Present Perfect Continuous қазақша: «қырық минуттан бері күтіп тұрмын» ағылшынша
Present Perfect Continuous
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз өткенде басталып, әлі жалғасып жатқан немесе жаңа ғана тоқтап, ізі қалған әрекеттер туралы have / has been + -ing формасы арқылы айта аласыз.
Негізгі идея
Present Perfect (осы шақтың аяқталған түрі) өткенді қазірмен байланыстырады A2-17. Continuous түрі (-ing) жүріп жатқан әрекетті көрсетеді A1-22. Екеуін біріктірсеңіз, қазірден артқа қарап, жүріп келе жатқан әрекетті көрсететін шақ шығады: Present Perfect Continuous.
Секундомерді елестетіңіз. Сіз оны өткенде іске қостыңыз, ол әлі жүріп тұр: I've been waiting for an hour. Күту бір сағат бұрын басталды, мен әлі күтіп тұрмын. Немесе сіз стоп батырмасын жаңа ғана бастыңыз, бірақ әрекеттің ізі әлі көрініп тұр: You're out of breath. Have you been running?
Екі жағдайда да назар біткен нәтижеге емес, әрекеттің өзіне және оның қанша уақытқа созылғанына аударылады. Сондықтан бұл шақ көбіне бір сезімді білдіреді: шаршау, ренжу, күш-жігер. I've been working all day сөйлемі не істеп шығарғаныңыз туралы емес, оның артындағы ұзақ, үздіксіз еңбек туралы.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Ең үлкен тұзақ қазақшадағы «… бері». Біз «Қырық минуттан бері күтіп тұрмын» деп осы шақтың созылыңқы түрімен (-ып тұр / отыр / жатыр / жүр) айтамыз. Сөзбе-сөз аударсаңыз, I'm waiting for forty minutes шығады, ал бұл қате. Ағылшын тілінде өткенде басталып, қазірге дейін жалғасып келе жатқан әрекет үшін have / has been + -ing керек. Сонымен қатар қазақтың -ып жүр түрі соңғы кездегі қайталанатын әрекетке («спортзалға барып жүрмін») өте жақсы сәйкес келеді: I've been going to the gym. Ал жаңа ғана біткен әрекеттің ізін біз көбіне -ыпсың / -ыпты немесе -ған екен арқылы береміз («Жылапсың ғой», «Жаңбыр жауған екен»). Ағылшыншада бұл да Present Perfect Continuous: Have you been crying? It's been raining. Есте сақтаңыз: «Таңертеңнен бері пәтер жинадым» дегендегі -ды өткен шақ болса да, әрекет қазірге дейін созылса, ағылшыншада Past Simple емес, Present Perfect Continuous керек.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Қырық минуттан бері күтіп тұрмын. | әлі жалғасып жатыр | I've been waiting for forty minutes. |
| Ол қаңтардан бері гитара үйреніп жүр. | басталған сәт, әлі жалғасады | She's been learning the guitar since January. |
| Соңғы кезде спортзалға жиі барып жүрмін. | қайталанатын әрекет | I've been going to the gym a lot lately. |
| Көзің қызарып кетіпті. Жыладың ба? | ізі көрініп тұр | Your eyes are red. Have you been crying? |
| Көшелер су. Жаңбыр жауған екен. | әрекет жаңа тоқтады | The streets are wet. It's been raining. |
Құрылым
have / has + been + -ing формасы — been — be етістігінің үшінші формасы, ол ешқашан өзгермейді.
| Бастауыш | have / has | been | -ing формасы |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | have ('ve) | been | working |
| he / she / it | has ('s) | been | working |
Хабарлы, болымсыз, сұраулы
| Мысал | |
|---|---|
| Хабарлы | She's been studying all evening. |
| Болымсыз | I haven't been sleeping well. / He hasn't been feeling well. |
| Иә / жоқ сұрағы | Have you been waiting long? / Has it been raining? |
| Wh- сұрағы | What have you been doing? / How long has she been working here? |
Қысқа жауаптар — тек have / has қолданыңыз.
| Сұрақ | Иә | Жоқ |
|---|---|---|
| Have you been working? | Yes, I have. | No, I haven't. |
| Has she been crying? | Yes, she has. | No, she hasn't. |
Жиі қолданылатын уақыт тіркестері: for (two hours), since (nine o'clock), all day, all morning, lately, recently, these days, this week. Present Perfect Simple шағымен және How long…? сұрағымен толық салыстыру B1-02 сабағында.
Қолданылуы
1Қазірге дейін жалғасып келе жатқан әрекет
Әрекет өткенде басталған және сөйлеп тұрған сәтте әлі жүріп жатыр. Уақыт тіркесі әдетте осы уақытқа дейінгі ұзақтықты көрсетеді.
2Ізі көрініп тұрған, жаңа біткен әрекет
Әрекет жаңа ғана тоқтады, ал оның әсерін қазір көріп, естіп немесе сезіп тұрмыз. Көбіне уақыт тіркесі мүлде болмайды. Қазақшада мұнда жиі -ыпсың / -ыпты немесе -ған екен айтылады.
3Соңғы кездегі қайталанатын әрекет
Әрекет қазірге дейінгі бір кезеңде қайта-қайта болады. Мұнда lately, recently және these days сөздері жиі кездеседі. Қазақшадағы -ып жүр осыған өте жақын.
4Әрекет пен оның ұзақтығына екпін түсіру
Бір нәрсенің қанша уақытқа немесе қаншалықты үздіксіз созылғанын баса айтқыңыз келсе, осы шақты таңдаңыз. Ол көбіне шаршауды, ренішті немесе күш-жігерді білдіреді.
5Соңғы кездегі істер туралы сұрау
What have you been doing? біреудің соңғы кездегі өмірі туралы немесе қазіргі жағдайдың себебі туралы сұраудың табиғи жолы.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «… бері» + «-ып тұрмын / жатырмын» → Present Continuous. Қазақшада «Сағат тоғыздан бері дәрігерді күтіп отырмыз» деп осы шақтың созылыңқы түрімен айтамыз. Ағылшын тілінде I'm waiting тек «қазір» дегенді білдіреді, ұзақтықты көрсете алмайды. Ұзақтық болса, have / has been + -ing керек.
2. «… бері» + «-амын / -ады» → Present Simple. «Мәдина алты жасынан бері домбыра тартады» деп осы-келер шақпен де айтамыз. Ағылшыншада әрекет өткенде басталып, әлі жалғасса, Present Simple жарамайды.
3. «Таңнан бері … -дым» → Past Simple + since. «Таңнан бері пәтер жинадым, қатты шаршадым» дегенде -ды тұр, бірақ әрекет қазірге дейін созылды және оның ізі қазір сезіліп тұр. since сөзімен және қазірге дейінгі кезеңмен ағылшыншада perfect шақ керек.
4. Ізі көрініп тұрған әрекет → Past Simple. Қазақша ізі көрініп тұрған әрекетті де «Тамақ пісірдім», «Көлік жөндедім» деп -ды арқылы айта береміз. Ағылшыншада Past Simple әрекетті қазірмен байланысы жоқ, өткенде біткен оқиға ретінде көрсетеді. Әрекет жаңа ғана тоқтап, ізі қазір көрініп тұрса, have / has been + -ing табиғирақ.
Шатастырмаңыз
Present Continuous және Present Perfect Continuous — Present Continuous A1-22 қазір не болып жатқанын сипаттайды. Present Perfect Continuous оның қаншадан бері болып жатқанына артқа қарайды. Қазақшада екеуі де «күтіп тұрмын» болуы мүмкін.
Present Perfect Continuous және Present Perfect Simple — Continuous әрекеттің өзіне назар аударады; simple біткен нәтижеге назар аударады. Толық салыстыру B1-02 сабағында.
Present Perfect Continuous және Past Continuous — Past Continuous A2-01 өткендегі бір уақыттағы әрекетті сипаттайды, оның қазірмен байланысы жоқ.
Жазылуы мен айтылуы
- Ауызша сөйлеуде have пен has дерлік әрқашан қысқарады: I've been, you've been, she's been, it's been.
- She's been = she has been, ешқашан she is been емес. 's сөзінен кейінгі been оның has екенін көрсетеді.
- Been әдетте әлсіз әрі қысқа айтылады: /bɪn/, британ және американ айтылуында да. ee әрпіне қарап дауыстыны созбаңыз. Ол келесі сөзбен тығыз жалғасады: I've been waiting бір топ болып, кідіріссіз айтылады.
- Сұрақтарда have әлсіз: Have you been…? → /həv jə bɪn/. Қысқа жауаптарда күшті: Yes, I have /hæv/. Мұндағы /æ/ қазақтың ә дыбысына жақын.
- -ing жұрнағындағы /ŋ/ қазақтың ң дыбысымен бірдей: соңына г қоспаңыз.
- -ing жазылу ережелері Present Continuous шағымен бірдей A1-22: make → making, run → running, lie → lying.
Алтын ереже
have / has + been + -ing = өткенде басталып, әлі жалғасып жатқан немесе жаңа ғана тоқтап, ізі қалған әрекет. Нәтижеден гөрі әрекет пен оның ұзақтығы маңызды болғанда қолданыңыз. Есте сақтаңыз: «… бері күтіп тұрмын» = I've been waiting, I'm waiting емес.
Жаттығулар
A. Құрылым
1–3-тапсырмаларда Present Perfect Continuous қолданыңыз.
-
I (wait) for you for half an hour!
-
She's out of breath because she (run).
-
You look tired. you (sleep) badly?
-
It (not rain) today.
-
Сұрақ құраңыз: you / do / what / lately?
-
Қысқарған түрде жазыңыз: They have been travelling.
B. Мағына
Мағынасына қарай жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Your hands are covered in paint. ?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I … four emails this morning.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Look outside! It … all night.
-
Қай сөйлемде әрекет әлі жалғасып жатыр?
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
He has been study all night.
-
I am learning English since 2019.
-
We have being trying to call you.
-
Қысқа жауап: "Has she been crying?" "Yes, she's."
D. Мәтін ішінде
Present Perfect Simple немесе Present Perfect Continuous қолданыңыз.
Dad: You're very red. What 15 you (do)?
Leo: I 16 (run) in the park. I 17 (train) for the city marathon since March.
Dad: That's great. But you 18 (not / eat) properly lately.
Leo: I know. I 19 (try) to eat more vegetables this week, though!
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Соңғы кезде істеп жүрген екі ісіңіз туралы екі сөйлем жазыңыз.
-
Қасыңыздағы бір адамға немесе бір жерге қарап, осы уақытқа дейін не болып жатқанын болжаңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-17 Present Perfect: just, already, yet қазақша: «жаңа ғана», «әлдеқашан», «әлі» I've just (finish) my homework. Can I go out?
-
A2-19 Present Perfect пе, Past Simple ме? Айырмашылығы оңай тілмен We (visit) Rome in 2019.
-
A2-18 Present Perfect, for және since қазақша: «… бері» ағылшынша қалай айтылады? I've known Ana we were at school.
Жауаптар
A. Құрылым
- have been waiting / 've been waiting
- has been running / 's been running
- Have … been sleeping
- hasn't been raining / hasn't rained
- What have you been doing lately?
- They've been travelling.
B. Мағына
- Have you been painting
- have written
- has been snowing
- I've been working on my thesis for six months.
C. Қатені табыңыз
- He has been studying all night. / He's been studying all night.
- I have been learning English since 2019. / I've been learning English since 2019.
- We have been trying to call you. / We've been trying to call you.
- Yes, she has.
D. Мәтін ішінде
- have … been doing
- have been running
- have been training / have trained
- haven't been eating / haven't eaten
- have been trying / have tried
E. Сіздің кезегіңіз
- I've been learning to cook Thai food. I've been sleeping badly this week.
- The floor is wet. Someone has been cleaning.
F. Аралас қайталау
- finished
- visited
- since
