To Be (am, is, are) në shqip: shpjegim dhe ushtrime
To Be: am / is / are
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të dini të thoni në anglisht kush është dikush, çfarë pune bën, nga është, sa vjeç është, si ndihet dhe ku ndodhet. Për këtë ju duhen format am, is dhe are.
Ideja kryesore
Një fjali pohore në anglisht ka nevojë për një folje. Por ndonjëherë nuk ka asnjë veprim: askush nuk vrapon, nuk ha, nuk punon. Thjesht duam të themi kush është dikush, si është ose ku ndodhet. Edhe këtu anglishtja do një folje, dhe kjo folje është be («jam»).
Mendojeni be si një urë. Në njërin breg është personi ose sendi, në bregun tjetër informacioni për të. She – is – a doctor. Pa urën, fjalia bie në lumë: «She a doctor» nuk është anglisht.
Në kohën e tashme be ka tri forma: am, is dhe are. Kryefjala që qëndron para saj vendos se cilën përdorni. Mësoni këto tri çifte dhe që në ditën e parë do të ndërtoni qindra fjali.
Shqipja dhe anglishtja
Lajm i mirë: këtu shqipja ju ndihmon shumë. Edhe ne kemi foljen «jam» (jam, je, është, jemi, jeni, janë) dhe nuk e lëmë jashtë: «Ajo është mjeke», «Dhoma është e vogël», «Prindërit e mi janë në shtëpi». Edhe moshën e themi me «jam» («Jam 25 vjeç»), prandaj gabimi I have 20 years nuk është tipik për shqipfolësit. Vështirësitë janë gjetkë.
E para: disa gjendje të trupit dhe të shpirtit në shqip i themi me kam + emër: «kam uri», «kam etje», «kam ftohtë», «kam frikë», «ke të drejtë». Në anglisht të gjitha këto janë be + mbiemër: I'm hungry, I'm thirsty, I'm cold, I'm afraid, you're right. E dyta: në shqip kryefjalën shpesh e lëmë jashtë, sepse folja e tregon vetë vetën («Është e lodhur», «Jemi nga Fieri»), kurse për motin dhe situatën fjalia nuk ka fare kryefjalë: «Bën ftohtë», «Është vonë». Fjalia angleze pa kryefjalë nuk ekziston: She's tired. It's cold. E treta: shqipja ka «një», por para profesionit nuk e vëmë: «Ajo është mjeke». Në anglisht para profesionit të një personi duhet a / an. E katërta: në shqip edhe sendet janë «ai» ose «ajo» (libri – ai, makina – ajo), kurse në anglisht një send ose një kafshë pa emër është gjithmonë it. E pesta: «jam dakord» ka «jam», por anglishtja thotë I agree, pa am, sepse agree është folje.
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Ajo është mjeke. | She is a doctor. | «është» = is, por anglishtja do edhe a para profesionit |
| Kam uri. / Kam ftohtë. | I'm hungry. / I'm cold. | në shqip «kam» + emër, në anglisht be + mbiemër |
| Ke të drejtë. | You're right. | edhe këtu «kam» → be |
| Kam frikë nga qentë. | I'm afraid of dogs. | «kam frikë nga» → be afraid of |
| Sot është e lodhur. | She's tired today. | në shqip «ajo» mund të mungojë, në anglisht she është i detyrueshëm |
| Bën ftohtë. / Është vonë. | It's cold. / It's late. | fjalia shqipe s'ka kryefjalë, në anglisht kryefjala është it |
| Ora është tre. | It's three o'clock. | në shqip kryefjala është «ora», në anglisht it |
| E shihni atë makinë? Ajo është e re. | Can you see that car? It's new. | në shqip sendi është «ai» ose «ajo», në anglisht it |
| Jam dakord. | I agree. | në shqip «jam» + «dakord», në anglisht vetëm folja agree, pa am |
| Jam 25 vjeç. | I'm 25. / I'm 25 years old. | këtu është njësoj: të dyja gjuhët përdorin «jam»; vetëm «vjeç» është një fjalë, në anglisht years old |
| Jam në shtëpi. / Janë në stacion. | I'm at home. / They're at the station. | «në» këtu është at, jo in |
Shkurt: folja «jam» ekziston në të dyja gjuhët, por në anglisht kryefjalën nuk e lini kurrë jashtë (I, he, she, it, they…), «kam uri», «kam ftohtë» dhe «ke të drejtë» i thoni me be, për një send përdorni it, para profesionit të një personi vini a / an, dhe pranë një folje veprimi nuk shtoni am / is / are.
Forma
Përemrat vetorë si kryefjalë (subject pronouns)
| Përemri | Shqip | Kë tregon |
|---|---|---|
| I | unë | atë që flet (gjithmonë me shkronjë të madhe) |
| you | ti, ju | atë me të cilin flasim: një person ose shumë veta; edhe «ti», edhe «ju» |
| he | ai | një burrë ose një djalë |
| she | ajo | një grua ose një vajzë |
| it | ai, ajo (për sende), shpesh asgjë | një send, një kafshë, motin, orën |
| we | ne | atë që flet + të tjerë |
| they | ata, ato | njerëz ose sende të tjera (shumës) |
Am / is / are
| Kryefjala | Forma e plotë | Forma e shkurtër (contraction) | Shqip |
|---|---|---|---|
| I | I am | I'm | (unë) jam |
| you | you are | you're | (ti) je / (ju) jeni |
| he | he is | he's | (ai) është |
| she | she is | she's | (ajo) është |
| it | it is | it's | është |
| we | we are | we're | (ne) jemi |
| they | they are | they're | (ata, ato) janë |
I njëjti rregull vlen edhe për emrat: një person ose send → is (My brother is…, The car is…); dy ose më shumë → are (My parents are…, The keys are…). Këtu shqipja punon njësoj: «është» – «janë».
Rendi i fjalëve
| Kryefjala | be | Informacioni |
|---|---|---|
| I | am | a student. |
| She | is | from Brazil. |
| They | are | at home. |
Në shqip rendi i fjalëve është më i lirë: mund të thoni «Prindërit janë në shtëpi», por edhe «Në shtëpi janë prindërit». Në anglisht rendi është i fiksuar: kryefjala, be, informacioni. My parents are at home.
Përdorimi
1Identiteti dhe emrat
Me be themi kush është dikush.
2Profesionet
Para profesionit të një personi anglishtja vë a ose an. Në shqip themi «Jam mësues», pa «një», prandaj a / an harrohet lehtë. Për dy ose më shumë persona përdorni shumësin, pa nyje.
3Kombësia dhe prejardhja
Përdorni be + kombësinë ose be + from + shtetin / qytetin. Shqipja «nga» këtu është from.
4Mosha
Në anglisht mosha thuhet me be + numër (+ years old). Have nuk përdoret. Shqipja punon njësoj («Jam 25 vjeç»), prandaj këtu keni avantazh. Mbani mend vetëm këtë: «vjeç» është një fjalë, kurse në anglisht janë dy: years old. Nëse thoni years, mos e harroni old; ose thoni vetëm numrin. (Numrat: shih A1-04.)
5Ndjenjat dhe gjendjet fizike
hungry (i uritur), thirsty (i etur), cold (i ftohtë), hot (i nxehtë), tired (i lodhur) dhe afraid (i frikësuar; afraid of = kam frikë nga) janë mbiemra, prandaj vijnë pas be. Kujdes: në shqip shumë prej këtyre gjendjeve i themi me «kam»: «kam uri», «kam etje», «kam ftohtë», «kam vapë», «kam frikë». Në anglisht këtu nuk ka have: gjithmonë be + mbiemër.
6Përshkrimet
Me be + mbiemër përshkruajmë njerëz dhe sende. Këtu shqipja punon njësoj: «është / janë» + mbiemër.
7Vendndodhja
Me be + vend themi ku ndodhet dikush ose diçka. Shqipja «në» shpesh është in, por në disa shprehje të ngulitura anglishtja thotë at: «në shtëpi» → at home (pa the), «në punë» → at work, «në stacion» → at the station.
8It për motin, orën dhe sendet
Fjalia pohore angleze ka nevojë për kryefjalë edhe kur nuk ka ndonjë «person» të vërtetë. Atëherë kryefjala është it. Në shqip themi «Bën ftohtë», «Është vonë», «Është e hënë» pa kryefjalë; në anglisht it është i detyrueshëm. Për orën shqipja ka kryefjalë («Ora është tre»), por anglishtja përsëri thotë it. Edhe për një send themi it, ndonëse në shqip sendi është «ai» ose «ajo».
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Kam uri», «ke të drejtë». Në shqip disa gjendje i themi me «kam» + emër: «Pas shëtitjes së gjatë deri te kalaja, të gjithë kanë uri», «Drita ka të drejtë, na duhen edhe disa karrige për festën». Fjalë për fjalë del have. Në anglisht këto janë be + mbiemër: I'm hungry, you're right, I'm thirsty, I'm cold, I'm afraid.
2. Profesioni pa a / an. Shqipja ka «një», por para profesionit nuk e vëmë: «Halla ime është dentiste në Vlorë», «Arbeni është njeri shumë i mirë». Në anglisht, para profesionit ose përshkrimit të një personi me emër në njëjës vjen a ose an, edhe kur para emrit ka një mbiemër.
3. Fjali pa kryefjalë. «Mos e merr në telefon Elirën tani, është në punë», «Shpejto, Endrit! Është e diel, dyqanet mbyllen herët». Në shqip folja mjafton, ose fjalia nuk ka fare kryefjalë. Fjalë për fjalë del një fjali angleze që fillon me is. Në anglisht kryefjala duhet patjetër: për njerëzit he / she, për ditën, motin dhe orën it.
4. «Jam dakord» → am agree. Në shqip «jam dakord» ndërtohet me «jam», prandaj në anglisht shtohet lehtë am / is / are. Por agree është folje dhe nuk do be. (Shih A1-12.)
5. «Ai» dhe «ajo» për sendet. Në shqip qyteti është «ai», makina «ajo», prandaj kur flasim për sende, në anglisht dalin lehtë he dhe she. Në anglisht për sendet, vendet dhe kafshët pa emër përdorim it.
Mos i ngatërroni
be apo have – Be tregon kush ose si është dikush; have tregon çfarë ka. Shih A1-14. Kujdes: «kam uri» në anglisht nuk është have.
it's apo its – it's = it is; its = i tij, e saj (për një send ose kafshë). Shih A1-08.
be apo foljet e veprimit (action verbs) – Kur në fjali ka një folje veprimi, ajo është folja kryesore dhe be nuk shtohet. Shih A1-12.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Në formën e shkurtër (contraction) apostrofi (') zë vendin e shkronjës që mungon: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
- Format e shkurtra janë normale në të folur dhe në shkrimin jozyrtar. Në shkrimin zyrtar përdorni format e plota.
- I shkruhet gjithmonë me shkronjë të madhe, edhe në mes të fjalisë. Me shkronjë të madhe shkruhen edhe kombësitë, gjuhët dhe ditët e javës: I'm Canadian, Albanian food, It's Monday. Në shqip «shqiptar», «shqip» dhe «e hënë» shkruhen me të vogël, prandaj shpesh gabohet: «albanian», «monday».
- they're, their dhe there shqiptohen njësoj: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). Tingulli /ð/ është «dh» e shqipes, prandaj këtu keni avantazh. Mos e ktheni në «d» ose «z». Vetëm they're do të thotë they are.
- you're dhe your shpesh shqiptohen njësoj. Vetëm you're do të thotë you are.
- Në we tingulli /w/ nuk është «v». Mbillni buzët si për «u» dhe hapini shpejt; dhëmbët e sipërm nuk e prekin buzën e poshtme.
- Kur am theksohet, ka tingullin /æ/, që shqipja nuk e ka: hapni gojën si për «a», por gjuhën mbajeni përpara si për «e». Në të folur të shpejtë am dhe are dobësohen: te We are friends zanorja bëhet /ə/. Ky tingull është shumë afër «ë»-së shqipe, prandaj format e dobëta ju vijnë lehtë.
- r angleze nuk është as «r», as «rr» e shqipes: maja e gjuhës kthehet pak prapa dhe nuk prek asgjë. Në shqiptimin britanik të are /ɑː/ r nuk dëgjohet fare.
- Në fillim të rrokjes së theksuar t dhe k angleze shqiptohen me një frymë të lehtë ajri (teacher, tired, cold); t dhe k shqipe nuk e kanë këtë frymë.
- Theksi i fjalës në anglisht shpesh bie ndryshe nga shqipja: DOC-tor (shqip: doktór), TEACH-er, NEIGH-bour theksohen në rrokjen e parë. Por en-gi-NEER theksohet në të fundit.
- Pas emrave, is në të folur dhe në shkrimin jozyrtar shpesh shkurtohet: My name's Anna. The coffee's hot. Pas emrave që mbarojnë me një tingull fërkimor si /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ (si bus, box, church), shkruani formën e plotë: The bus is late.
Rregulli i artë
Nuk ka folje veprimi dhe doni ta lidhni kryefjalën me një përshkrim, një profesion, një vend ose një moshë? Përdorni be: I → am, he / she / it / një send → is, you / we / they / shumë sende → are. Kryefjalën mos e lini kurrë jashtë (ku shqipja thotë thjesht «Është e lodhur» ose «Bën ftohtë», anglishtja do She's, It's), «kam uri» dhe «kam ftohtë» thuajini me be, dhe pranë një folje veprimi mos vini am / is / are.
Ushtrime
A. Forma
Në ushtrimet 1–5 plotësoni fjalën që mungon.
-
I a student.
-
My mother a nurse.
-
We from Mexico.
-
It hot today.
-
The books on the desk.
-
Shkruani formën e shkurtër: they are
B. Kuptimi
Zgjidhni përgjigjen e saktë.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: … Friday!
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: My parents … at home.
-
Zgjidhni fjalinë e saktë për moshën: …
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: … a pilot.
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
He 30 years old.
-
I have hungry.
-
She is doctor.
-
My brothers are tall.
D. Në kontekst
Lexoni dialogun dhe plotësoni fjalët që mungojnë.
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht për veten dhe për një shok ose shoqe.
-
Shkruani tri fjali për veten: emrin, punën ose shkollën dhe nga jeni.
-
Shkruani dy fjali për një shok ose shoqe: moshën dhe si është sot.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimin e mëparshëm.
-
A1-01 Rendi i fjalëve në anglisht (word order): si ndërtohet fjalia Vendosini fjalët në rendin e duhur: happy / are / we
Përgjigjet
A. Forma
- am
- is
- are
- is
- are
- they're
B. Kuptimi
- It's
- are
- I am 30.
- He's
C. Gjeni gabimin
- He is 30 years old. / He's 30 years old.
- I am hungry. / I'm hungry.
- She is a doctor. / She's a doctor.
- ✓ My brothers are tall.
D. Në kontekst
- am / 'm
- is / 's
- are / 're
- It's / It is
- am / 'm
E. Radha juaj
- I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
- My friend Leo is 28. He's tired today.
F. Përsëritje e përzier
- We are happy.
