SlowingoГрамматика
A1 2 / 32

To Be (am, is, are) кыргызча түшүндүрмө: мисалдар жана көнүгүүлөр

To Be: am / is / are

Бул бетте
  1. Максат
  2. Негизги ой
  3. Кыргыз тили жана англис тили
  4. Түзүлүшү
  5. Колдонулушу
  6. Көп кездешкен каталар
  7. Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
  8. Чаташтырбаңыз
  9. Жазылышы жана айтылышы
  10. Алтын эреже
  11. Көнүгүүлөр

Максат

Бул сабактан кийин сиз am, is жана are аркылы кимдир бирөөнүн ким экенин, кесибин, кайдан экенин, канча жашта экенин, өзүн кандай сезип жатканын жана кайда экенин англисче айта аласыз.

Негизги ой

Англисче кадимки сүйлөмдө этиш болушу керек. Бирок кээде эч кандай кыймыл жок: эч ким чуркабайт, тамак жебейт, иштебейт. Биз жөн гана кимдир бирөөнүн ким экенин, кандай экенин же кайда экенин айткыбыз келет. Англис тили мындай сүйлөмдө да этишти талап кылат. Ал этиш – be.

Be этишин көпүрө катары элестетиңиз. Көпүрөнүн бир жагында адам же буюм турат. Экинчи жагында ал жөнүндө маалымат турат. She – is – a doctor. Көпүрө жок болсо, сүйлөм дарыяга кулап түшөт: «She a doctor» деп англисче айтылбайт.

Кыргыз тилинде бул көпүрө көбүнчө өзүнчө сөз эмес. «Мен студентмин», «Биз доспуз» дегенде анын милдетин жак мүчөсү (-мин, -пуз) аткарат. Ал эми «Ал дарыгер», «Агамдын бою узун» деген сүйлөмдөрдө 3-жакта мүчө да жок, сүйлөм ансыз эле толук. Англис тилинде көпүрө дайыма өзүнчө сөз болуп турат жана аны таштап кетүүгө болбойт.

Учур чакта be этишинин үч формасы бар: am, is жана are. Кайсынысы керек экенин анын алдындагы ээ (subject) чечет. Ушул үч түгөйдү жаттап алсаңыз, биринчи эле күндөн баштап жүздөгөн сүйлөм түзө аласыз.

Кыргыз тили жана англис тили

Кыргызча «Мен мугалиммин» дейбиз: маалымат берген сөзгө жак мүчөсү жалганат, ошонун өзү жетиштүү. Англисче болсо ээ менен маалыматтын ортосуна өзүнчө сөз коюлат: I am a teacher. Эң көп ката 3-жакта чыгат, анткени «Ал дарыгер», «Ачкычтарым сумкамда» деген сүйлөмдөрдө көпүрөнү билдирген бир да мүчө жок. Ошол эле сүйлөмдөрдө дагы эки нерсе оңой жоголот: артикль (кыргыз тилинде a / an жок) жана жыныс (кыргызча «ал» эркекти да, аялды да, буюмду да билдирет, англисче болсо he, she же it тандайсыз).

КыргызчаАнглисчеЭмнеси айырмаланат?
Мен мугалиммин.I am a teacher.-мин мүчөсү am сөзүнө туура келет; англисчеде a да керек
Ал дарыгер.She is a doctor.3-жакта кыргызчада мүчө жок, англисчеде is милдеттүү; «ал» → he же she
Ачкычтарым сумкамда.My keys are in my bag.-да мүчөсү in / on / at болот, ага кошуп are керек
Мен 25 жаштамын.I'm 25.жаш: be + сан; years жалгыз айтылбайт, толук years old гана
Мен чарчадым.I'm tired.кыргызча этиш, анын үстүнө өткөн чак формасында, бирок мааниси азыркы абал; англисче am + сын атооч
Мен иттерден коркомун.I'm afraid of dogs.кыргызча этиш жана -ден; англисче am + afraid + of (from эмес)
Бүгүн суук. / Саат үч болду.It's cold today. / It is three o'clock.кыргызча it сыяктуу сөз айтылбайт; англисчеде it милдеттүү
Биз Мадридге жакын кичинекей шаарданбыз.We are from a small town near Madrid.Бул жерде да ушундай: -дан = from; бирок are өзүнчө сөз

Кыскасы: кыргызча сүйлөмүңүздө жак мүчөсү барбы же жокпу, англисчеде am / is / are дайыма өзүнчө сөз болуп турат. «Ал» деген сөздүн ордуна ким же эмне жөнүндө айтып жатканыңызга жараша he, she же it коюлат.

Түзүлүшү

Ээ болуучу ат атоочтор (subject pronouns)

PronounКыргызчаКимди билдирет
Iменсүйлөп жаткан адам (дайыма баш тамга менен жазылат)
youсен, сиз, силер, сиздеругуп жаткан адам: бир адам же бир нече адам; сыпайы форма өзүнчө жок
heал (эркек)бир эркек же эркек бала
sheал (аял)бир аял же кыз бала
itал, бул (буюм, жаныбар)бир буюм, бир жаныбар, аба ырайы, убакыт
weбизсүйлөп жаткан адам жана башкалар
theyаларбашка адамдар же буюмдар (көптүк сан)

Am / is / are

ЭэТолук формаКыскартылган форма (contraction)
II amI'm
youyou areyou're
hehe ishe's
sheshe isshe's
itit isit's
wewe arewe're
theythey arethey're

Зат атоочтор менен да ушундай: бир адам же буюм → is (My brother is…, The car is…); эки же андан көп → are (My parents are…, The keys are…).

Сүйлөмдүн үлгүсү

ЭэbeМаалымат
Iama student.
Sheisfrom Brazil.
Theyareat home.

Көңүл буруңуз: кыргызча баяндооч сүйлөмдүн аягында турат («Мен үйдөмүн»). Англисче тартип башка: адегенде ээ, андан кийин дароо be, анан маалымат: I'm at home.

Колдонулушу

1Ким экени жана аты

Кимдир бирөөнүн ким экенин айтуу үчүн be колдонуңуз.

I'm Daniel.
Мен Даниелмин.
-мин мүчөсүнүн ордуна англисчеде өзүнчө сөз: am
Emma is my sister.
Эмма менин эжем.
sister = эже, сиңди же карындаш; кыргызча is ордунда эч нерсе жок
We are friends.
Биз доспуз.
-пуз мүчөсүнүн ордуна are
They're my neighbours.
Алар менин кошуналарым.
neighbours (UK), neighbors (US)

2Кесип

Бир адамдын кесибин айтканда англисчеде a же an керек. Кыргызча «Мен мугалиммин» дейбиз, «бир» деген сөздү кошпойбуз, бирок англисчеде a / an таштоого болбойт. Эки же андан көп адам жөнүндө айтсаңыз, кесип көптүк санда келет жана a / an колдонулбайт.

I'm a teacher.
Мен мугалиммин.
«бир» дебесек да, англисчеде a милдеттүү
I am a student.
Мен студентмин.
student = студент да, окуучу да
She is a doctor.
Ал дарыгер.
«ал» аял, ошондуктан she
She's an engineer.
Ал инженер.
үндүү тыбыштын алдында an
He is a nurse.
Ал медайым болуп иштейт.
кыргызча «медайым» көбүнчө аялга айтылат, англисче nurse эркекке да колдонулат
My parents are doctors.
Ата-энем экөө тең дарыгер.
кыргызча көптүк мүчө милдеттүү эмес; англисче doctors, a / an жок

3Улуту жана кайдан экени

Улутту be менен, ал эми кайдан экенин be + from + өлкө / шаар менен айтабыз. Кыргызча «Жапониядан» деген сөздөгү чыгыш жөндөмөнүн мүчөсү -дан англисчеде from болот, бирок is / are дагы эле керек.

I'm Canadian.
Мен канадалыкмын.
кыргызча улут кичине тамга менен, англисче баш тамга менен жазылат
She's from Japan.
Ал Жапониядан.
-дан → is from
We are from a small town near Madrid.
Биз Мадридге жакын кичинекей шаарданбыз.
-данбыз → are from
My grandparents are from Lagos.
Чоң атам менен чоң энем Лагостон.
grandparents = чоң ата жана чоң эне

4Жаш

Англисче жаш be + сан (+ years old) менен айтылат; have колдонулбайт. Кыргызча «25 жаштамын» дейбиз: «жаш» деген сөз сандан кийин келет. Англисчеде ээ жана be керек, ал эми years сөзү жалгыз турбайт: же жөн гана сан, же толук years old. (Сандар: A1-04 караңыз.)

I'm 25.
Мен 25 жаштамын.
«жаштамын» → I'm + сан
My son is six years old.
Уулум алты жашта.
«жашта» → years old
Our cat is twelve.
Мышыгыбыз он эки жашта.

5Сезимдер жана абал

hungry (ачка), thirsty (суусаган), cold (үшүгөн, суук), hot (ысык), tired (чарчаган), afraid (корккон) англисчеде сын атоочтор, ошондуктан be этишинен кийин келет. Кыргызча алардын көбүн этиш менен айтабыз: «үшүп жатам», «суусадым», «чарчадым», «коркомун». Англисчеде дайыма be + сын атооч.

I'm hungry.
Мен ачкамын.
бул жерде кыргызча да сын атооч + жак мүчөсү: -мын → am
She's tired today.
Ал бүгүн чарчап турат.
«ал» аял → she; кыргызча этиш, англисче is + tired
We are very happy.
Биз абдан бактылуубуз.
-буз мүчөсүнүн ордуна are
The children are cold.
Балдар үшүп жатышат.
кыргызча этиш (үшүү); англисче are + cold (сын атооч)
I'm afraid of dogs.
Мен иттерден коркомун.
кыргызча этиш жана -ден; англисче am + afraid + of

6Сыпаттоо

Адамдарды жана буюмдарды сыпаттоо үчүн be + сын атооч колдонуңуз. Англисче сын атооч сан боюнча өзгөрбөйт: a new bag, new shoes. Бул жерде да ушундай: кыргызча «жаңы сумка», «жаңы бут кийимдер».

The room is small.
Бөлмө кичинекей.
Your house is beautiful.
Үйүңүз кооз экен.
«экен» таң калууну билдирет; англисче жөн гана is
My shoes are new.
Бут кийимим жаңы.
кыргызча жекелик сан; англисче shoes көптүк → are
He's tall and friendly.
Анын бою узун, өзү ачык-жарык адам.
эркек → he
My brother is tall.
Агамдын бою узун.
brother = ага же ини; кыргызча «бою узун» дейбиз, англисче is + tall

7Орун

Кимдир бирөөнүн же бир нерсенин кайда экенин айтуу үчүн be + орун колдонуңуз. Кыргызча орунду жатыш жөндөмөнүн мүчөсү (-да / -де / -та / -те) көрсөтөт жана ал сөздүн аягына жалганат («сумкамда»). Англисче at / in / on сөздүн алдында турат (предлог), ал эми кайсынысы керек экенин маани чечет.

I'm at work.
Мен жумуштамын.
-та + -мын → am at
My keys are in my bag.
Ачкычтарым сумкамда.
keys көптүк → are; -да → in
Paris is in France.
Париж Францияда.
They're at the station.
Алар вокзалда.
-да → at
My parents are at home.
Ата-энем үйдө.
«үйдө» → at home (in home эмес)

8Аба ырайы, убакыт жана буюмдар үчүн it

Англисче сүйлөмдө ээ болушу шарт, чыныгы «адам» жок болсо да. Мындай учурда it колдонуңуз. Кыргызча «Бүгүн суук», «Саат үч болду» дейбиз: it сыяктуу сөз айтылбайт. «Телефонум кайда?» деген суроого да «ал» деген ат атоочту айтпай эле, «Үстөлдүн үстүндө» деп жооп беребиз. Англисчеде it таштоого болбойт.

It's cold today.
Бүгүн суук.
англисчеде It's милдеттүү
It is three o'clock.
Саат үч болду.
It's Monday.
Бүгүн дүйшөмбү.
"Where's my phone?" "It's on the table."
«Телефонум кайда?» «Үстөлдүн үстүндө.»
кыргызча «ал» айтылбайт; англисче It's

Көп кездешкен каталар

❌She a doctor.
✅She is a doctor.
Көпүрө (be) керек.
❌I have 20 years.
✅I am 20 (years old).
Жаш have менен эмес, be менен айтылат.
❌I am hunger.
✅I am hungry.
be этишинен кийин зат атооч (hunger) эмес, сын атооч (hungry) келет.
❌He is engineer.
✅He is an engineer.
Бир адамдын кесибинин алдында a / an керек.
❌My friends is here.
✅My friends are here.
Ээ көптүк санда → are.
❌Is cold today.
✅It is cold today.
Сүйлөмгө it деген ээ керек.
❌I is happy.
✅I am happy.
I дайыма am менен келет.
❌I am agree.
✅I agree.
agree өзү этиш, ага be кереги жок. A1-12 караңыз.

Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар

1. 3-жакта көпүрө жоголот. «Мен студентмин» дегенде көпүрө -мин мүчөсүндө көрүнүп турат. Бирок «Университеттин жанындагы жаңы кафе абдан арзан», «Таланттын жаңы батири бешинчи кабатта» деген сүйлөмдөрдө баяндоочко эч кандай мүчө жалганбайт. Сөзмө-сөз которсоңуз, is / are жоголуп кетет. Айрыкча узун сүйлөмдүн экинчи бөлүгүндө (and сөзүнөн кийин) аны унутуу оңой. Кээде 1-жакта да am түшүп калат, анткени кыргызча көпүрө сөздүн аягында, англисче болсо ээден кийин дароо турат.

❌The new café near our university very cheap, and the coffee there really good.
✅The new café near our university is very cheap, and the coffee there is really good.
эки бөлүктө тең is керек
❌Talant's new flat near Osh Bazaar on the fifth floor, so the view of the mountains wonderful.
✅Talant's new flat near Osh Bazaar is on the fifth floor, so the view of the mountains is wonderful.
орун: is + on; экинчи бөлүктө да is
❌I first-year student at the medical faculty in Osh.
✅I'm a first-year student at the medical faculty in Osh.
am да, a да керек

2. «Ал» → he же she? Кыргызча «ал» эркекке да, аялга да айтылат, этиш да жынысты көрсөтпөйт. Ошондуктан бир эле аңгемеде he менен she оңой алмашып кетет. Анын үстүнө чет элдик угуучу кыргыз атынан (Азамат, Мээрим) кимдин эркек, кимдин аял экенин дайыма биле бербейт, андыктан туура ат атооч ал үчүн жалгыз белги болушу мүмкүн. Ар бир жолу ойлонуңуз: эркек → he, аял → she, буюм же жаныбар → it.

⚠️Azamat is from Talas, but she is a student in Bishkek now.
✅Azamat is from Talas, but he is a student in Bishkek now.
Грамматикалык жактан туура, бирок she аялды билдирет; Азамат эркек, ошондуктан he.
⚠️Our English teacher, Mrs Asanova, is from Naryn, and he is always ready to help us after class.
✅Our English teacher, Mrs Asanova, is from Naryn, and she is always ready to help us after class.
Грамматикалык жактан туура, бирок he эркекти билдирет; Mrs аялга айтылат, ошондуктан she.

3. «Сексен эки жашта» → eighty-two years. Кыргызча «жаш» сөзү дайыма сандан кийин келет, ошондуктан англисчеде да years кошуп, old сөзүн түшүрүп коюу оңой. Англисчеде же жөн гана сан айтылат, же толук years old.

❌My grandfather Nurbek is eighty-two years, but every summer he is up in the mountains with his horses.
✅My grandfather Nurbek is eighty-two, but every summer he is up in the mountains with his horses. же My grandfather Nurbek is eighty-two years old, but every summer he is up in the mountains with his horses.
❌Our son Emil is only eleven years, but he is already a good chess player.
✅Our son Emil is only eleven, but he is already a good chess player. же Our son Emil is only eleven years old, but he is already a good chess player.

4. «Бийиктиктен коркот» → afraid from. Кыргызча «коркуу» этиши чыгыш жөндөмөнү талап кылат: «караңгыдан коркуу», «бийиктиктен коркуу». -дан көбүнчө from деп которулгандыктан, англисчеде afraid from пайда болот. Англисче туруктуу тизмек: be afraid of. Ошондой эле afraid этиш эмес, сын атооч, ошондуктан алдында am / is / are керек.

❌Begimai is afraid from high places, so the ski lift in Karakol is not for her.
✅Begimai is afraid of high places, so the ski lift in Karakol is not for her.
afraid + of
❌Many tourists are afraid from our mountain roads, but the drivers here are very careful.
✅Many tourists are afraid of our mountain roads, but the drivers here are very careful.

Чаташтырбаңыз

be жана have – be кимдир бирөөнүн ким же кандай экенин айтат; have кимдин эмнеси бар экенин айтат. Кыргызча ээлик «бар» сөзү менен айтылат («Менин машинам бар»); англисчеде have ээлик үчүн гана колдонулат, ачкалык же жаш үчүн эмес. A1-14 караңыз.

I'm hungry.
Мен ачкамын.
абал: be; «I have hunger» эмес
I have a car.
Менин машинам бар.
ээлик: A1-14 караңыз

it's жана its – it's = it is; its = анын (буюмдун же жаныбардын). A1-08 караңыз.

It's a big dog.
Бул чоң ит.
The dog is in its bed.
Ит өз ордунда жатат.
its = анын; кыргызча бул жерде «өз»

be жана кыймыл этиштери (action verbs) – Сүйлөмдө кыймыл этиши болсо, ал негизги этиш болот жана ага be кошулбайт. A1-12 караңыз.

I'm a student.
Мен студентмин.
be: ким экенин айтуу
I study English.
Мен англис тилин үйрөнөм.
кыймыл этиши: am кошулбайт

Жазылышы жана айтылышы

  • Кыскартылган формадагы апостроф (') түшүп калган тамганын ордунда турат: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
  • Кыскартылган формалар оозеки кепте жана расмий эмес жазууда кадимки нерсе. Расмий жазууда толук формаларды колдонуңуз.
  • I сүйлөмдүн ортосунда да дайыма баш тамга менен жазылат. Улуттун аталышы да баш тамгадан башталат: I'm Canadian, She's Kyrgyz. Кыргызча «мен» жана «кыргыз» кичине тамга менен жазылгандыктан, муну унутуу оңой.
  • they're, their жана there бирдей угулат: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). Биринчи тыбыш /ð/ кыргыз тилинде жок: тилдин учун үстүңкү жана астыңкы тиштердин ортосуна бир аз чыгарып, үн менен айтыңыз. Аны з же д менен алмаштырбаңыз. they are дегенди they're гана билдирет.
  • you're менен your көбүнчө бирдей угулат. you are дегенди you're гана билдирет.
  • he's /hiːz/ менен his /hɪz/ сөздөрүндөгү үндүүлөр ар башка. Кыргызча созулма үндүүлөр бар (эки тамга менен жазылат: «таап», «көөнө»), бул узундукту угууга жардам берет, бирок англисче айырма узундукта гана эмес: /iː/ чыңалган, эриндер жылмайгандай созулат, ал эми /ɪ/ кыска жана бош, ооз бир аз ачыгыраак.
  • Сөздүн башындагы /h/ (he's, his, happy) кыргыздын х тыбышынан алда канча жумшак: тамактан кырылдатпай, жөн гана демди чыгарыңыз.
  • I'm бир муун; аягына үндүү кошпоңуз. Ошондой эле she's, he's сөздөрүнүн аягындагы /z/ тыбышын с деп катуулатпаңыз.
  • Тез сүйлөгөндө are алсыз жана кыска угулат: We are friends дегенде анын үндүүсү /ə/ тыбышына жакындайт. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан бул алсыз формага өзүнчө көнүү керек.
  • Зат атоочтон кийин is оозеки кепте жана расмий эмес жазууда көп кыскарат: My name's Anna. The coffee's hot. Бирок /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ тыбыштары менен бүткөн зат атоочтон кийин (bus, box, church сыяктуу) толук форманы жазыңыз: The bus is late.

Алтын эреже

Ээни сыпаттамага, кесипке, орунга же жашка байлаш керек, бирок сүйлөмдө кыймыл этиши жокпу? be колдонуңуз: I → am, he / she / it / бир буюм → is, you / we / they / көп буюм → are. Кыргызча «Ал дарыгер», «25 жаштамын» деп көпүрөсүз айтсак да, англисчеде аны таштоого болбойт: She's a doctor. I'm 25. «Ал» деп жатасызбы? he же she тандаңыз.

Көнүгүүлөр

A. Түзүлүшү

Сүйлөмдөрдү be этишинин туура формасы менен толуктаңыз.

  1. I a student.
  2. My mother a nurse.
  3. We from Mexico.
  4. It hot today.
  5. The books on the desk.
  6. Кыскартылган формасын жазыңыз: they are

B. Мааниси

Туура жоопту тандаңыз.

  1. Туура жоопту тандаңыз: … Friday!
  2. Туура жоопту тандаңыз: My parents … at home.
  3. Жашты туура айткан сүйлөмдү тандаңыз: …
  4. Туура жоопту тандаңыз: … a pilot.

C. Катаны табыңыз

Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.

  1. He 30 years old.
  2. I have hungry.
  3. She is doctor.
  4. My brothers are tall.

D. Текстте

Диалогду толуктаңыз.

At a party
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.

E. Сиздин кезегиңиз

Өзүңүз жана бир досуңуз жөнүндө англисче жазыңыз.

  1. Өзүңүз жөнүндө үч сүйлөм жазыңыз: атыңыз, жумушуңуз же окууңуз жана кайдан экениңиз.
  2. Бир досуңуз жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз: анын жашы жана бүгүн өзүн кандай сезип жатканы.

F. Аралаш кайталоо

Мурунку сабакты кайталаңыз.

  1. A1-01 Англисче сүйлөм кантип түзүлөт? Сөз тартиби (word order) кыргызча түшүндүрмө
    Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: happy / are / we
Жооптор

A. Түзүлүшү

  1. am
  2. is
  3. are
  4. is
  5. are
  6. they're

B. Мааниси

  1. It's
  2. are
  3. I am 30.
  4. He's

C. Катаны табыңыз

  1. He is 30 years old. / He's 30 years old.
  2. I am hungry. / I'm hungry.
  3. She is a doctor. / She's a doctor.
  4. ✓ My brothers are tall.

D. Текстте

  1. am / 'm
  2. is / 's
  3. are / 're
  4. It's / It is
  5. am / 'm

E. Сиздин кезегиңиз

  1. I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
  2. My friend Leo is 28. He's tired today.

F. Аралаш кайталоо

  1. We are happy.
Android тиркемесиЖолдо үйрөнүңүз Google Play