SlowingoSarufi
A1 2 / 32

To Be (Am, Is, Are) kwa Kiswahili: Jinsi ya Kutumia, Mifano na Mazoezi

To Be: am / is / are

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kusema mtu ni nani, anafanya kazi gani, anatoka wapi, ana umri gani, anajisikiaje na yuko wapi, kwa kutumia am, is na are.

Wazo Kuu

Sentensi ya kawaida ya Kiingereza inahitaji kitenzi (verb). Lakini wakati mwingine hakuna kitendo. Hakuna anayekimbia, anayekula wala anayefanya kazi. Tunataka tu kusema mtu ni nani, yukoje au yuko wapi. Hata hapa, Kiingereza bado kinahitaji kitenzi, na kitenzi hicho ni be.

Fikiria be kama daraja. Upande mmoja yupo mtu au kipo kitu. Upande wa pili ipo habari kuhusu mtu huyo au kitu hicho. She — is — a doctor. Bila daraja, sentensi inaanguka mtoni: "She a doctor" si Kiingereza sahihi.

Hili ndilo jambo muhimu zaidi kwetu. Kiswahili kina neno ni (Yeye ni daktari), linalofanya kazi kama daraja hili. Lakini ni halibadiliki, na mara nyingi tunaliacha kabisa: Yeye mrefu. Zaidi ya hayo, kwa umri na kwa hisia kama njaa, Kiswahili hutumia kuwa na (Nina miaka 20, Nina njaa), na kwa mahali hutumia -ko (Niko kazini). Kiingereza hutumia be kwa yote haya, na daraja hilo haliwezi kuachwa.

Katika wakati uliopo (present), be ina maumbo matatu: am, is na are. Kiima (subject) kilicho mbele yake ndicho kinachoamua utumie lipi. Jifunze jozi hizi tatu, na kuanzia siku ya kwanza utaweza kujenga mamia ya sentensi.

Kiswahili na Kiingereza

Neno ni la Kiswahili halibadiliki: mimi ni, yeye ni, wao ni. Kitenzi be cha Kiingereza hubadilika (am / is / are) kulingana na kiima, na hakiachwi hata kidogo. Pia Kiswahili hakina vibainishi (articles), lakini Kiingereza kinahitaji a/an unapotaja kazi ya mtu mmoja.

KiswahiliKiingerezaTofauti
Mimi ni mwalimu.I'm a teacher.ni ni sawa kwa wote; be hubadilika; kazi ya mtu mmoja inahitaji a/an
Wazazi wangu ni walimu.My parents are teachers.ni haibadiliki kwa wingi; Kiingereza: are
Yeye mrefu. / Yeye ni mrefu.He's tall. / She's tall.ni mara nyingi huachwa kabla ya kivumishi; be haiachwi; yeye → he au she
Niko kazini.I'm at work.mahali: -ko / -po / -mo ndani ya kitenzi; Kiingereza: be + at / in / on
Nina miaka 25.I'm 25.umri: Kiswahili kuwa na; Kiingereza be, si have
Nina njaa.I'm hungry.njaa ni nomino; hungry ni kivumishi kinachokuja baada ya be
Leo kuna baridi. / Ni saa tisa.It's cold today. / It's three o'clock.hali ya hewa na saa: Kiingereza kinahitaji kiima it

Kwa hiyo kila mara sentensi yako ya Kiswahili inapokuwa na ni, au haina kitenzi kabisa, au ina nina kwa umri au hisia, au niko kwa mahali, simama kidogo na uweke daraja: am, is au are. Angalia pia kiima: yeye inakuwa he au she, na wingi unakuwa are.

Muundo

Viwakilishi vya kiima (subject pronouns)

KiwakilishiKwa KiswahiliKinamaanisha nani
Imimianayezungumza (daima herufi kubwa)
youwewe, ninyiunayezungumza naye: mtu mmoja au watu wengi
heyeye (mwanamume)mwanamume mmoja au mvulana
sheyeye (mwanamke)mwanamke mmoja au msichana
it— (mara nyingi haitafsiriwi)kitu kimoja, mnyama mmoja, hali ya hewa, saa
wesisianayezungumza + watu wengine
theywaowatu wengine au vitu (wingi)

Am / is / are

KiimaUmbo kamiliContraction (umbo fupi)
II amI'm
youyou areyou're
hehe ishe's
sheshe isshe's
itit isit's
wewe arewe're
theythey arethey're

Kanuni hiyo hiyo inafanya kazi kwa nomino: mtu au kitu kimoja → is (My brother is…, The car is…); viwili au zaidi → are (My parents are…, The keys are…).

Mpangilio wa sentensi

KiimabeHabari
Iama student.
Sheisfrom Brazil.
Theyareat home.

Kumbuka: katika Kiingereza kiima huja kwanza, kisha be, kisha habari. Kiswahili mara nyingi huweka kiima ndani ya kitenzi (Niko nyumbani), lakini Kiingereza kinahitaji neno la kiima lililo wazi: I'm at home.

Matumizi

1Utambulisho na Majina

Tumia be kusema mtu ni nani.

I'm Daniel.
Mimi ni Daniel.
ni → am
Emma is my sister.
Emma ni dada yangu.
sister = dada, awe mkubwa au mdogo
We are friends.
Sisi ni marafiki.
They're my neighbours.
Wao ni majirani zangu.
neighbours (UK), neighbors (US)

2Kazi

Unapotaja kazi ya mtu mmoja, Kiingereza hutumia a au an. Kiswahili hakina neno hili (Mimi ni mwalimu), lakini katika Kiingereza haliwezi kuachwa. Watu wawili au zaidi wanapotajwa, kazi inakuwa wingi na hakuna kibainishi (article).

I'm a teacher.
Mimi ni mwalimu.
Kiswahili hakina a; Kiingereza kinahitaji a
I am a student.
Mimi ni mwanafunzi.
She is a doctor.
Yeye ni daktari.
yeye ni mwanamke → she
She's an engineer.
Yeye ni mhandisi.
an kabla ya sauti ya irabu (vowel sound)
He is a nurse.
Yeye ni muuguzi.
yeye ni mwanamume → he
My parents are doctors.
Wazazi wangu ni madaktari.
wingi: doctors, bila a/an

3Utaifa na Mahali Mtu Anapotoka

Tumia be + utaifa au be + from + nchi/mji. Kiswahili husema anatoka, kwa kitenzi; Kiingereza husema is from. (She comes from Japan pia ni sahihi, lakini be from ndio wa kawaida zaidi.)

I'm Canadian.
Mimi ni Mkanada.
utaifa huandikwa kwa herufi kubwa katika Kiingereza
She's from Japan.
Anatoka Japani.
anatoka → is from
We are from a small town near Madrid.
Tunatoka katika mji mdogo karibu na Madrid.
My grandparents are from Lagos.
Babu na bibi yangu wanatoka Lagos.

4Umri

Kwa umri, Kiingereza hutumia be + namba (+ years old), si have. Kiswahili husema nina miaka…, kwa hiyo hapa ndipo tunapokosea mara nyingi. (Namba: tazama A1-04.)

I'm 25.
Nina miaka 25.
nina → I'm, si "I have"
My son is six years old.
Mwanangu wa kiume ana umri wa miaka sita.
years old = umri wa miaka
Our cat is twelve.
Paka wetu ana miaka kumi na miwili.

5Hisia na Hali ya Mwili

Maneno kama hungry (mwenye njaa), thirsty (mwenye kiu), cold (anayehisi baridi), hot (anayehisi joto), tired (aliyechoka) na afraid (mwenye hofu) ni vivumishi (adjectives), kwa hiyo huja baada ya be. Kiswahili mara nyingi hutumia kuwa na + nomino (nina njaa, nina kiu) au kitenzi (nimechoka, ninaogopa). Kiingereza hutumia be + kivumishi kila mara.

I'm hungry.
Nina njaa.
njaa ni nomino; hungry ni kivumishi: am + hungry
She's tired today.
Leo amechoka.
amechoka ni hali ya sasa: she is tired
We are very happy.
Tuna furaha sana.
tuna furaha → we are happy
The children are cold.
Watoto wanahisi baridi.
wanahisi baridi → are cold
I'm afraid of dogs.
Ninaogopa mbwa.
ninaogopa ni kitenzi; Kiingereza: am + afraid + of

6Maelezo

Tumia be + kivumishi kueleza watu na vitu. Katika Kiswahili kivumishi hubadilika kulingana na ngeli (kidogo, vipya). Katika Kiingereza kivumishi hakibadiliki kamwe, hata kwa wingi.

The room is small.
Chumba ni kidogo.
Your house is beautiful.
Nyumba yako ni nzuri.
My shoes are new.
Viatu vyangu ni vipya.
wingi: shoes → are; new haibadiliki
He's tall and friendly.
Yeye ni mrefu na mchangamfu.
yeye ni mwanamume → he
My brother is tall.
Kaka yangu ni mrefu.
kwa mazungumzo mara nyingi "Kaka yangu mrefu"; Kiingereza hakiachi is

7Mahali

Tumia be + mahali kusema mtu au kitu kiko wapi. Kiswahili huweka mahali ndani ya kitenzi kwa -ko / -po / -mo (niko, yuko, ziko). Kiingereza hutumia be + at / in / on.

I'm at work.
Niko kazini.
niko → I'm at
My keys are in my bag.
Funguo zangu ziko kwenye mkoba wangu.
wingi: keys → are
Paris is in France.
Paris iko Ufaransa.
They're at the station.
Wako stesheni.
My parents are at home.
Wazazi wangu wako nyumbani.

8It kwa Hali ya Hewa, Saa na Vitu

Sentensi ya Kiingereza inahitaji kiima, hata kama hakuna "mtu" halisi. Kwa hili tunatumia it. Katika Kiswahili, kiima kiko ndani ya kitenzi (iko mezani) au hakihitajiki (Kuna baridi); katika Kiingereza it haiwezi kuachwa.

It's cold today.
Leo kuna baridi.
Kiingereza kinahitaji kiima it
It is three o'clock.
Ni saa tisa.
three o'clock = saa tisa kwa hesabu ya saa ya Kiswahili
It's Monday.
Leo ni Jumatatu.
"Where's my phone?" "It's on the table."
"Simu yangu iko wapi?" "Iko mezani."
iko → it's

Makosa ya Kawaida

❌She a doctor.
✅She is a doctor.
Daraja (be) linahitajika.
❌I have 20 years.
✅I am 20 (years old).
Umri hutumia be, si have.
❌I am hunger.
✅I am hungry.
Baada ya be tumia kivumishi (hungry), si nomino (hunger).
❌He is engineer.
✅He is an engineer.
Kazi ya mtu mmoja inahitaji a/an.
❌My friends is here.
✅My friends are here.
Kiima ni wingi → are.
❌Is cold today.
✅It is cold today.
Sentensi inahitaji kiima it.
❌I is happy.
✅I am happy.
I huenda na am kila mara.
❌I am agree.
✅I agree.
agree tayari ni kitenzi; haihitaji be. Tazama A1-12.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Yeye moja kwa mwanamume na mwanamke. Huu ndio mtego maarufu zaidi. Kiswahili kina yeye kwa wote, na viambishi kama a- (anafanya) havionyeshi jinsia. Kwa hiyo hata watu wanaozungumza Kiingereza vizuri huteleza kati ya he na she, hasa wanapozungumza haraka. Katika Kiingereza lazima uchague: he kwa mwanamume, she kwa mwanamke.

⚠️Amina is my neighbour. He is very kind.
✅Amina is my neighbour. She is very kind.
Sarufi ni sahihi, lakini he ni mwanamume; Amina ni mwanamke, kwa hiyo she.
⚠️This is my uncle Baraka. She is a mechanic.
✅This is my uncle Baraka. He is a mechanic.
she ni mwanamke; kwa mjomba tumia he.

2. Daraja linalopotea. Kwa sababu katika Kiswahili ni huachwa mara nyingi kabla ya kivumishi (Dada yangu mwerevu sana, Chai hii moto sana), ni rahisi kuacha be unapotafsiri neno kwa neno. Kumbuka: hata pasipo kitendo, Kiingereza kinahitaji kitenzi.

❌My sister very clever.
✅My sister is very clever.
❌The tea very hot.
✅The tea is very hot.

3. Kuwa na kwa umri na hisia. Kiswahili husema nina miaka mitano, nina usingizi, nina kiu. Ukitafsiri neno kwa neno, unapata have. Katika Kiingereza, umri na hali hizi hutumia be + namba au kivumishi. (Lakini kwa magonjwa, Kiingereza nacho hutumia have: I have a fever, She has a cold ni sahihi.)

❌My baby brother has two years.
✅My baby brother is two (years old).
Umri: be, si have.
❌I have sleep.
✅I'm sleepy.
Nina usingizi → I'm sleepy (kivumishi baada ya be).

4. Ni isiyobadilika. Kwa sababu ni ni ile ile kwa mimi, yeye na wao, ni rahisi kusahau kubadilisha is kuwa are, hasa kiima kikiwa kirefu. Angalia nomino kuu ya kiima, si neno lililo karibu na kitenzi.

❌The new students is from Arusha.
✅The new students are from Arusha.
Kiima ni students (wingi), kwa hiyo are.
❌The doctors at this hospital is very good.
✅The doctors at this hospital are very good.
Kiima ni doctors, si hospital.

Usichanganye

be na have — Be husema mtu ni nani au yukoje; have husema mtu anamiliki nini. Kiswahili hutumia kuwa na kwa umiliki (nina gari), lakini pia kwa njaa na umri; Kiingereza hutumia have kwa umiliki tu. Tazama A1-14.

I'm hungry.
Nina njaa.
hali: be, si "I have hunger"
I have a car.
Nina gari.
umiliki: tazama A1-14

it's na its — it's = it is; its = -ake, kwa kitu au mnyama. Tazama A1-08.

It's a big dog.
Ni mbwa mkubwa.
The dog is in its bed.
Mbwa yuko kwenye kitanda chake.
its = chake (cha mnyama au kitu)

be na vitenzi vya kitendo (action verbs) — Kukiwa na kitenzi cha kitendo, hicho ndicho kitenzi kikuu, na huongezi be. Tazama A1-12.

I'm a student.
Mimi ni mwanafunzi.
be: utambulisho
I study English.
Ninasoma Kiingereza.
kitenzi cha kitendo: hakuna am

Tahajia na Matamshi

  • Ritifaa (') katika contraction inachukua nafasi ya herufi iliyoondolewa: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
  • Contraction ni za kawaida katika mazungumzo na maandishi yasiyo rasmi. Katika maandishi rasmi, tumia maumbo kamili.
  • I huandikwa kwa herufi kubwa kila mara, hata katikati ya sentensi. Utaifa pia: I'm Canadian, She's Kenyan.
  • they're, their na there hutamkwa sawa: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). Sauti ya kwanza, /ð/, ni ile ile ya dh katika dhambi au dhahabu: ncha ya ulimi kati ya meno, na koo linatetemeka. Hii ni faida kwako, kwa sababu Kiswahili sanifu kina sauti hii. Usiitamke kama d wala z. They're peke yake ndiyo maana yake they are.
  • you're na your mara nyingi hutamkwa sawa. You're peke yake ndiyo maana yake you are.
  • is ni /ɪz/: s hapa inatamkwa kama /z/, kama z ya zawadi. Shika koo lako: unapaswa kuhisi mtetemo.
  • he's /hiːz/ na his /hɪz/ zina irabu tofauti. /iː/ ya he's ni ndefu, midomo imetanuka kama kwa tabasamu. /ɪ/ ya his ni fupi na legevu, kati ya i na e ya Kiswahili. Kiswahili kina i moja tu, kwa hiyo jizoeze tofauti hii.
  • Usiongeze irabu mwishoni mwa neno linaloishia kwa konsonanti. I'm ni silabi moja; epuka "aimu". It's inaisha kwa /ts/; epuka "itsi".
  • Katika mazungumzo ya haraka, are ni dhaifu na fupi: katika We are friends irabu yake inakaribia /ə/. Si lazima kutamka kila irabu kikamilifu kama tunavyofanya katika Kiswahili.
  • Baada ya nomino, is mara nyingi hufupishwa katika mazungumzo na maandishi yasiyo rasmi: My name's Anna. The coffee's hot. Nomino ikiishia kwa sauti ya "kuzomea" — /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ (kama bus, box, church) — andika umbo kamili: The bus is late.

Kanuni ya Dhahabu

Hakuna kitenzi cha kitendo, na unataka kuunganisha kiima na maelezo, kazi, mahali au umri? Tumia be: I → am, he / she / it / kitu kimoja → is, you / we / they / vitu vingi → are. Kiswahili kinaweza kuacha ni au kutumia nina na niko, lakini katika Kiingereza daraja haliwezi kuachwa: I'm hungry. I'm 25. I'm at work. Na yeye? Chagua he au she.

Mazoezi

A. Muundo

Kamilisha kwa umbo sahihi la be.

  1. I a student.
  2. My mother a nurse.
  3. We from Mexico.
  4. It hot today.
  5. The books on the desk.
  6. Andika contraction: they are

B. Maana

Chagua jibu sahihi.

  1. Chagua jibu sahihi: … Friday!
  2. Chagua jibu sahihi: My parents … at home.
  3. Chagua sentensi sahihi kwa umri: …
  4. Chagua jibu sahihi: … a pilot.

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. He 30 years old.
  2. I have hungry.
  3. She is doctor.
  4. My brothers are tall.

D. Katika Muktadha

Kamilisha mazungumzo.

At a party
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza kukuhusu wewe na rafiki yako.

  1. Andika sentensi tatu kukuhusu: jina lako, kazi au shule yako, na unakotoka.
  2. Andika sentensi mbili kuhusu rafiki yako: umri wake na hali yake leo.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia somo lililotangulia.

  1. A1-01 Muundo wa Sentensi ya Kiingereza: Subject, Verb, Object na Mpangilio wa Maneno
    Panga maneno kwa mpangilio sahihi: happy / are / we
Majibu

A. Muundo

  1. am
  2. is
  3. are
  4. is
  5. are
  6. they're

B. Maana

  1. It's
  2. are
  3. I am 30.
  4. He's

C. Tafuta Kosa

  1. He is 30 years old. / He's 30 years old.
  2. I am hungry. / I'm hungry.
  3. She is a doctor. / She's a doctor.
  4. ✓ My brothers are tall.

D. Katika Muktadha

  1. am / 'm
  2. is / 's
  3. are / 're
  4. It's / It is
  5. am / 'm

E. Zamu Yako

  1. I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
  2. My friend Leo is 28. He's tired today.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. We are happy.
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play