To Be (Am, Is, Are) kwa Kiswahili: Jinsi ya Kutumia, Mifano na Mazoezi
To Be: am / is / are
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kusema mtu ni nani, anafanya kazi gani, anatoka wapi, ana umri gani, anajisikiaje na yuko wapi, kwa kutumia am, is na are.
Wazo Kuu
Sentensi ya kawaida ya Kiingereza inahitaji kitenzi (verb). Lakini wakati mwingine hakuna kitendo. Hakuna anayekimbia, anayekula wala anayefanya kazi. Tunataka tu kusema mtu ni nani, yukoje au yuko wapi. Hata hapa, Kiingereza bado kinahitaji kitenzi, na kitenzi hicho ni be.
Fikiria be kama daraja. Upande mmoja yupo mtu au kipo kitu. Upande wa pili ipo habari kuhusu mtu huyo au kitu hicho. She — is — a doctor. Bila daraja, sentensi inaanguka mtoni: "She a doctor" si Kiingereza sahihi.
Hili ndilo jambo muhimu zaidi kwetu. Kiswahili kina neno ni (Yeye ni daktari), linalofanya kazi kama daraja hili. Lakini ni halibadiliki, na mara nyingi tunaliacha kabisa: Yeye mrefu. Zaidi ya hayo, kwa umri na kwa hisia kama njaa, Kiswahili hutumia kuwa na (Nina miaka 20, Nina njaa), na kwa mahali hutumia -ko (Niko kazini). Kiingereza hutumia be kwa yote haya, na daraja hilo haliwezi kuachwa.
Katika wakati uliopo (present), be ina maumbo matatu: am, is na are. Kiima (subject) kilicho mbele yake ndicho kinachoamua utumie lipi. Jifunze jozi hizi tatu, na kuanzia siku ya kwanza utaweza kujenga mamia ya sentensi.
Kiswahili na Kiingereza
Neno ni la Kiswahili halibadiliki: mimi ni, yeye ni, wao ni. Kitenzi be cha Kiingereza hubadilika (am / is / are) kulingana na kiima, na hakiachwi hata kidogo. Pia Kiswahili hakina vibainishi (articles), lakini Kiingereza kinahitaji a/an unapotaja kazi ya mtu mmoja.
| Kiswahili | Kiingereza | Tofauti |
|---|---|---|
| Mimi ni mwalimu. | I'm a teacher. | ni ni sawa kwa wote; be hubadilika; kazi ya mtu mmoja inahitaji a/an |
| Wazazi wangu ni walimu. | My parents are teachers. | ni haibadiliki kwa wingi; Kiingereza: are |
| Yeye mrefu. / Yeye ni mrefu. | He's tall. / She's tall. | ni mara nyingi huachwa kabla ya kivumishi; be haiachwi; yeye → he au she |
| Niko kazini. | I'm at work. | mahali: -ko / -po / -mo ndani ya kitenzi; Kiingereza: be + at / in / on |
| Nina miaka 25. | I'm 25. | umri: Kiswahili kuwa na; Kiingereza be, si have |
| Nina njaa. | I'm hungry. | njaa ni nomino; hungry ni kivumishi kinachokuja baada ya be |
| Leo kuna baridi. / Ni saa tisa. | It's cold today. / It's three o'clock. | hali ya hewa na saa: Kiingereza kinahitaji kiima it |
Kwa hiyo kila mara sentensi yako ya Kiswahili inapokuwa na ni, au haina kitenzi kabisa, au ina nina kwa umri au hisia, au niko kwa mahali, simama kidogo na uweke daraja: am, is au are. Angalia pia kiima: yeye inakuwa he au she, na wingi unakuwa are.
Muundo
Viwakilishi vya kiima (subject pronouns)
| Kiwakilishi | Kwa Kiswahili | Kinamaanisha nani |
|---|---|---|
| I | mimi | anayezungumza (daima herufi kubwa) |
| you | wewe, ninyi | unayezungumza naye: mtu mmoja au watu wengi |
| he | yeye (mwanamume) | mwanamume mmoja au mvulana |
| she | yeye (mwanamke) | mwanamke mmoja au msichana |
| it | — (mara nyingi haitafsiriwi) | kitu kimoja, mnyama mmoja, hali ya hewa, saa |
| we | sisi | anayezungumza + watu wengine |
| they | wao | watu wengine au vitu (wingi) |
Am / is / are
| Kiima | Umbo kamili | Contraction (umbo fupi) |
|---|---|---|
| I | I am | I'm |
| you | you are | you're |
| he | he is | he's |
| she | she is | she's |
| it | it is | it's |
| we | we are | we're |
| they | they are | they're |
Kanuni hiyo hiyo inafanya kazi kwa nomino: mtu au kitu kimoja → is (My brother is…, The car is…); viwili au zaidi → are (My parents are…, The keys are…).
Mpangilio wa sentensi
| Kiima | be | Habari |
|---|---|---|
| I | am | a student. |
| She | is | from Brazil. |
| They | are | at home. |
Kumbuka: katika Kiingereza kiima huja kwanza, kisha be, kisha habari. Kiswahili mara nyingi huweka kiima ndani ya kitenzi (Niko nyumbani), lakini Kiingereza kinahitaji neno la kiima lililo wazi: I'm at home.
Matumizi
1Utambulisho na Majina
Tumia be kusema mtu ni nani.
2Kazi
Unapotaja kazi ya mtu mmoja, Kiingereza hutumia a au an. Kiswahili hakina neno hili (Mimi ni mwalimu), lakini katika Kiingereza haliwezi kuachwa. Watu wawili au zaidi wanapotajwa, kazi inakuwa wingi na hakuna kibainishi (article).
3Utaifa na Mahali Mtu Anapotoka
Tumia be + utaifa au be + from + nchi/mji. Kiswahili husema anatoka, kwa kitenzi; Kiingereza husema is from. (She comes from Japan pia ni sahihi, lakini be from ndio wa kawaida zaidi.)
4Umri
Kwa umri, Kiingereza hutumia be + namba (+ years old), si have. Kiswahili husema nina miaka…, kwa hiyo hapa ndipo tunapokosea mara nyingi. (Namba: tazama A1-04.)
5Hisia na Hali ya Mwili
Maneno kama hungry (mwenye njaa), thirsty (mwenye kiu), cold (anayehisi baridi), hot (anayehisi joto), tired (aliyechoka) na afraid (mwenye hofu) ni vivumishi (adjectives), kwa hiyo huja baada ya be. Kiswahili mara nyingi hutumia kuwa na + nomino (nina njaa, nina kiu) au kitenzi (nimechoka, ninaogopa). Kiingereza hutumia be + kivumishi kila mara.
6Maelezo
Tumia be + kivumishi kueleza watu na vitu. Katika Kiswahili kivumishi hubadilika kulingana na ngeli (kidogo, vipya). Katika Kiingereza kivumishi hakibadiliki kamwe, hata kwa wingi.
7Mahali
Tumia be + mahali kusema mtu au kitu kiko wapi. Kiswahili huweka mahali ndani ya kitenzi kwa -ko / -po / -mo (niko, yuko, ziko). Kiingereza hutumia be + at / in / on.
8It kwa Hali ya Hewa, Saa na Vitu
Sentensi ya Kiingereza inahitaji kiima, hata kama hakuna "mtu" halisi. Kwa hili tunatumia it. Katika Kiswahili, kiima kiko ndani ya kitenzi (iko mezani) au hakihitajiki (Kuna baridi); katika Kiingereza it haiwezi kuachwa.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Yeye moja kwa mwanamume na mwanamke. Huu ndio mtego maarufu zaidi. Kiswahili kina yeye kwa wote, na viambishi kama a- (anafanya) havionyeshi jinsia. Kwa hiyo hata watu wanaozungumza Kiingereza vizuri huteleza kati ya he na she, hasa wanapozungumza haraka. Katika Kiingereza lazima uchague: he kwa mwanamume, she kwa mwanamke.
2. Daraja linalopotea. Kwa sababu katika Kiswahili ni huachwa mara nyingi kabla ya kivumishi (Dada yangu mwerevu sana, Chai hii moto sana), ni rahisi kuacha be unapotafsiri neno kwa neno. Kumbuka: hata pasipo kitendo, Kiingereza kinahitaji kitenzi.
3. Kuwa na kwa umri na hisia. Kiswahili husema nina miaka mitano, nina usingizi, nina kiu. Ukitafsiri neno kwa neno, unapata have. Katika Kiingereza, umri na hali hizi hutumia be + namba au kivumishi. (Lakini kwa magonjwa, Kiingereza nacho hutumia have: I have a fever, She has a cold ni sahihi.)
4. Ni isiyobadilika. Kwa sababu ni ni ile ile kwa mimi, yeye na wao, ni rahisi kusahau kubadilisha is kuwa are, hasa kiima kikiwa kirefu. Angalia nomino kuu ya kiima, si neno lililo karibu na kitenzi.
Usichanganye
be na have — Be husema mtu ni nani au yukoje; have husema mtu anamiliki nini. Kiswahili hutumia kuwa na kwa umiliki (nina gari), lakini pia kwa njaa na umri; Kiingereza hutumia have kwa umiliki tu. Tazama A1-14.
it's na its — it's = it is; its = -ake, kwa kitu au mnyama. Tazama A1-08.
be na vitenzi vya kitendo (action verbs) — Kukiwa na kitenzi cha kitendo, hicho ndicho kitenzi kikuu, na huongezi be. Tazama A1-12.
Tahajia na Matamshi
- Ritifaa (') katika contraction inachukua nafasi ya herufi iliyoondolewa: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
- Contraction ni za kawaida katika mazungumzo na maandishi yasiyo rasmi. Katika maandishi rasmi, tumia maumbo kamili.
- I huandikwa kwa herufi kubwa kila mara, hata katikati ya sentensi. Utaifa pia: I'm Canadian, She's Kenyan.
- they're, their na there hutamkwa sawa: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). Sauti ya kwanza, /ð/, ni ile ile ya dh katika dhambi au dhahabu: ncha ya ulimi kati ya meno, na koo linatetemeka. Hii ni faida kwako, kwa sababu Kiswahili sanifu kina sauti hii. Usiitamke kama d wala z. They're peke yake ndiyo maana yake they are.
- you're na your mara nyingi hutamkwa sawa. You're peke yake ndiyo maana yake you are.
- is ni /ɪz/: s hapa inatamkwa kama /z/, kama z ya zawadi. Shika koo lako: unapaswa kuhisi mtetemo.
- he's /hiːz/ na his /hɪz/ zina irabu tofauti. /iː/ ya he's ni ndefu, midomo imetanuka kama kwa tabasamu. /ɪ/ ya his ni fupi na legevu, kati ya i na e ya Kiswahili. Kiswahili kina i moja tu, kwa hiyo jizoeze tofauti hii.
- Usiongeze irabu mwishoni mwa neno linaloishia kwa konsonanti. I'm ni silabi moja; epuka "aimu". It's inaisha kwa /ts/; epuka "itsi".
- Katika mazungumzo ya haraka, are ni dhaifu na fupi: katika We are friends irabu yake inakaribia /ə/. Si lazima kutamka kila irabu kikamilifu kama tunavyofanya katika Kiswahili.
- Baada ya nomino, is mara nyingi hufupishwa katika mazungumzo na maandishi yasiyo rasmi: My name's Anna. The coffee's hot. Nomino ikiishia kwa sauti ya "kuzomea" — /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ (kama bus, box, church) — andika umbo kamili: The bus is late.
Kanuni ya Dhahabu
Hakuna kitenzi cha kitendo, na unataka kuunganisha kiima na maelezo, kazi, mahali au umri? Tumia be: I → am, he / she / it / kitu kimoja → is, you / we / they / vitu vingi → are. Kiswahili kinaweza kuacha ni au kutumia nina na niko, lakini katika Kiingereza daraja haliwezi kuachwa: I'm hungry. I'm 25. I'm at work. Na yeye? Chagua he au she.
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha kwa umbo sahihi la be.
-
I a student.
-
My mother a nurse.
-
We from Mexico.
-
It hot today.
-
The books on the desk.
-
Andika contraction: they are
B. Maana
Chagua jibu sahihi.
-
Chagua jibu sahihi: … Friday!
-
Chagua jibu sahihi: My parents … at home.
-
Chagua sentensi sahihi kwa umri: …
-
Chagua jibu sahihi: … a pilot.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
He 30 years old.
-
I have hungry.
-
She is doctor.
-
My brothers are tall.
D. Katika Muktadha
Kamilisha mazungumzo.
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kukuhusu wewe na rafiki yako.
-
Andika sentensi tatu kukuhusu: jina lako, kazi au shule yako, na unakotoka.
-
Andika sentensi mbili kuhusu rafiki yako: umri wake na hali yake leo.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia somo lililotangulia.
-
A1-01 Muundo wa Sentensi ya Kiingereza: Subject, Verb, Object na Mpangilio wa Maneno Panga maneno kwa mpangilio sahihi: happy / are / we
Majibu
A. Muundo
- am
- is
- are
- is
- are
- they're
B. Maana
- It's
- are
- I am 30.
- He's
C. Tafuta Kosa
- He is 30 years old. / He's 30 years old.
- I am hungry. / I'm hungry.
- She is a doctor. / She's a doctor.
- ✓ My brothers are tall.
D. Katika Muktadha
- am / 'm
- is / 's
- are / 're
- It's / It is
- am / 'm
E. Zamu Yako
- I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
- My friend Leo is 28. He's tired today.
F. Marudio Mchanganyiko
- We are happy.
