To be (am, is, are) á ensku: útskýringar og æfingar
To Be: am / is / are
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund geturðu sagt á ensku hver einhver er, við hvað hann eða hún starfar, hvaðan fólk er, hvað það er gamalt, hvernig því líður og hvar það er. Til þess þarftu orðin am, is og are.
Aðalatriðið
Venjuleg ensk setning þarf sögn. Stundum gerist samt ekkert: enginn hleypur, borðar eða vinnur. Við viljum bara segja hver einhver er, hvernig hann er eða hvar hann er. Þá þarf enskan líka sögn, og sú sögn er be („að vera“).
Hugsaðu þér að be sé brú. Öðrum megin er manneskja eða hlutur, hinum megin upplýsingar um hana. She – is – a doctor. Án brúarinnar dettur setningin í ána: „She a doctor“ er ekki enska.
Í nútíð hefur be þrjár myndir: am, is og are. Frumlagið á undan sögninni ræður því hver myndin er notuð. Lærðu hvaða frumlag fer með hvaða mynd og þá geturðu strax á fyrsta degi búið til hundruð setninga.
Íslenska og enska
Góðu fréttirnar: „að vera“ virkar nánast eins og be. Á íslensku tengir sögnin líka manneskju eða hlut við upplýsingar og hún fellur ekki brott („Sigga er þjónn“, „Lyklarnir eru í töskunni“). Sögnin lagar sig líka að frumlaginu: „hann er“ en „þau eru“, alveg eins og is og are. Hér er þetta eins. Erfiðleikarnir liggja annars staðar.
Íslenska „er“ passar bæði við „ég“ og „hann“, en enskan skiptir: I am, en he is. Á íslensku er enginn óákveðinn greinir, þess vegna gleymist a / an auðveldlega á undan starfsheiti. Nafnorð hafa kyn og við segjum „hann“ eða „hún“ um hluti („Síminn? Hann er á borðinu“), en á ensku er hver hlutur it. Um veðrið segjum við „Það er kalt“ alveg eins og It's cold, en ef annað orð fer fremst hverfur „það“ („Í dag er kalt“); á ensku stendur it alltaf. Um klukkuna er frumlagið „klukkan“, á ensku it. Aldur segjum við með „ára“ („Ég er 25 ára“), og það freistar til að segja years eitt og sér. Loks segjum við „á Akureyri“ og „á spítalanum“, en á ensku er það in eða at, ekki on.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Helga er hjúkrunarfræðingur. | Helga is a nurse. | sögnin er eins („er“ = is); enskan bætir við greininum a |
| Ég er heima. / Hann er heima. | I'm at home. / He's at home. | „er“ passar við „ég“ og „hann“; enskan skiptir í am og is |
| Bróðir minn er heima. / Foreldrar mínir eru heima. | My brother is at home. / My parents are at home. | eintala og fleirtala: „er / eru“ = is / are – hér er þetta eins |
| Það er kalt. | It's cold. | „það“ = it – hér er þetta eins |
| Í dag er kalt. | It's cold today. | þegar annað orð fer fremst hverfur „það“; á ensku stendur it alltaf |
| Klukkan er þrjú. | It's three o'clock. | frumlagið er „klukkan“ á íslensku, it á ensku |
| Úlpan mín? Hún er í bílnum. | My coat? It's in the car. | hlutir eru „hann / hún / það“ eftir kyni; á ensku alltaf it |
| Ég er 25 ára. | I'm 25. / I'm 25 years old. | annaðhvort talan ein eða years old; years eitt og sér gengur ekki |
| Ég er hræddur við hunda. | I'm afraid of dogs. | „hræddur við“ → afraid of |
| Hún er á Akureyri. / Hann er á bókasafninu. | She's in Akureyri. / He's at the library. | „á“ er hér ekki on |
Í stuttu máli: „að vera“ kanntu nú þegar. Á ensku þarf alltaf frumlag (líka it, líka um hluti), am fylgir aðeins I, og starf eins manns fær a / an.
Form
Persónufornöfn sem frumlag (subject pronouns)
| Fornafn | Á íslensku | Við hvern er átt? |
|---|---|---|
| I | ég | þann sem talar (alltaf með stórum staf) |
| you | þú; þið | þann sem hlustar: einn eða fleiri – orðið er það sama |
| he | hann | einn karl eða strák |
| she | hún | eina konu eða stelpu |
| it | það (og „hann“ eða „hún“ um hluti) | einn hlut, eitt dýr, veðrið, tímann |
| we | við | þann sem talar ásamt öðrum |
| they | þeir, þær, þau | aðra (fleirtala): fólk eða hluti – eitt orð fyrir öll kyn |
Am / is / are
| Frumlag | Full mynd | Styttur ritháttur (contraction) | Á íslensku |
|---|---|---|---|
| I | I am | I'm | (ég) er |
| you | you are | you're | (þú) ert / (þið) eruð |
| he | he is | he's | (hann) er |
| she | she is | she's | (hún) er |
| it | it is | it's | (það) er |
| we | we are | we're | (við) erum |
| they | they are | they're | (þau) eru |
Sama regla gildir um nafnorð: einn maður eða hlutur → is (My brother is…, The car is…); tveir eða fleiri → are (My parents are…, The keys are…). Íslenskan gerir þetta líka („er“ og „eru“), svo hér þarftu bara að muna að am er aðeins fyrir I.
Orðaröð
| Frumlag | be | Upplýsingar |
|---|---|---|
| I | am | a student. |
| She | is | from Brazil. |
| They | are | at home. |
Íslensk setning getur byrjað á tíma eða stað og þá kemur sögnin á undan frumlaginu („Í dag er ég heima“). Á ensku stendur frumlagið samt á undan sögninni: Today I'm at home. eða I'm at home today.
Notkun
1Hver einhver er og nöfn
Með be segjum við hver einhver er.
2Störf
Á undan starfi eins manns setur enskan a eða an. Á íslensku segjum við einfaldlega „Ég er kennari“, og þess vegna gleymist a / an auðveldlega. Um tvo eða fleiri notarðu fleirtölu án greinis.
3Þjóðerni og uppruni
Notaðu be + þjóðerni eða be + from + land / borg. Íslenska „frá“ er hér from.
4Aldur
Aldur segjum við á ensku með be + tölu (+ years old). Íslenska „ára“ freistar til að segja years, en ef þú segir years þarf old að fylgja. Oftast nægir talan ein. (Tölur: sjá A1-04.)
5Líðan og ástand
Orðin hungry, thirsty, cold, hot, tired og afraid eru lýsingarorð og standa því á eftir be. Oft er þetta eins og á íslensku („Ég er svangur“, „Ég er þreytt“). En „mér er kalt“ og „mér er heitt“ verða líka be + lýsingarorð, með I sem frumlag. Íslensk lýsingarorð breytast eftir kyni og tölu („þreyttur, þreytt, þreyttir“), ensk lýsingarorð ekki.
6Lýsingar
Með be + lýsingarorð lýsum við fólki og hlutum. Enska lýsingarorðið breytist ekki: tall er bæði „hávaxinn“, „hávaxin“ og „hávaxnir“.
7Staðsetning
Með be + stað segjum við hvar einhver eða eitthvað er. Íslenska notar „í“ og „á“, enskan in, at og on. „Í“ er oft in, en „á“ er sjaldnast on þegar um bæi og staði er að ræða: „á Akureyri“ er in Akureyri og „á stöðinni“ er at the station. „Í vinnunni“ er at work og „heima“ er at home (án the).
8It um veður, tíma og hluti
Ensk staðhæfing þarf frumlag, líka þegar enginn „gerandi“ er til. Þá er frumlagið it. Um veðrið segjum við „Það er kalt“, eins og á ensku. En ef annað orð fer fremst („Í dag er kalt“) hverfur „það“ á íslensku, en it stendur áfram á ensku. Um klukkuna er frumlagið „klukkan“ á íslensku. Um hluti segjum við „hann“, „hún“ eða „það“ eftir kyni orðsins, en á ensku er hlutur alltaf it.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Einar er sjómaður“ → Einar is fisherman. Á íslensku er enginn óákveðinn greinir, svo við segjum einfaldlega „Einar er sjómaður“ eða „Katrín er flugumferðarstjóri“. Á ensku fer a eða an á undan starfi eins manns (an á undan sérhljóði), líka þegar setningin heldur lengi áfram.
2. „Hún er áttatíu og eins árs“ → eighty-one years. Á íslensku segjum við „fjórtán ára“ eða „áttatíu og eins árs“, og „ára“ þýðir years. Þess vegna verður years oft eftir eitt og sér. Á ensku segirðu annaðhvort bara töluna eða allt years old. Um hús og hluti þarf years old alltaf.
3. „Úlpan – hún“, „stóllinn – hann“ → he / she um hluti. Á íslensku eru nafnorð karlkyns, kvenkyns eða hvorugkyns, og við vísum til hluta með „hann“, „hún“ eða „það“: „Hvar er úlpan mín? Hún er á stólnum.“ Á ensku er hver hlutur it (og margir hlutir they). He og she eru fyrir fólk (og oft fyrir gæludýr sem við þekkjum).
4. „Í dag er kalt“, „Klukkan er sjö“ → ekkert it. Á íslensku segjum við „Það er kalt“ alveg eins og It's cold. En þegar annað orð fer fremst hverfur „það“: „Á kvöldin er svo kalt á Akureyri.“ Um klukkuna er frumlagið „klukkan“. Á ensku stendur it alltaf á undan sögninni, sama hvað kemur fremst, og líka þegar við segjum hvað klukkan er.
5. „á Íslandi“, „á Selfossi“, „á bókasafninu“ → on. Á íslensku notum við „á“ með Íslandi, mörgum bæjum og ýmsum stöðum: „á Íslandi“, „á Selfossi“, „á Ísafirði“, „á bókasafninu“. Á ensku er þetta ekki on: lönd, borgir og bæir fá in (in Iceland, in Selfoss), og staðir eins og bókasafn eða stöð fá oft at (at the library, at the station).
Ekki rugla saman
be og have – be segir hver eða hvernig einhver er; have segir hvað einhver á eða hefur. Hér hjálpar íslenskan þér: „Ég er svangur“ er be, „Ég á bíl“ er have. Sjá A1-14.
it's og its – it's = it is; its = „sinn, sín, sitt“ eða „hans, hennar“ um hlut eða dýr. Sjá A1-08.
be og athafnarsagnir (action verbs) – ef setningin hefur sögn sem lýsir athöfn er hún aðalsögnin og þá bætum við ekki be við. Sjá A1-12.
Stafsetning og framburður
- Í styttum rithætti (contraction) kemur úrfellingarmerki (') í stað stafsins sem fellur brott: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
- Styttur ritháttur er algengur í töluðu máli og óformlegum texta. Í formlegum texta skaltu skrifa fullu myndina.
- I er alltaf skrifað með stórum staf, líka inni í setningu. Þjóðerni, tungumál og vikudagar eru líka skrifuð með stórum staf: I'm Icelandic, English, Monday. Á íslensku skrifum við „íslenskur“, „enska“ og „mánudagur“ með litlum staf, svo hér verða oft villur.
- is /ɪz/, he's /hiːz/ og she's /ʃiːz/ enda á rödduðu /z/. Íslenskan hefur ekkert z-hljóð, svo s kemur auðveldlega í staðinn. Hafðu tunguna eins og í s, en láttu raddböndin titra: hljóðið á að suða eins og býfluga. Aðeins it's /ɪts/ endar á órödduðu /ts/.
- he's /hiːz/ og his /hɪz/: hér hefurðu forskot. Sérhljóðið í he's er nálægt íslensku „í“, og sérhljóðið í his er nálægt íslensku „i“ eins og í „vinur“.
- am /æm/: hljóðið /æ/ er nýtt. Munnurinn er vel opinn og tungan liggur neðarlega og framarlega, milli e og a. Lestu enska stafinn a aldrei eins og íslenska „æ“.
- they're, their og there hljóma eins: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). Hljóðið /ð/ þekkirðu úr íslensku „ð“ – það er forskot. En á íslensku stendur ð aldrei fremst í orði, svo gættu þess að segja ekki d í upphafi they, the og this. Aðeins they're þýðir they are.
- we're /wɪə/ byrjar á /w/, ekki v: settu stút á varirnar eins og fyrir u, tennurnar snerta ekki vörina, og renndu svo yfir í sérhljóðið.
- Enskt r er ekki sveiflað eins og íslenskt r: tungubroddurinn lyftist en snertir ekki góminn. Í breskum framburði heyrist r oft alls ekki í enda orðs: are /ɑː/.
- you're og your hljóma oft eins. Aðeins you're þýðir you are.
- Á eftir nafnorði er is oft stytt í töluðu máli og óformlegum texta: My name's Anna. The coffee's hot. Ef orðið endar á s-hljóði eða svipuðu hljóði, /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ (til dæmis bus, box, church), skaltu skrifa fullu myndina: The bus is late.
Gullna reglan
Engin athafnarsögn í setningunni, en þú vilt tengja frumlagið við lýsingu, starf, stað eða aldur? Notaðu be: I → am, he / she / it / einn hlutur → is, you / we / they / margir hlutir → are. Og frumlagið verður alltaf að vera til staðar: „Í dag er kalt“ er á ensku It's cold today, og hlutur er alltaf it.
Æfingar
A. Form
Fylltu í setningarnar með réttri mynd sagnarinnar be.
-
I a student.
-
My mother a nurse.
-
We from Mexico.
-
It hot today.
-
The books on the desk.
-
Skrifaðu styttan rithátt: they are
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Veldu rétta svarið: … Friday!
-
Veldu rétta svarið: My parents … at home.
-
Veldu setninguna sem segir rétt frá aldri: …
-
Veldu rétta svarið: … a pilot.
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
He 30 years old.
-
I have hungry.
-
She is doctor.
-
My brothers are tall.
D. Í samhengi
Fylltu í eyðurnar í samtalinu.
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku um þig og vin eða vinkonu.
-
Skrifaðu þrjár setningar um þig: nafnið þitt, vinnuna þína eða skólann og hvaðan þú ert.
-
Skrifaðu tvær setningar um vin eða vinkonu: aldurinn og hvernig honum eða henni líður í dag.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni síðustu kennslustundar.
-
A1-01 Orðaröð í ensku: frumlag, sögn og andlag (word order) Raðaðu orðunum í rétta röð: happy / are / we
Svör
A. Form
- am
- is
- are
- is
- are
- they're
B. Merking
- It's
- are
- I am 30.
- He's
C. Finndu villuna
- He is 30 years old. / He's 30 years old.
- I am hungry. / I'm hungry.
- She is a doctor. / She's a doctor.
- ✓ My brothers are tall.
D. Í samhengi
- am / 'm
- is / 's
- are / 're
- It's / It is
- am / 'm
E. Spreyttu þig
- I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
- My friend Leo is 28. He's tired today.
F. Blönduð upprifjun
- We are happy.
