To Be (am, is, are) монголоор: тайлбар ба дасгал
To Be: am / is / are
Энэ хуудсанд
Зорилго
Энэ хичээлийн дараа та хэн нэгэн хэн бэ, ямар ажил хийдэг, хаанаас ирсэн, хэдэн настай, ямар байгаа, хаана байгааг англиар хэлж чадна. Үүнд am, is, are гэсэн гурван хэлбэр хэрэгтэй.
Гол санаа
Англи хэлний энгийн өгүүлбэрт заавал үйл үг байх ёстой. Гэтэл заримдаа ямар ч үйлдэл байдаггүй: хэн ч гүйхгүй, идэхгүй, ажиллахгүй. Бид зүгээр л хэн нэгэн хэн бэ, ямар вэ, хаана байна гэдгийг хэлэхийг хүсдэг. Энэ үед ч англи өгүүлбэрт үйл үг хэрэгтэй, тэр нь be.
Be-г гүүр гэж бодоорой. Гүүрний нэг талд хүн эсвэл юм, нөгөө талд нь түүний тухай мэдээлэл байна. She – is – a doctor. Гүүргүй бол өгүүлбэр гол руу унана: «She a doctor» гэвэл англи өгүүлбэр болохгүй.
Одоо цагт be гурван хэлбэртэй: am, is, are. Аль нь болохыг өмнө нь байгаа өгүүлэгдэхүүн (subject) шийднэ. Эдгээр гурван хосыг сурвал анхны өдрөөсөө л олон зуун өгүүлбэр зохиож чадна.
Монгол хэл ба англи хэл
Монголоор одоо цагт хүн, юмыг тодорхойлохдоо ихэнхдээ холбох үйл үг хэрэглэдэггүй: «Би оюутан», «Тэр эмч», «Өрөө жижиг». Заримдаа «бол», «юм» гэсэн үг нэмдэг («Тэр бол эмч», «Энэ ном сонирхолтой юм»), гэхдээ тэдгээргүй ч өгүүлбэр бүрэн. Англиар am / is / are-г орхиж болохгүй: I'm a student. She's a doctor. The room is small. Монголчуудын хамгийн түгээмэл алдаа яг энд гардаг.
Бусад ялгаа. Нэгдүгээрт, монгол хэлэнд артикль (a / an, the) байхгүй, тиймээс ганц хүний ажил мэргэжлийн өмнө англиар заавал тавьдаг a / an амархан мартагддаг. Хоёрдугаарт, монгол үйл үг хүнээрээ хувирдаггүй («би байна», «тэр байна», «тэд байна»), харин англиар өгүүлэгдэхүүнээс хамаарч am, is, are болно. Гуравдугаарт, «тэр» гэдэг нь эрэгтэй ч, эмэгтэй ч байж болно; англиар эрэгтэйд he, эмэгтэйд she, юманд it. Дөрөвдүгээрт, «Хүйтэн байна», «Орой болчихлоо» гэдэг монгол өгүүлбэрт өгүүлэгдэхүүн байхгүй, харин англиар it заавал: It's cold. Тавдугаарт, «өлсөх», «ядрах», «даарах», «айх» нь монголоор үйл үг, англиар тэмдэг нэр: I'm hungry, I'm tired, I'm cold, I'm afraid. Энд адилхан зүйл ч бий: байршлыг монголоор ч «байна» гэж үйл үгтэй хэлдэг («Аав ээж маань гэртээ байна»), насыг ч «have»-гүй хэлдэг («Би хорин таван настай»).
| Монголоор | Англиар | Юу өөр вэ |
|---|---|---|
| Би оюутан. | I am a student. | монголоор үйл үггүй; англиар am ба a хоёулаа хэрэгтэй |
| Тэр бол эмч. | She is a doctor. | «бол» заавал биш; англиар is заавал, бас a |
| Өрөө жижиг. | The room is small. | монголоор тэмдэг нэр шууд; англиар is + тэмдэг нэр |
| Аав ээж маань гэртээ байна. | My parents are at home. | энд адилхан: «байна» = are (нэг хүн бол is) |
| Би өлсөж байна. / Хүүхдүүд даарч байна. | I'm hungry. / The children are cold. | монголоор үйл үг, англиар be + тэмдэг нэр |
| Би нохойноос айдаг. | I'm afraid of dogs. | «-ноос айх» → afraid of, from биш |
| Тэр инженер. | He's an engineer. / She's an engineer. | «тэр» эрэгтэй, эмэгтэйг ялгадаггүй; англиар he / she, мөн an |
| Хүйтэн байна. | It's cold. | монгол өгүүлбэрт өгүүлэгдэхүүн байхгүй; англиар it |
| Цаг гурав болж байна. | It's three o'clock. | монголоор өгүүлэгдэхүүн нь «цаг», англиар it |
| Би хорин таван настай. | I'm 25. / I'm 25 years old. | энд төвөг багатай: have биш, be + тоо; зөвхөн am-ийг бүү мартаарай |
Товчхондоо: монголоор «Би оюутан» гэж үйл үггүй хэлдэг ч англиар am / is / are заавал; ганц хүний ажлын өмнө a / an; цаг агаар, цагийн тухай өгүүлбэрт it; «тэр»-ийг he эсвэл she гэж ялгаарай.
Бүтэц
Өгүүлэгдэхүүн болох төлөөний үг (subject pronouns)
| Төлөөний үг | Монголоор | Хэнийг заах вэ |
|---|---|---|
| I | би | ярьж буй хүн (үргэлж том үсгээр) |
| you | чи, та, та нар | сонсож буй хүн: нэг хүн эсвэл олон хүн |
| he | тэр (эрэгтэй) | нэг эрэгтэй, хөвгүүн |
| she | тэр (эмэгтэй) | нэг эмэгтэй, охин |
| it | энэ, тэр (юм), ихэнхдээ хэлэхгүй | нэг юм, амьтан, цаг агаар, цаг |
| we | бид | ярьж буй хүн + бусад хүн |
| they | тэд | бусад хүмүүс эсвэл юмс (олон тоо) |
Am / is / are
| Өгүүлэгдэхүүн | Бүтэн хэлбэр | Товчилсон хэлбэр (contraction) |
|---|---|---|
| I | I am | I'm |
| you | you are | you're |
| he | he is | he's |
| she | she is | she's |
| it | it is | it's |
| we | we are | we're |
| they | they are | they're |
Нэр үгтэй ч мөн адил: нэг хүн эсвэл юм → is (My brother is…, The car is…); хоёр ба түүнээс олон → are (My parents are…, The keys are…). Монголоор олон тоог заавал заадаггүй («Түлхүүр маань цүнхэнд байна» гэхэд нэг ч, хэд ч байж болно), харин англиар is эсвэл are-г сонгох ёстой.
Өгүүлбэрийн бүтэц
| Өгүүлэгдэхүүн | be | Мэдээлэл |
|---|---|---|
| I | am | a student. |
| She | is | from Brazil. |
| They | are | at home. |
Монголоор үйл үг өгүүлбэрийн төгсгөлд ирдэг («Аав ээж маань гэртээ байна»). Англиар be өгүүлэгдэхүүний шууд дараа ирнэ: My parents are at home.
Хэрэглээ
1Хэн бэ, нэр
Be-гээр хэн нэгэн хэн болохыг хэлнэ.
2Ажил мэргэжил
Нэг хүний ажлыг a эсвэл an-тэй хэлнэ. Монголоор «Би багш» гэж ямар ч нэмэлт үггүй хэлдэг тул a / an амархан мартагддаг. Хоёр ба түүнээс олон хүнд олон тоо хэрэглээд артикль тавихгүй.
3Иргэншил, хаанаас ирсэн
Be + иргэншил эсвэл be + from + улс / хот хэрэглэнэ. Монгол «-аас (-оос, -өөс, -ээс)» энд from болно.
4Нас
Англиар насыг be + тоо (+ years old) гэж хэлнэ. Have хэрэглэхгүй. (Тоо: A1-04-ийг үзнэ үү.) Монголоор «настай» гэдэг ганц үг, англиар years old хоёр үг: years гэвэл old-оо бүү мартаарай, эсвэл зөвхөн тоогоо хэлээрэй.
5Мэдрэмж, биеийн байдал
hungry (өлссөн), thirsty (цангасан), cold (даарсан, хүйтэн), hot (халуун), tired (ядарсан), afraid (айсан; afraid of = …-аас айх) нь тэмдэг нэр, тиймээс be-ийн дараа ирнэ. Монголоор эдгээрийг ихэвчлэн үйл үгээр хэлдэг: «өлсөж байна», «цангаж байна», «даарч байна», «айж байна». Англиар энд үйл үг биш, be + тэмдэг нэр.
6Тодорхойлолт
Be + тэмдэг нэр-ээр хүн, юмыг тодорхойлно. Монголоор «Өрөө жижиг» гэж үйл үггүй хэлж болох ч англиар is / are заавал.
7Байршил
Be + газар-аар хэн, юм хаана байгааг хэлнэ. Энд монгол хэл ч «байна» гэж үйл үгтэй, энэ нь англи am / is / are-тай таарна. «Гэртээ» → at home (the-гүй), «ажил дээрээ» → at work гэдгийг тогтоогоорой.
8Цаг агаар, цаг, юманд it
Англи өгүүлбэрт жинхэнэ «хүн» байхгүй ч өгүүлэгдэхүүн хэрэгтэй. Тэр нь it. Монголоор «Хүйтэн байна», «Орой болчихлоо» гэдэгт өгүүлэгдэхүүн байхгүй, «Цаг гурав болж байна» гэдэгт өгүүлэгдэхүүн нь «цаг», харин англиар хоёуланд нь it. Юмны тухай ярихад ч it.
Түгээмэл алдаа
Монголчуудад тохиолддог урхи
1. Гүүргүй өгүүлбэр. Монголоор «Саран аа, шинэ гэр чинь их гоё юм аа!», «Шинэ ангийн найз Тэмүүлэн маань их хөгжилтэй» гэж үйл үггүй хэлэх нь бүрэн зөв. Үгчлэн орчуулбал англи өгүүлбэрт am / is / are дутна. Тэмдэг нэр, нэр үгийн өмнө ч, газрын өмнө ч be заавал.
2. Ажлын өмнө a / an. Монголоор «Туяагийн нөхөр шүдний эмч», «Ах маань Говьд уурхайн инженер» гэдэг; «нэг» гэж нэмэхгүй. Англиар нэг хүний ажил, мэргэжлийн өмнө a эсвэл an заавал, ажлын өмнө тэмдэг нэр байсан ч.
3. It-гүй өгүүлбэр. «Гадаа хасах гучин хэм хүйтэн байна», «Өвөл таван цагт л харанхуй болчихдог» гэдэг монгол өгүүлбэрт өгүүлэгдэхүүн байхгүй. Үгчлэн орчуулбал англи өгүүлбэр is-ээр эхэлнэ. Англиар цаг агаар, цаг, гэрэл харанхуйн тухай өгүүлбэр it-ээр эхэлдэг.
4. «Тэр» → he эсвэл she. «Тэр» гэдэг нь эрэгтэй, эмэгтэй хоёуланд хэрэглэгддэг тул англиар he, she хоёр амархан солигддог, ялангуяа ярианд. Монгол нэрийг гадаад хүн таньдаггүй тул андуурвал буруу хүний тухай ярьж байгаа мэт сонсогдоно.
5. «-аас айх» → afraid from. Монголоор «айх» нь «-аас (-оос, -ээс, -өөс)»-тэй: «Эмээ маань том нохойноос айдаг». Англиар afraid нь of-той.
Бүү андуураарай
be эсвэл have – Be хэн нэгэн хэн, ямар байгааг хэлнэ; have юу эзэмшиж байгааг хэлнэ. A1-14-ийг үзнэ үү. Монголоор эзэмшлийг «Надад машин бий» гэж хэлдэг, харин англиар have.
it's эсвэл its – it's = it is; its = түүний (юм, амьтны). A1-08-ийг үзнэ үү.
be эсвэл үйлдлийн үйл үг (action verbs) – Өгүүлбэрт үйлдлийн үйл үг байвал тэр нь гол үйл үг болох тул be нэмэхгүй. A1-12-ийг үзнэ үү.
Зөв бичих ба дуудлага
- Товчилсон хэлбэрт (contraction) апостроф (') дутуу үсгийн оронд бичигдэнэ: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
- Товчилсон хэлбэр ярианд болон албан бус бичвэрт хэвийн. Албан бичигт бүтэн хэлбэрийг хэрэглээрэй.
- I үргэлж том үсгээр, өгүүлбэрийн дунд ч. Иргэншил, хэл, гарагийн нэр ч англиар том үсгээр: I'm Mongolian, English, It's Monday. Монголоор «монгол», «англи хэл», «даваа гараг» гэж жижиг үсгээр бичдэг тул «mongolian», «monday» гэж бичих алдаа элбэг.
- they're, their, there гурав адилхан дуудагдана: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). /ð/ авиа монгол хэлэнд байхгүй: хэлний үзүүрийг дээд, доод шүдний хооронд зөөлөн хавчуулаад хоолойгоор дуу гаргаарай. «з» эсвэл «д» болгож болохгүй. Зөвхөн they're нь they are гэсэн утгатай.
- you're, your хоёр ихэвчлэн адилхан сонсогддог. Зөвхөн you're нь you are.
- we дахь /w/-д шүд оролцдоггүй: уруулаа «у» хэлэх гэж байгаа юм шиг дугуйлаад шууд нээгээрэй. Дээд шүдээ доод уруулдаа хүргэвэл /v/ болж, we биш «ви» гэж сонсогдоно.
- am-ийг онцолж хэлэхэд /æ/ авиа гарна. Энэ авиа монгол хэлэнд байхгүй: «а» хэлэх шиг амаа томоор ангайж, хэлээ «э» хэлэх шиг урагш нь байлгаарай. Хурдан ярианд am, are сулардаг: We are friends дээр эгшиг нь сул /ə/ болно.
- Англи r монгол «р» шиг чичирдэггүй: хэлний үзүүр ам доторх юунд ч хүрэхгүй, бага зэрэг хойш эргэнэ. Британи дуудлагаар are /ɑː/ дахь r огт сонсогдохгүй.
- Монгол «т» үргэлж амьсгалтай хэлэгддэг. Англи t ч онцлогтой үеийн эхэнд амьсгалтай тул teacher, tall, tired танд амархан.
- Монгол «л» хэлний хажуугаар агаар шахаж, үрэлттэй гардаг. Англи l үрэлтгүй, зөөлөн: хэлний үзүүрийг дээд шүдний арын товгор хэсэгт хүргээд дуу гаргахад хангалттай (tall, hello).
- Монголоор өргөлт эхний үе дээр байдаг. Англиар DOC-tor, TEACH-er мөн эхний үе дээр, харин en-gi-NEER сүүлийн үе дээр.
- Нэр үгийн дараа is ярианд болон албан бус бичвэрт ихэвчлэн товчлогддог: My name's Anna. The coffee's hot. Исгэрсэн авиагаар төгссөн нэр үгийн дараа – /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ (bus, box, church) – бүтэн хэлбэрээр бичээрэй: The bus is late.
Алтан дүрэм
Үйлдлийн үйл үг байхгүй, өгүүлэгдэхүүнийг тодорхойлолт, ажил, газар, настай холбох гэж байна уу? Be хэрэглээрэй: I → am, he / she / it / нэг юм → is, you / we / they / олон юм → are. Монголоор «Би оюутан», «Хүйтэн байна» гэж үйл үггүй, өгүүлэгдэхүүнгүй хэлдэг ч англиар be ч, өгүүлэгдэхүүн ч заавал: I'm a student. It's cold. Ганц хүний ажлын өмнө a / an тавиарай.
Дасгал
A. Бүтэц
1–5-р даалгаварт дутуу үгийг нөхөөрэй.
-
I a student.
-
My mother a nurse.
-
We from Mexico.
-
It hot today.
-
The books on the desk.
-
Товчилсон хэлбэрээр бичнэ үү: they are
B. Утга
Зөв хариултыг сонгоно уу.
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: … Friday!
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: My parents … at home.
-
Насны тухай зөв өгүүлбэрийг сонгоно уу: …
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: … a pilot.
C. Алдааг олоорой
Өгүүлбэр бүр нэг алдаатай эсвэл зөв байна. Засварласан өгүүлбэрийг бичнэ үү, эсвэл correct гэж бичнэ үү.
-
He 30 years old.
-
I have hungry.
-
She is doctor.
-
My brothers are tall.
D. Нөхцөл байдалд
Харилцан яриаг уншаад дутуу үгийг нөхөөрэй.
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.
E. Таны ээлж
Өөрийнхөө болон найзынхаа тухай англиар бичээрэй.
-
Өөрийнхөө тухай гурван өгүүлбэр бичнэ үү: нэр, ажил эсвэл сургууль, хаанаас ирсэн.
-
Найзынхаа тухай хоёр өгүүлбэр бичнэ үү: нас, өнөөдөр ямар байгаа.
F. Холимог давталт
Өмнөх хичээлээ давтаарай.
-
A1-01 Англи өгүүлбэрийн үгийн дараалал (Subject + Verb + Object) монголоор Үгсийг зөв дарааллаар байрлуулна уу: happy / are / we
Хариулт
A. Бүтэц
- am
- is
- are
- is
- are
- they're
B. Утга
- It's
- are
- I am 30.
- He's
C. Алдааг олоорой
- He is 30 years old. / He's 30 years old.
- I am hungry. / I'm hungry.
- She is a doctor. / She's a doctor.
- ✓ My brothers are tall.
D. Нөхцөл байдалд
- am / 'm
- is / 's
- are / 're
- It's / It is
- am / 'm
E. Таны ээлж
- I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
- My friend Leo is 28. He's tired today.
F. Холимог давталт
- We are happy.
