be cold tomorrow.

B. Məna

  1. strong
  2. weak
  3. can
  4. has
  5. laptop
  6. Tuesday and Thursday

C. Səhvi tapın

  1. She's gonna call you later. / She's going to call you later.
  2. We're going to the beach tomorrow.
  3. He wants to play football.
  4. ✓ I'm gonna miss you.

D. Mətndə

  1. going to
  2. I don't know
  3. kind of
  4. want to
  5. got to
  6. Let me
  7. have to

E. Sizin növbəniz

  1. I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
  2. Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
  3. My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".

F. Qarışıq təkrar

  1. Can
  2. 's going to rain / is going to rain
  3. don't have to
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play