SlowingoQrammatika
A1 1 / 32

İngilis dilində söz sırası azərbaycanca: cümlə necə qurulur (Subject + Verb + Object)

How an English Sentence Works

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz ingilis dilində əsas söz növlərini tanıyacaq və sözləri adi sıraya qoya biləcəksiniz: mübtəda + feil + tamamlıq (Subject + Verb + Object), yer və vaxt isə sonda.

Əsas fikir

İngilis dilində sözlərin sonunda demək olar ki, şəkilçi yoxdur, yəni söz cümlədəki işini öz formasında göstərmir. Bəs kimin nə etdiyini necə bilirik? Yerinə görə. Sözün cümlədəki yeri onun işini göstərir.

İngilis cümləsini vaqonları həmişə eyni sırada düzülən qatar kimi təsəvvür edin. Birinci vaqon mübtədadır (subject): hərəkəti edən adam və ya əşya. İkinci vaqon feildir (verb): hərəkət və ya vəziyyət. Sonra tamamlıq gəlir (object): hərəkətin yönəldiyi adam və ya əşya. Ən arxada isə yer və vaxt.

The dogs chase the cats və The cats chase the dogs cümlələrində sözlər eynidir, amma hekayə tamam başqadır, çünki vaqonların yeri dəyişib.

Buna görə ingilis dilində söz sırası sərtdir: adi nəqli cümləyə mübtəda və feil lazımdır, özü də məhz bu sırada. Hətta heç kim heç nə «etməyəndə» belə (It is raining), ingilis dili mübtəda vaqonuna kiçik bir söz qoyur: it. Belə olanda qatar tamamlanır.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dilində sözün işini çox vaxt şəkilçi göstərir. «İtlər pişikləri qovur» cümləsində -ı şəkilçisi pişiklərin tamamlıq olduğunu deyir, ona görə «Pişikləri itlər qovur» desək də, məna dəyişmir. İngilis dilində belə şəkilçi yoxdur: sözlərin yerini dəyişsəniz, məna da dəyişir. Daha bir böyük fərq: azərbaycan cümləsində feil adətən sonda gəlir, ingilis cümləsində isə dərhal mübtədadan sonra. Yer və vaxtın sırası da tərsdir: biz əvvəl vaxtı, sonra yeri deyirik, ingiliscədə isə sonda əvvəl yer, sonra vaxt gəlir. Azərbaycan dilində mübtədanı çox vaxt atırıq, çünki feilin şəxs şəkilçisi kimin danışdığını göstərir («işləyirik»); ingiliscədə isə mübtəda mütləqdir.

AzərbaycancaİngiliscəFərq
Mən qəhvə içirəm.I drink coffee.azərbaycancada feil sonda, ingiliscədə mübtədadan dərhal sonra
İtlər pişikləri qovur. / Pişikləri itlər qovur.The dogs chase the cats.azərbaycancada -i şəkilçisi tamamlığı göstərir, sıra dəyişə bilər; ingiliscədə işi yer göstərir
Hər səhər evdə qəhvə içirəm.I drink coffee at home every morning.azərbaycancada vaxt + yer, feildən əvvəl; ingiliscədə sonda: yer + vaxt
Bankda işləyirik.We work in a bank.azərbaycancada mübtədanı -ik göstərir; ingiliscədə we mütləqdir
Saat ondur. / Buradan uzaqdır.It's ten o'clock. / It's far from here.azərbaycancada mübtəda yoxdur; ingiliscədə boş mübtəda it lazımdır
Yağış yağır.It is raining.azərbaycancada mübtəda «yağış»dır; ingiliscədə it
bazar ertəsi, avqust, ingilis diliMonday, August, Englishgünlər, aylar, dillər və millətlər ingiliscədə böyük hərflə yazılır

Bir oxşarlıq da var: sifət hər iki dildə isimdən əvvəl gəlir: «kiçik maşın» → a small car.

Quruluş

Nitq hissələri (parts of speech) bir baxışda

Nitq hissəsiNə iş görürNümunələr
isim (noun)adam, yer, əşya və ya anlayışteacher, London, phone, music
əvəzlik (pronoun)ismin yerini tuturI, you, he, she, it, we, they
feil (verb)hərəkət və ya vəziyyəteat, work, like, be
sifət (adjective)ismi təsvir edirbig, red, happy, cold
zərf (adverb)feili (necə, nə vaxt, harada…) və ya sifəti təsvir edirslowly, here, today, very
ön söz (preposition)yer, vaxt və ya əlaqə bildirir; azərbaycancada bu işi şəkilçilər (-da, -dan) və qoşmalar (ilə, üçün) görürin, on, at, with, from
artikl (article)isimdən əvvəl gəlir; azərbaycan dilində artikl yoxdura, an, the

Adi söz sırası

MübtədaFeilTamamlıqYerVaxt
Idrinkcoffeeat homeevery morning.
My brothersplayfootballin the parkon Sundays.
Wewatchfilms—at the weekend.
Theywork—in a bank.—
  • films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
  • Hər cümlədə tamamlıq olmur: They work. We are tired.
  • Sonda əvvəl yer, sonra vaxt: at home every morning.
  • Vaxt lap əvvəldə də gələ bilər: Every morning I drink coffee at home.

Nəqli cümləyə mübtəda və feil lazımdır

Nə çatmırTam cümlə
Is raining. (mübtəda yoxdur)It is raining.
My sister a teacher. (feil yoxdur)My sister is a teacher.

Böyük hərflər və durğu işarələri

QaydaNümunə
Cümlənin əvvəlində böyük hərfThe shops open at nine.
I sözü həmişə böyük hərflə yazılırToday I feel great.
İnsan və yer adları, həftənin günləri, aylar, dillər və millətlərMaria, Tokyo, Monday, July, English
Nəqli cümlənin sonunda nöqtə (.): Amerika ingiliscəsində period adlanırWe live in Leeds.
Sualın sonunda sual işarəsi (?)Where is the station?

Sözləri birləşdirmək: and əlavə edir (və), but qarşılaşdırır (amma): tea and coffee, We are tired but happy. Bu iki kiçik sözü bir çox dərsdə görəcəksiniz; onlara ayrıca dərs həsr olunub: A1-29 dərsinə baxın.

İstifadə

1Nitq hissələrini tanımaq

Yeni sözlə rastlaşanda özünüzdən soruşun: bu, əşyadır (isim), hərəkətdir (feil), yoxsa təsvirdir (sifət)? Bu, sözü düzgün yerə qoymağa kömək edir.

Children love pizza.
Uşaqlar pitsanı çox sevir.
isim + feil + isim; azərbaycancada feil sonda
We have a small car.
Bizim kiçik maşınımız var.
sifət isimdən əvvəl, azərbaycancada da belədir
I speak slowly.
Mən yavaş danışıram.
zərf feildən sonra gəlir
My keys are on the table.
Açarlarım masanın üstündədir.
ön söz + the + isim; azərbaycancada «üstündə» sözdən sonra gəlir
They live in an old house.
Onlar köhnə bir evdə yaşayırlar.
artikl + sifət + isim

2Mübtəda + feil + tamamlıq

Əvvəl mübtəda, sonra feil, sonra tamamlıq gəlir. Sıranı dəyişsəniz, məna da dəyişir.

Anna and Tom call their parents.
Anna ilə Tom valideynlərinə zəng edirlər.
Their parents call Anna and Tom.
Valideynləri Anna ilə Toma zəng edirlər.
sıra dəyişdi, məna da dəyişdi
I like your jacket.
Gödəkcən xoşuma gəlir.
azərbaycancada «gödəkcən» önə çıxır; ingiliscədə mübtəda I
We need a new laptop.
Bizə yeni noutbuk lazımdır.
azərbaycancada «bizə»; ingiliscədə mübtəda We
My parents cook dinner.
Valideynlərim şam yeməyi bişirirlər.

3Yer və vaxt əlavə etmək

Yer və vaxt adətən cümlənin sonunda, yer + vaxt sırası ilə gəlir. Vaxt cümlənin lap əvvəlində də ola bilər. Azərbaycan dilində isə vaxt da, yer də feildən əvvəl gəlir: «Şənbə günləri şəhərdə…».

I meet my friends in town on Saturdays.
Şənbə günləri şəhərdə dostlarımla görüşürəm.
azərbaycancada vaxt əvvəldə; ingiliscədə sonda: yer + vaxt
We study at the library every evening.
Hər axşam kitabxanada dərs oxuyuruq.
They have lunch at work at one o'clock.
Onlar saat birdə işdə nahar edirlər.
at work (yer), sonra at one o'clock (vaxt)
I eat breakfast in the kitchen.
Mən mətbəxdə səhər yeməyi yeyirəm.
yalnız yer
On Sundays I visit my grandparents.
Bazar günləri baba və nənəmə baş çəkirəm.
vaxt lap əvvəldə

4Nəqli cümləyə mübtəda və feil lazımdır

Qısa cümlələrdə də hər iki hissə olur. Hava, vaxt və məsafə haqqında danışanda real mübtəda yoxdur, ona görə ingilis dili it işlədir. Bu «boş» it formal mübtəda (dummy subject) adlanır. (Sit down. kimi göstərişlərdə mübtəda olmur: A1-18 dərsinə baxın.)

It is raining.
Yağış yağır.
azərbaycancada mübtəda «yağış»dır; ingiliscədə boş it
It's very hot today.
Bu gün çox istidir.
azərbaycancada mübtəda yoxdur; ingiliscədə It's
It's ten o'clock.
Saat ondur.
It is a long way to the airport.
Hava limanına qədər çox yol var.
məsafə: it
I'm hungry.
Mən acam.
mübtəda I + feil am (I'm = I am): A1-02 dərsinə baxın

5Böyük hərflər, nöqtə və sual işarəsi

Hər cümləni böyük hərflə başlayın. Sonunda nöqtə və ya sual işarəsi qoyun. I sözünü və adları böyük hərflə yazın.

My friend Carlos lives in Mexico City.
Dostum Karlos Mexikoda yaşayır.
insan və şəhər adları böyük hərflə; lives: A1-12 dərsinə baxın
Our holidays start in August.
Tətilimiz avqustda başlayır.
azərbaycancada ay adı kiçik hərflə, ingiliscədə August; holidays (UK), vacation (US)
Is this your bag?
Bu sənin çantandır?
sonda sual işarəsi
Every Friday I go to the gym.
Hər cümə günü idman zalına gedirəm.
Friday böyük hərflə

Tez-tez edilən səhvlər

❌Is raining.
✅It is raining.
İngilis cümləsinə mübtəda lazımdır; boş «it» işlədin.
❌I every day drink coffee.
✅I drink coffee every day.
every day kimi vaxt ifadəsi sonda (və ya lap əvvəldə) gəlir, mübtəda ilə feilin arasında yox.
❌We like very much music.
✅We like music very much.
very much ifadəsini feillə tamamlığın arasına qoymayın.
❌My brother a doctor.
✅My brother is a doctor.
Nəqli cümləyə feil lazımdır.
❌i live in rome.
✅I live in Rome.
«I» və yer adları böyük hərflə yazılır.
❌We meet on monday.
✅We meet on Monday.
Həftənin günləri və aylar böyük hərflə yazılır.
⚠️I go every morning to the gym.
✅I go to the gym every morning.
Adi sıra deyil: əvvəl yer, sonra vaxt gəlir.
⚠️Coffee I like.
✅I like coffee.
Səhv deyil, amma adi sıra da deyil. Belə yalnız qarşılaşdırmaq üçün deyilir (Coffee I like; tea I don't.): C1-06 dərsinə baxın.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. Feil cümlənin sonuna qaçır. Azərbaycanca «Mən ingilis dili öyrənirəm» deyirik: feil sondadır. Sözbəsöz tərcümə etsəniz, ingilis cümləsi də feillə bitir. İngiliscədə feil mübtədadan dərhal sonra gəlməlidir.

❌I English study.
✅I study English.
❌My parents a new car want.
✅My parents want a new car.
feil (want) mübtədadan sonra, tamamlıq (a new car) feildən sonra

2. Vaxt və yer feildən əvvəl gəlir. Azərbaycanca «Biz cümə günləri şahmat oynayırıq», «Bazar ertələri universitetdə oxuyurlar» deyirik: vaxt və yer feildən əvvəldir, özü də əvvəl vaxt, sonra yer. İngiliscədə ikisi də sona keçir: əvvəl yer, sonra vaxt.

❌We on Fridays play chess.
✅We play chess on Fridays. və ya On Fridays we play chess.
⚠️Aysel and Nigar study on Mondays at the university.
✅Aysel and Nigar study at the university on Mondays.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma adi sıra belədir: əvvəl yer, sonra vaxt.

3. Mübtəda yox olur. Azərbaycan dilində kimin danışdığını feilin şəkilçisi göstərir, ona görə «Yeni müəllimimiz var. Çox mehribandır» deyirik, ikinci cümlədə «o» sözü yoxdur. «Buradan uzaqdır» cümləsində isə heç bir mübtəda yoxdur. İngiliscədə hər nəqli cümləyə mübtəda lazımdır: adam üçün he / she / they, məsafə, hava və vaxt üçün it.

❌We have a new teacher. Is very nice.
✅We have a new teacher. She is very nice. və ya We have a new teacher. He is very nice.
❌Is far from here.
✅It is far from here. və ya It's far from here.
məsafə: boş it

4. Kiçik hərflə yazılan günlər, aylar və dillər. Azərbaycan dilində «aprel», «çərşənbə», «ingilis dili», «azərbaycanlı» kiçik hərflə yazılır. İngiliscədə aylar, həftənin günləri, dillər və millətlər həmişə böyük hərflə başlayır.

❌My birthday is in april.
✅My birthday is in April.
❌Leyla speaks azerbaijani and english.
✅Leyla speaks Azerbaijani and English.

Qarışdırmayın

Mübtəda və tamamlıq — Mübtəda hərəkəti edir və feildən əvvəl gəlir. Tamamlıq hərəkəti qəbul edir və feildən sonra gəlir. Azərbaycan dilində bu işi şəkilçilər görür («qızlara»), ingiliscədə isə yer. Bəzi əvəzliklər tamamlıq olanda formasını dəyişir (I → me): A1-09 dərsinə baxın.

The boys help the girls.
Oğlanlar qızlara kömək edir.
kömək edən oğlanlardır
The girls help the boys.
Qızlar oğlanlara kömək edir.
indi kömək edən qızlardır

Sifət və zərf — Sifət ismi təsvir edir (a quick lunch). Zərf feili təsvir edir (eat quickly). Azərbaycan dilində sifət və zərf çox vaxt eyni sözdür («yavaş maşın», «yavaş danışmaq»); ingiliscədə zərf adətən -ly ilə bitir: slow → slowly, careful → carefully. A1-10 və A2-09 dərslərinə baxın.

You are a careful driver.
Sən ehtiyatlı sürücüsən.
sifət + isim
You drive carefully.
Sən maşını ehtiyatla sürürsən.
feil + zərf

Real mübtəda kimi it və boş it — It real bir əşyanı bildirə bilər, hava və vaxt üçün boş mübtəda da ola bilər.

"Where's my phone?" "It's in your bag."
«Telefonum haradadır?» «Çantandadır.»
it = telefon
It's cold outside.
Çöldə soyuqdur.
it heç nəyi bildirmir

Yazılış və tələffüz

  • Böyük hərflə yazılanlar: I, cümlənin ilk sözü, insan, şəhər və ölkə adları, həftənin günləri, aylar, dillər və millətlər. Azərbaycan dilində «mən», «bazar ertəsi», «iyul», «ingilis dili» kiçik hərflə yazıldığı üçün bunu unutmaq asandır. Fəsillər adətən kiçik hərflə yazılır: spring, winter.
  • Full stop (UK) = period (US). İkisi də nəqli cümlənin sonundakı nöqtə deməkdir.
  • Nöqtədən və sual işarəsindən sonra bir boşluq qoyun, onlardan əvvəl isə boşluq qoymayın: Where are you?, Where are you ? yox.
  • Danışıqda vacib sözlər (isimlər, əsas feillər, sifətlər) vurğulu olur: daha uzun və güclü deyilir. a, the, to, at kimi kiçik sözlər isə qısa və zəif deyilir. We drink coffee at home cümləsində güclü sözlər drink, coffee və home sözləridir; at qısa, /ət/ kimi səslənir. Azərbaycan dilində hər sözü eyni aydınlıqla deməyə öyrəşmişik; ingiliscədə kiçik sözləri yüngül və tez deyin.

Qızıl qayda

Adi sıra belədir: mübtəda, feil, tamamlıq, sonra yer, sonra vaxt. Feili azərbaycancadakı kimi sona qoymayın. Nəqli cümləyə mübtəda və feil lazımdır; real mübtəda yoxdursa (hava, vaxt, məsafə), it işlədin.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Sözləri düzgün sıraya qoyun və ya cümlənin istənilən hissəsini tapın.

  1. Sözləri düzgün sıraya qoyun: football / play / my brothers
  2. Sözləri düzgün sıraya qoyun: at home / every evening / I / dinner / cook
  3. Sözləri düzgün sıraya qoyun: like / we / your new jacket
  4. Sözləri düzgün sıraya qoyun: in the park / on Sundays / they / tennis / play
  5. Mübtədanı tapın: Our new neighbours have two dogs.
  6. Tamamlığı tapın: We check the homework every day.

B. Məna

Düzgün cavabı seçin.

  1. «The dogs chase the cats» cümləsində hərəkəti kim edir? …
  2. Hansı cümlə zəng edənlərin Lucy ilə Mia olduğunu deyir?
  3. «It is raining» cümləsində «it» real bir şeyi bildirir? …
  4. «a happy child» ifadəsində «happy» hansı nitq hissəsidir? …
  5. «We walk slowly» cümləsində «slowly» hansı nitq hissəsidir? …
  6. Hansı söz həmişə böyük hərflə başlayır? …

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. Is very cold today.
  2. I every day read the news.
  3. My sister a teacher.
  4. We meet every Saturday our friends.
  5. We like pizza very much.

D. Mətndə

Mətni oxuyun və hər nömrə üçün mötərizədəki düzgün variantı seçin.

My week
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın.

  1. Nə etdiyiniz haqqında iki cümlə yazın. Mübtəda + feil + tamamlıq işlədin, sonra yer və vaxt əlavə edin.
  2. Bu günkü hava haqqında bir cümlə yazın. Cümləni It ilə başlayın.
Cavablar

A. Quruluş

  1. My brothers play football.
  2. I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
  3. We like your new jacket.
  4. They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
  5. Our new neighbours
  6. the homework

B. Məna

  1. the dogs
  2. Lucy and Mia call their parents.
  3. no
  4. adjective
  5. adverb
  6. Monday

C. Səhvi tapın

  1. It is very cold today. / It's very cold today.
  2. I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
  3. My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
  4. We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
  5. ✓ We like pizza very much.

D. Mətndə

  1. I live
  2. is a teacher
  3. It is
  4. hot coffee
  5. in town on Saturdays
  6. We love

E. Sizin növbəniz

  1. I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
  2. It is sunny today.
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play