İngilis dilində söz sırası azərbaycanca: cümlə necə qurulur (Subject + Verb + Object)
How an English Sentence Works
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz ingilis dilində əsas söz növlərini tanıyacaq və sözləri adi sıraya qoya biləcəksiniz: mübtəda + feil + tamamlıq (Subject + Verb + Object), yer və vaxt isə sonda.
Əsas fikir
İngilis dilində sözlərin sonunda demək olar ki, şəkilçi yoxdur, yəni söz cümlədəki işini öz formasında göstərmir. Bəs kimin nə etdiyini necə bilirik? Yerinə görə. Sözün cümlədəki yeri onun işini göstərir.
İngilis cümləsini vaqonları həmişə eyni sırada düzülən qatar kimi təsəvvür edin. Birinci vaqon mübtədadır (subject): hərəkəti edən adam və ya əşya. İkinci vaqon feildir (verb): hərəkət və ya vəziyyət. Sonra tamamlıq gəlir (object): hərəkətin yönəldiyi adam və ya əşya. Ən arxada isə yer və vaxt.
The dogs chase the cats və The cats chase the dogs cümlələrində sözlər eynidir, amma hekayə tamam başqadır, çünki vaqonların yeri dəyişib.
Buna görə ingilis dilində söz sırası sərtdir: adi nəqli cümləyə mübtəda və feil lazımdır, özü də məhz bu sırada. Hətta heç kim heç nə «etməyəndə» belə (It is raining), ingilis dili mübtəda vaqonuna kiçik bir söz qoyur: it. Belə olanda qatar tamamlanır.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində sözün işini çox vaxt şəkilçi göstərir. «İtlər pişikləri qovur» cümləsində -ı şəkilçisi pişiklərin tamamlıq olduğunu deyir, ona görə «Pişikləri itlər qovur» desək də, məna dəyişmir. İngilis dilində belə şəkilçi yoxdur: sözlərin yerini dəyişsəniz, məna da dəyişir. Daha bir böyük fərq: azərbaycan cümləsində feil adətən sonda gəlir, ingilis cümləsində isə dərhal mübtədadan sonra. Yer və vaxtın sırası da tərsdir: biz əvvəl vaxtı, sonra yeri deyirik, ingiliscədə isə sonda əvvəl yer, sonra vaxt gəlir. Azərbaycan dilində mübtədanı çox vaxt atırıq, çünki feilin şəxs şəkilçisi kimin danışdığını göstərir («işləyirik»); ingiliscədə isə mübtəda mütləqdir.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| Mən qəhvə içirəm. | I drink coffee. | azərbaycancada feil sonda, ingiliscədə mübtədadan dərhal sonra |
| İtlər pişikləri qovur. / Pişikləri itlər qovur. | The dogs chase the cats. | azərbaycancada -i şəkilçisi tamamlığı göstərir, sıra dəyişə bilər; ingiliscədə işi yer göstərir |
| Hər səhər evdə qəhvə içirəm. | I drink coffee at home every morning. | azərbaycancada vaxt + yer, feildən əvvəl; ingiliscədə sonda: yer + vaxt |
| Bankda işləyirik. | We work in a bank. | azərbaycancada mübtədanı -ik göstərir; ingiliscədə we mütləqdir |
| Saat ondur. / Buradan uzaqdır. | It's ten o'clock. / It's far from here. | azərbaycancada mübtəda yoxdur; ingiliscədə boş mübtəda it lazımdır |
| Yağış yağır. | It is raining. | azərbaycancada mübtəda «yağış»dır; ingiliscədə it |
| bazar ertəsi, avqust, ingilis dili | Monday, August, English | günlər, aylar, dillər və millətlər ingiliscədə böyük hərflə yazılır |
Bir oxşarlıq da var: sifət hər iki dildə isimdən əvvəl gəlir: «kiçik maşın» → a small car.
Quruluş
Nitq hissələri (parts of speech) bir baxışda
| Nitq hissəsi | Nə iş görür | Nümunələr |
|---|---|---|
| isim (noun) | adam, yer, əşya və ya anlayış | teacher, London, phone, music |
| əvəzlik (pronoun) | ismin yerini tutur | I, you, he, she, it, we, they |
| feil (verb) | hərəkət və ya vəziyyət | eat, work, like, be |
| sifət (adjective) | ismi təsvir edir | big, red, happy, cold |
| zərf (adverb) | feili (necə, nə vaxt, harada…) və ya sifəti təsvir edir | slowly, here, today, very |
| ön söz (preposition) | yer, vaxt və ya əlaqə bildirir; azərbaycancada bu işi şəkilçilər (-da, -dan) və qoşmalar (ilə, üçün) görür | in, on, at, with, from |
| artikl (article) | isimdən əvvəl gəlir; azərbaycan dilində artikl yoxdur | a, an, the |
Adi söz sırası
| Mübtəda | Feil | Tamamlıq | Yer | Vaxt |
|---|---|---|---|---|
| I | drink | coffee | at home | every morning. |
| My brothers | play | football | in the park | on Sundays. |
| We | watch | films | — | at the weekend. |
| They | work | — | in a bank. | — |
- films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
- Hər cümlədə tamamlıq olmur: They work. We are tired.
- Sonda əvvəl yer, sonra vaxt: at home every morning.
- Vaxt lap əvvəldə də gələ bilər: Every morning I drink coffee at home.
Nəqli cümləyə mübtəda və feil lazımdır
| Nə çatmır | Tam cümlə |
|---|---|
| Is raining. (mübtəda yoxdur) | It is raining. |
| My sister a teacher. (feil yoxdur) | My sister is a teacher. |
Böyük hərflər və durğu işarələri
| Qayda | Nümunə |
|---|---|
| Cümlənin əvvəlində böyük hərf | The shops open at nine. |
| I sözü həmişə böyük hərflə yazılır | Today I feel great. |
| İnsan və yer adları, həftənin günləri, aylar, dillər və millətlər | Maria, Tokyo, Monday, July, English |
| Nəqli cümlənin sonunda nöqtə (.): Amerika ingiliscəsində period adlanır | We live in Leeds. |
| Sualın sonunda sual işarəsi (?) | Where is the station? |
Sözləri birləşdirmək: and əlavə edir (və), but qarşılaşdırır (amma): tea and coffee, We are tired but happy. Bu iki kiçik sözü bir çox dərsdə görəcəksiniz; onlara ayrıca dərs həsr olunub: A1-29 dərsinə baxın.
İstifadə
1Nitq hissələrini tanımaq
Yeni sözlə rastlaşanda özünüzdən soruşun: bu, əşyadır (isim), hərəkətdir (feil), yoxsa təsvirdir (sifət)? Bu, sözü düzgün yerə qoymağa kömək edir.
2Mübtəda + feil + tamamlıq
Əvvəl mübtəda, sonra feil, sonra tamamlıq gəlir. Sıranı dəyişsəniz, məna da dəyişir.
3Yer və vaxt əlavə etmək
Yer və vaxt adətən cümlənin sonunda, yer + vaxt sırası ilə gəlir. Vaxt cümlənin lap əvvəlində də ola bilər. Azərbaycan dilində isə vaxt da, yer də feildən əvvəl gəlir: «Şənbə günləri şəhərdə…».
4Nəqli cümləyə mübtəda və feil lazımdır
Qısa cümlələrdə də hər iki hissə olur. Hava, vaxt və məsafə haqqında danışanda real mübtəda yoxdur, ona görə ingilis dili it işlədir. Bu «boş» it formal mübtəda (dummy subject) adlanır. (Sit down. kimi göstərişlərdə mübtəda olmur: A1-18 dərsinə baxın.)
5Böyük hərflər, nöqtə və sual işarəsi
Hər cümləni böyük hərflə başlayın. Sonunda nöqtə və ya sual işarəsi qoyun. I sözünü və adları böyük hərflə yazın.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. Feil cümlənin sonuna qaçır. Azərbaycanca «Mən ingilis dili öyrənirəm» deyirik: feil sondadır. Sözbəsöz tərcümə etsəniz, ingilis cümləsi də feillə bitir. İngiliscədə feil mübtədadan dərhal sonra gəlməlidir.
2. Vaxt və yer feildən əvvəl gəlir. Azərbaycanca «Biz cümə günləri şahmat oynayırıq», «Bazar ertələri universitetdə oxuyurlar» deyirik: vaxt və yer feildən əvvəldir, özü də əvvəl vaxt, sonra yer. İngiliscədə ikisi də sona keçir: əvvəl yer, sonra vaxt.
3. Mübtəda yox olur. Azərbaycan dilində kimin danışdığını feilin şəkilçisi göstərir, ona görə «Yeni müəllimimiz var. Çox mehribandır» deyirik, ikinci cümlədə «o» sözü yoxdur. «Buradan uzaqdır» cümləsində isə heç bir mübtəda yoxdur. İngiliscədə hər nəqli cümləyə mübtəda lazımdır: adam üçün he / she / they, məsafə, hava və vaxt üçün it.
4. Kiçik hərflə yazılan günlər, aylar və dillər. Azərbaycan dilində «aprel», «çərşənbə», «ingilis dili», «azərbaycanlı» kiçik hərflə yazılır. İngiliscədə aylar, həftənin günləri, dillər və millətlər həmişə böyük hərflə başlayır.
Qarışdırmayın
Mübtəda və tamamlıq — Mübtəda hərəkəti edir və feildən əvvəl gəlir. Tamamlıq hərəkəti qəbul edir və feildən sonra gəlir. Azərbaycan dilində bu işi şəkilçilər görür («qızlara»), ingiliscədə isə yer. Bəzi əvəzliklər tamamlıq olanda formasını dəyişir (I → me): A1-09 dərsinə baxın.
Sifət və zərf — Sifət ismi təsvir edir (a quick lunch). Zərf feili təsvir edir (eat quickly). Azərbaycan dilində sifət və zərf çox vaxt eyni sözdür («yavaş maşın», «yavaş danışmaq»); ingiliscədə zərf adətən -ly ilə bitir: slow → slowly, careful → carefully. A1-10 və A2-09 dərslərinə baxın.
Real mübtəda kimi it və boş it — It real bir əşyanı bildirə bilər, hava və vaxt üçün boş mübtəda da ola bilər.
Yazılış və tələffüz
- Böyük hərflə yazılanlar: I, cümlənin ilk sözü, insan, şəhər və ölkə adları, həftənin günləri, aylar, dillər və millətlər. Azərbaycan dilində «mən», «bazar ertəsi», «iyul», «ingilis dili» kiçik hərflə yazıldığı üçün bunu unutmaq asandır. Fəsillər adətən kiçik hərflə yazılır: spring, winter.
- Full stop (UK) = period (US). İkisi də nəqli cümlənin sonundakı nöqtə deməkdir.
- Nöqtədən və sual işarəsindən sonra bir boşluq qoyun, onlardan əvvəl isə boşluq qoymayın: Where are you?, Where are you ? yox.
- Danışıqda vacib sözlər (isimlər, əsas feillər, sifətlər) vurğulu olur: daha uzun və güclü deyilir. a, the, to, at kimi kiçik sözlər isə qısa və zəif deyilir. We drink coffee at home cümləsində güclü sözlər drink, coffee və home sözləridir; at qısa, /ət/ kimi səslənir. Azərbaycan dilində hər sözü eyni aydınlıqla deməyə öyrəşmişik; ingiliscədə kiçik sözləri yüngül və tez deyin.
Qızıl qayda
Adi sıra belədir: mübtəda, feil, tamamlıq, sonra yer, sonra vaxt. Feili azərbaycancadakı kimi sona qoymayın. Nəqli cümləyə mübtəda və feil lazımdır; real mübtəda yoxdursa (hava, vaxt, məsafə), it işlədin.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Sözləri düzgün sıraya qoyun və ya cümlənin istənilən hissəsini tapın.
-
Sözləri düzgün sıraya qoyun: football / play / my brothers
-
Sözləri düzgün sıraya qoyun: at home / every evening / I / dinner / cook
-
Sözləri düzgün sıraya qoyun: like / we / your new jacket
-
Sözləri düzgün sıraya qoyun: in the park / on Sundays / they / tennis / play
-
Mübtədanı tapın: Our new neighbours have two dogs.
-
Tamamlığı tapın: We check the homework every day.
B. Məna
Düzgün cavabı seçin.
-
«The dogs chase the cats» cümləsində hərəkəti kim edir? …
-
Hansı cümlə zəng edənlərin Lucy ilə Mia olduğunu deyir?
-
«It is raining» cümləsində «it» real bir şeyi bildirir? …
-
«a happy child» ifadəsində «happy» hansı nitq hissəsidir? …
-
«We walk slowly» cümləsində «slowly» hansı nitq hissəsidir? …
-
Hansı söz həmişə böyük hərflə başlayır? …
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
Is very cold today.
-
I every day read the news.
-
My sister a teacher.
-
We meet every Saturday our friends.
-
We like pizza very much.
D. Mətndə
Mətni oxuyun və hər nömrə üçün mötərizədəki düzgün variantı seçin.
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Nə etdiyiniz haqqında iki cümlə yazın. Mübtəda + feil + tamamlıq işlədin, sonra yer və vaxt əlavə edin.
-
Bu günkü hava haqqında bir cümlə yazın. Cümləni It ilə başlayın.
Cavablar
A. Quruluş
- My brothers play football.
- I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
- We like your new jacket.
- They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
- Our new neighbours
- the homework
B. Məna
- the dogs
- Lucy and Mia call their parents.
- no
- adjective
- adverb
- Monday
C. Səhvi tapın
- It is very cold today. / It's very cold today.
- I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
- My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
- We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
- ✓ We like pizza very much.
D. Mətndə
- I live
- is a teacher
- It is
- hot coffee
- in town on Saturdays
- We love
E. Sizin növbəniz
- I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
- It is sunny today.
