To Be (am, is, are) кыргызча түшүндүрмө: мисалдар жана көнүгүүлөр
To Be: am / is / are
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз am, is жана are аркылы кимдир бирөөнүн ким экенин, кесибин, кайдан экенин, канча жашта экенин, өзүн кандай сезип жатканын жана кайда экенин англисче айта аласыз.
Негизги ой
Англисче кадимки сүйлөмдө этиш болушу керек. Бирок кээде эч кандай кыймыл жок: эч ким чуркабайт, тамак жебейт, иштебейт. Биз жөн гана кимдир бирөөнүн ким экенин, кандай экенин же кайда экенин айткыбыз келет. Англис тили мындай сүйлөмдө да этишти талап кылат. Ал этиш – be.
Be этишин көпүрө катары элестетиңиз. Көпүрөнүн бир жагында адам же буюм турат. Экинчи жагында ал жөнүндө маалымат турат. She – is – a doctor. Көпүрө жок болсо, сүйлөм дарыяга кулап түшөт: «She a doctor» деп англисче айтылбайт.
Кыргыз тилинде бул көпүрө көбүнчө өзүнчө сөз эмес. «Мен студентмин», «Биз доспуз» дегенде анын милдетин жак мүчөсү (-мин, -пуз) аткарат. Ал эми «Ал дарыгер», «Агамдын бою узун» деген сүйлөмдөрдө 3-жакта мүчө да жок, сүйлөм ансыз эле толук. Англис тилинде көпүрө дайыма өзүнчө сөз болуп турат жана аны таштап кетүүгө болбойт.
Учур чакта be этишинин үч формасы бар: am, is жана are. Кайсынысы керек экенин анын алдындагы ээ (subject) чечет. Ушул үч түгөйдү жаттап алсаңыз, биринчи эле күндөн баштап жүздөгөн сүйлөм түзө аласыз.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча «Мен мугалиммин» дейбиз: маалымат берген сөзгө жак мүчөсү жалганат, ошонун өзү жетиштүү. Англисче болсо ээ менен маалыматтын ортосуна өзүнчө сөз коюлат: I am a teacher. Эң көп ката 3-жакта чыгат, анткени «Ал дарыгер», «Ачкычтарым сумкамда» деген сүйлөмдөрдө көпүрөнү билдирген бир да мүчө жок. Ошол эле сүйлөмдөрдө дагы эки нерсе оңой жоголот: артикль (кыргыз тилинде a / an жок) жана жыныс (кыргызча «ал» эркекти да, аялды да, буюмду да билдирет, англисче болсо he, she же it тандайсыз).
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Мен мугалиммин. | I am a teacher. | -мин мүчөсү am сөзүнө туура келет; англисчеде a да керек |
| Ал дарыгер. | She is a doctor. | 3-жакта кыргызчада мүчө жок, англисчеде is милдеттүү; «ал» → he же she |
| Ачкычтарым сумкамда. | My keys are in my bag. | -да мүчөсү in / on / at болот, ага кошуп are керек |
| Мен 25 жаштамын. | I'm 25. | жаш: be + сан; years жалгыз айтылбайт, толук years old гана |
| Мен чарчадым. | I'm tired. | кыргызча этиш, анын үстүнө өткөн чак формасында, бирок мааниси азыркы абал; англисче am + сын атооч |
| Мен иттерден коркомун. | I'm afraid of dogs. | кыргызча этиш жана -ден; англисче am + afraid + of (from эмес) |
| Бүгүн суук. / Саат үч болду. | It's cold today. / It is three o'clock. | кыргызча it сыяктуу сөз айтылбайт; англисчеде it милдеттүү |
| Биз Мадридге жакын кичинекей шаарданбыз. | We are from a small town near Madrid. | Бул жерде да ушундай: -дан = from; бирок are өзүнчө сөз |
Кыскасы: кыргызча сүйлөмүңүздө жак мүчөсү барбы же жокпу, англисчеде am / is / are дайыма өзүнчө сөз болуп турат. «Ал» деген сөздүн ордуна ким же эмне жөнүндө айтып жатканыңызга жараша he, she же it коюлат.
Түзүлүшү
Ээ болуучу ат атоочтор (subject pronouns)
| Pronoun | Кыргызча | Кимди билдирет |
|---|---|---|
| I | мен | сүйлөп жаткан адам (дайыма баш тамга менен жазылат) |
| you | сен, сиз, силер, сиздер | угуп жаткан адам: бир адам же бир нече адам; сыпайы форма өзүнчө жок |
| he | ал (эркек) | бир эркек же эркек бала |
| she | ал (аял) | бир аял же кыз бала |
| it | ал, бул (буюм, жаныбар) | бир буюм, бир жаныбар, аба ырайы, убакыт |
| we | биз | сүйлөп жаткан адам жана башкалар |
| they | алар | башка адамдар же буюмдар (көптүк сан) |
Am / is / are
| Ээ | Толук форма | Кыскартылган форма (contraction) |
|---|---|---|
| I | I am | I'm |
| you | you are | you're |
| he | he is | he's |
| she | she is | she's |
| it | it is | it's |
| we | we are | we're |
| they | they are | they're |
Зат атоочтор менен да ушундай: бир адам же буюм → is (My brother is…, The car is…); эки же андан көп → are (My parents are…, The keys are…).
Сүйлөмдүн үлгүсү
| Ээ | be | Маалымат |
|---|---|---|
| I | am | a student. |
| She | is | from Brazil. |
| They | are | at home. |
Көңүл буруңуз: кыргызча баяндооч сүйлөмдүн аягында турат («Мен үйдөмүн»). Англисче тартип башка: адегенде ээ, андан кийин дароо be, анан маалымат: I'm at home.
Колдонулушу
1Ким экени жана аты
Кимдир бирөөнүн ким экенин айтуу үчүн be колдонуңуз.
2Кесип
Бир адамдын кесибин айтканда англисчеде a же an керек. Кыргызча «Мен мугалиммин» дейбиз, «бир» деген сөздү кошпойбуз, бирок англисчеде a / an таштоого болбойт. Эки же андан көп адам жөнүндө айтсаңыз, кесип көптүк санда келет жана a / an колдонулбайт.
3Улуту жана кайдан экени
Улутту be менен, ал эми кайдан экенин be + from + өлкө / шаар менен айтабыз. Кыргызча «Жапониядан» деген сөздөгү чыгыш жөндөмөнүн мүчөсү -дан англисчеде from болот, бирок is / are дагы эле керек.
4Жаш
Англисче жаш be + сан (+ years old) менен айтылат; have колдонулбайт. Кыргызча «25 жаштамын» дейбиз: «жаш» деген сөз сандан кийин келет. Англисчеде ээ жана be керек, ал эми years сөзү жалгыз турбайт: же жөн гана сан, же толук years old. (Сандар: A1-04 караңыз.)
5Сезимдер жана абал
hungry (ачка), thirsty (суусаган), cold (үшүгөн, суук), hot (ысык), tired (чарчаган), afraid (корккон) англисчеде сын атоочтор, ошондуктан be этишинен кийин келет. Кыргызча алардын көбүн этиш менен айтабыз: «үшүп жатам», «суусадым», «чарчадым», «коркомун». Англисчеде дайыма be + сын атооч.
6Сыпаттоо
Адамдарды жана буюмдарды сыпаттоо үчүн be + сын атооч колдонуңуз. Англисче сын атооч сан боюнча өзгөрбөйт: a new bag, new shoes. Бул жерде да ушундай: кыргызча «жаңы сумка», «жаңы бут кийимдер».
7Орун
Кимдир бирөөнүн же бир нерсенин кайда экенин айтуу үчүн be + орун колдонуңуз. Кыргызча орунду жатыш жөндөмөнүн мүчөсү (-да / -де / -та / -те) көрсөтөт жана ал сөздүн аягына жалганат («сумкамда»). Англисче at / in / on сөздүн алдында турат (предлог), ал эми кайсынысы керек экенин маани чечет.
8Аба ырайы, убакыт жана буюмдар үчүн it
Англисче сүйлөмдө ээ болушу шарт, чыныгы «адам» жок болсо да. Мындай учурда it колдонуңуз. Кыргызча «Бүгүн суук», «Саат үч болду» дейбиз: it сыяктуу сөз айтылбайт. «Телефонум кайда?» деген суроого да «ал» деген ат атоочту айтпай эле, «Үстөлдүн үстүндө» деп жооп беребиз. Англисчеде it таштоого болбойт.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. 3-жакта көпүрө жоголот. «Мен студентмин» дегенде көпүрө -мин мүчөсүндө көрүнүп турат. Бирок «Университеттин жанындагы жаңы кафе абдан арзан», «Таланттын жаңы батири бешинчи кабатта» деген сүйлөмдөрдө баяндоочко эч кандай мүчө жалганбайт. Сөзмө-сөз которсоңуз, is / are жоголуп кетет. Айрыкча узун сүйлөмдүн экинчи бөлүгүндө (and сөзүнөн кийин) аны унутуу оңой. Кээде 1-жакта да am түшүп калат, анткени кыргызча көпүрө сөздүн аягында, англисче болсо ээден кийин дароо турат.
2. «Ал» → he же she? Кыргызча «ал» эркекке да, аялга да айтылат, этиш да жынысты көрсөтпөйт. Ошондуктан бир эле аңгемеде he менен she оңой алмашып кетет. Анын үстүнө чет элдик угуучу кыргыз атынан (Азамат, Мээрим) кимдин эркек, кимдин аял экенин дайыма биле бербейт, андыктан туура ат атооч ал үчүн жалгыз белги болушу мүмкүн. Ар бир жолу ойлонуңуз: эркек → he, аял → she, буюм же жаныбар → it.
3. «Сексен эки жашта» → eighty-two years. Кыргызча «жаш» сөзү дайыма сандан кийин келет, ошондуктан англисчеде да years кошуп, old сөзүн түшүрүп коюу оңой. Англисчеде же жөн гана сан айтылат, же толук years old.
4. «Бийиктиктен коркот» → afraid from. Кыргызча «коркуу» этиши чыгыш жөндөмөнү талап кылат: «караңгыдан коркуу», «бийиктиктен коркуу». -дан көбүнчө from деп которулгандыктан, англисчеде afraid from пайда болот. Англисче туруктуу тизмек: be afraid of. Ошондой эле afraid этиш эмес, сын атооч, ошондуктан алдында am / is / are керек.
Чаташтырбаңыз
be жана have – be кимдир бирөөнүн ким же кандай экенин айтат; have кимдин эмнеси бар экенин айтат. Кыргызча ээлик «бар» сөзү менен айтылат («Менин машинам бар»); англисчеде have ээлик үчүн гана колдонулат, ачкалык же жаш үчүн эмес. A1-14 караңыз.
it's жана its – it's = it is; its = анын (буюмдун же жаныбардын). A1-08 караңыз.
be жана кыймыл этиштери (action verbs) – Сүйлөмдө кыймыл этиши болсо, ал негизги этиш болот жана ага be кошулбайт. A1-12 караңыз.
Жазылышы жана айтылышы
- Кыскартылган формадагы апостроф (') түшүп калган тамганын ордунда турат: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
- Кыскартылган формалар оозеки кепте жана расмий эмес жазууда кадимки нерсе. Расмий жазууда толук формаларды колдонуңуз.
- I сүйлөмдүн ортосунда да дайыма баш тамга менен жазылат. Улуттун аталышы да баш тамгадан башталат: I'm Canadian, She's Kyrgyz. Кыргызча «мен» жана «кыргыз» кичине тамга менен жазылгандыктан, муну унутуу оңой.
- they're, their жана there бирдей угулат: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). Биринчи тыбыш /ð/ кыргыз тилинде жок: тилдин учун үстүңкү жана астыңкы тиштердин ортосуна бир аз чыгарып, үн менен айтыңыз. Аны з же д менен алмаштырбаңыз. they are дегенди they're гана билдирет.
- you're менен your көбүнчө бирдей угулат. you are дегенди you're гана билдирет.
- he's /hiːz/ менен his /hɪz/ сөздөрүндөгү үндүүлөр ар башка. Кыргызча созулма үндүүлөр бар (эки тамга менен жазылат: «таап», «көөнө»), бул узундукту угууга жардам берет, бирок англисче айырма узундукта гана эмес: /iː/ чыңалган, эриндер жылмайгандай созулат, ал эми /ɪ/ кыска жана бош, ооз бир аз ачыгыраак.
- Сөздүн башындагы /h/ (he's, his, happy) кыргыздын х тыбышынан алда канча жумшак: тамактан кырылдатпай, жөн гана демди чыгарыңыз.
- I'm бир муун; аягына үндүү кошпоңуз. Ошондой эле she's, he's сөздөрүнүн аягындагы /z/ тыбышын с деп катуулатпаңыз.
- Тез сүйлөгөндө are алсыз жана кыска угулат: We are friends дегенде анын үндүүсү /ə/ тыбышына жакындайт. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан бул алсыз формага өзүнчө көнүү керек.
- Зат атоочтон кийин is оозеки кепте жана расмий эмес жазууда көп кыскарат: My name's Anna. The coffee's hot. Бирок /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ тыбыштары менен бүткөн зат атоочтон кийин (bus, box, church сыяктуу) толук форманы жазыңыз: The bus is late.
Алтын эреже
Ээни сыпаттамага, кесипке, орунга же жашка байлаш керек, бирок сүйлөмдө кыймыл этиши жокпу? be колдонуңуз: I → am, he / she / it / бир буюм → is, you / we / they / көп буюм → are. Кыргызча «Ал дарыгер», «25 жаштамын» деп көпүрөсүз айтсак да, англисчеде аны таштоого болбойт: She's a doctor. I'm 25. «Ал» деп жатасызбы? he же she тандаңыз.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Сүйлөмдөрдү be этишинин туура формасы менен толуктаңыз.
-
I a student.
-
My mother a nurse.
-
We from Mexico.
-
It hot today.
-
The books on the desk.
-
Кыскартылган формасын жазыңыз: they are
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: … Friday!
-
Туура жоопту тандаңыз: My parents … at home.
-
Жашты туура айткан сүйлөмдү тандаңыз: …
-
Туура жоопту тандаңыз: … a pilot.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
He 30 years old.
-
I have hungry.
-
She is doctor.
-
My brothers are tall.
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз.
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жана бир досуңуз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Өзүңүз жөнүндө үч сүйлөм жазыңыз: атыңыз, жумушуңуз же окууңуз жана кайдан экениңиз.
-
Бир досуңуз жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз: анын жашы жана бүгүн өзүн кандай сезип жатканы.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабакты кайталаңыз.
-
A1-01 Англисче сүйлөм кантип түзүлөт? Сөз тартиби (word order) кыргызча түшүндүрмө Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: happy / are / we
Жооптор
A. Түзүлүшү
- am
- is
- are
- is
- are
- they're
B. Мааниси
- It's
- are
- I am 30.
- He's
C. Катаны табыңыз
- He is 30 years old. / He's 30 years old.
- I am hungry. / I'm hungry.
- She is a doctor. / She's a doctor.
- ✓ My brothers are tall.
D. Текстте
- am / 'm
- is / 's
- are / 're
- It's / It is
- am / 'm
E. Сиздин кезегиңиз
- I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
- My friend Leo is 28. He's tired today.
F. Аралаш кайталоо
- We are happy.
