Phrasal verbs қазақша: get up, put on, turn off, look for және басқа жиі тіркестер
Common Phrasal Verbs
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз күнделікті өмірде ең жиі қолданылатын phrasal verbs (фразалық етістіктер) тіркестерін түсініп, қолдана аласыз: get up, put on, turn off, look for, find out, give up және тағы басқалары. Сондай-ақ есімдікті дұрыс орынға қоя аласыз (put it on, put on it емес).
Негізгі идея
Phrasal verb — етістік пен up, down, on, off, out, in немесе back сияқты шағын сөздің тіркесі. Бұл шағын сөз particle (демеулік) деп аталады. Екі сөз бірге өз мағынасы бар бір етістік ретінде жұмыс істейді.
Бояу араластыруды елестетіңіз. Көк + сары «көк-сары» болмайды. Ол жасыл болады: жаңа түс. Дәл сол сияқты give + up «бір нәрсені жоғары беру» дегенді білдірмейді. Give up «тырысуды тоқтату» немесе «бір әдетті тастау» дегенді білдіреді.
Кейбір phrasal verbs мағынасын оңай табуға болады: sit down, stand up, come back. Ал кейбірін таба алмайсыз: find out «ақпаратты біліп алу» дегенді білдіреді. Сондықтан әр phrasal verb тіркесін мағынасымен және мысалымен бірге бір сөз ретінде жаттаңыз.
Phrasal verbs күнделікті ағылшын тілінде барлық жерде кездеседі. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер әдетте I got up at seven дейді; I rose at seven ресми әрі ескі естіледі.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде ағылшынның көп phrasal verb тіркесіне бір ғана етістік сәйкес келеді: «кию» → put on, «шешу» → take off, «қосу» → turn on, «өшіру» → turn off, «ояну» → wake up, «іздеу» → look for. Кейде біз де екі етістікті қатар қолданамыз («қайтып келу», «біліп алу», «көтеріп алу»), бірақ ағылшын тілінде екінші бөлік етістік емес, particle. Мұнда екі тұзақ бар. Біріншісі: бір қазақ етістігі екі түрлі ағылшын етістігіне сәйкес келуі мүмкін. «Кию» put on (әрекет) де, wear (күй) де; «тұру» get up (төсектен) де, stand up (орыннан) да. Екіншісі: «іздеу» табыс септігімен келеді («кілтімді іздеймін»), сондықтан for сөзін ұмытып кету оңай. Тағы бір жайт: қазақшада есімдік етістіктің алдында тұрады («оны киіңіз»), ал ағылшыншада есімдік етістік пен particle арасына түседі: put it on.
| Қазақша | Ағылшынша | Түсіндірме |
|---|---|---|
| Пальтоңызды киіңіз. | Put on your coat. | бір етістік → етістік + particle |
| Ол қызыл көйлек киіп жүр. | She's wearing a red dress. | «кию» = put on және wear |
| Жетіде тұрамын. | I get up at seven. | төсектен тұру → get up |
| Бәрі орнынан тұрды. | Everyone stood up. | орыннан тұру → stand up |
| Кілттерімді іздеп жүрмін. | I'm looking for my keys. | табыс септігі, бірақ for керек |
| Ол кеш туралы біліп қойды. | She found out about the party. | біліп алу → find out |
| Оны киіңіз. | Put it on. | есімдік ортада |
Құрылым
Толықтауышсыз phrasal verbs
| Phrasal verb | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| get up | төсектен тұру | I get up at seven. |
| wake up | ұйқыдан ояну | I woke up at six. |
| go out | көңіл көтеруге үйден шығу | Let's go out tonight. |
| come back | қайтып келу | She came back at midnight. |
| sit down / stand up | отыру / орнынан тұру | Please sit down. |
Толықтауышы бар phrasal verbs (put on, turn off, pick up, try on…) — зат есім: екі орында тұра алады; есімдік: ортада
| Зат есіммен | Есімдікпен (it, them, me…) |
|---|---|
| Put on your coat. / Put your coat on. | Put it on. |
| Turn off the lights. / Turn the lights off. | Turn them off. |
| Pick up the box. / Pick the box up. | Pick it up. |
| Try on these shoes. / Try these shoes on. | Try them on. |
Look for және look at — толықтауыш әрқашан for / at сөзінен кейін келеді, тіпті есімдік болса да: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Неге? B1-28 қараңыз.)
Өткен шақ түрлері — тек етістік өзгереді, particle сол күйі қалады: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.
Қолданылуы
1Таңғы және кешкі күн тәртібі
Көптеген phrasal verbs күнделікті өмірді сипаттайды. Айырмашылыққа назар аударыңыз: алдымен wake up (көзіңізді ашасыз), сосын get up (төсектен тұрасыз).
2Sit down және stand up
Бұл екеуінің толықтауышы жоқ. Оларды көбіне нұсқауларда қолданамыз.
3Look for және look at
Look for = табуға тырысу, іздеу. Look at = бір нәрсеге көз салу, қарау. Толықтауыш әрқашан for немесе at сөзінен кейін келеді.
4Find out, give up, pick up, fill in, try on
Бұл етістіктер күнделікті жағдайларда өте жиі қолданылады.
5Есімдік ортаға түседі
put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in және try on етістіктерімен есімдік (it, them, me, her…) әрқашан етістік пен particle арасында тұрады. Зат есім екі орынның кез келгенінде тұра алады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Кию» → wear. Қазақша «киді» де, «киіп жүр» де бір етістіктен жасалады. Ағылшын тілінде бұл екі түрлі етістік: киім кию әрекеті — put on, киімнің үстіңізде болуы — wear. «Пальтомды киіп, шықтым» дегенде әрекет туралы айтасыз.
2. «Тұру» → stand up. Қазақша «таңертең тұрамын» да, «орнымнан тұрдым» да бір етістік. Ағылшын тілінде төсектен тұру — get up, отырған орыннан тұру — stand up.
3. «Іздеу» → look, for жоқ. «Арзан қонақүй іздедік» дегенде табыс септігі тұр, ешқандай шылау жоқ. Ағылшыншада look сөзі «іздеу» мағынасында тек for сөзімен келеді.
4. Есімдікті етістіктен кейін қою. Қазақшада «кию», «көтеру» бір ғана етістік, сондықтан pick up, try on тіркестерін де бөлінбейтін бір сөз деп ойлап, есімдікті соңына қоямыз. Есімдік етістік пен particle арасына түседі.
5. «Біліп алдым» → knew. Қазақша «білдім», «біліп қойдым» жаңа ақпаратты алу дегенді білдіре алады. Ағылшын тілінде know күйді білдіреді, ал жаңа ақпаратты алу сәті — find out.
Шатастырмаңыз
wake up және get up — Wake up = ұйқыдан ояну. Get up = төсектен тұру.
look for және find — Look for — әрекет (іздеу). Find — нәтиже (табу).
put on және wear — Put on — әрекет (бір сәт). Wear — күй (киім үстіңізде). Қазақшада екеуі де «кию».
Phrasal verbs: келесі қадамдар — Қай phrasal verbs бөлінетіні, үш сөзден тұратын phrasal verbs (look forward to) және оларды сөздіктен қалай тексеру керектігі B1-28 сабағында. Particle мағыналары (up = аяқталу, off = кету…) B2-25 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- Phrasal verbs тіркесінде екпін әдетте particle-ға түседі: get up, sit down, give up. Есімдік болса да, екпін particle-да қалады: put it on.
- Сөздер бір-біріне жалғасып айтылады: get up «ge-tup» сияқты, pick it up «pi-ki-tup» сияқты, turn it off «tur-ni-toff» сияқты естіледі. Сөздердің арасында кідірмеңіз.
- up сөзіндегі /ʌ/ дыбысы қысқа әрі ашық: аузыңызды сәл ашып, ерінді домалақтамай айтыңыз. Оны u әрпіне қарап у немесе ұ деп оқымаңыз.
- Британ ағылшынында бланкіні fill in дейді; американ ағылшынында fill out жиірек.
- Шам мен құрылғылар үшін switch on / switch off да turn on / turn off мағынасында қолданылады; switch британ ағылшынында жиірек.
Алтын ереже
Әр phrasal verb тіркесін өз мағынасы бар бір сөз ретінде жаттаңыз. Есімдік болса, оны ортаға қойыңыз: put it on, turn them off. Бірақ look for it. Есте сақтаңыз: «кию» = put on немесе wear, «тұру» = get up немесе stand up.
Жаттығулар
A. Құрылым
1–2-тапсырмаларда етістікті өткен шақта жазыңыз; 3–5-тапсырмаларда зат есімнің орнына есімдік қойыңыз.
-
I (wake up) at six this morning. (өткен шақ)
-
She (put on) her coat and left. (өткен шақ)
-
Зат есімнің орнына есімдік қойыңыз: Turn off the TV.
-
Зат есімнің орнына есімдік қойыңыз: Pick up your toys.
-
Зат есімнің орнына есімдік қойыңыз: I'm looking for my glasses.
-
Толықтырыңыз: My grandfather gave smoking last year.
B. Мағына
Мағынасына қарай жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: You need to … the opening times before you go.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Can I … these jeans before I buy them?
-
Қай phrasal verb «қайтып келу» дегенді білдіреді? …
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
It's cold. Put on it.
-
Can you turn off them?
-
I'm looking my wallet.
-
Please fill in this form.
D. Мәтін ішінде
Мәтінді толықтырыңыз: әр орынға бір сөз жазыңыз.
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Таңғы күн тәртібіңіз туралы phrasal verbs қолданып үш сөйлем жазыңыз.
-
Өзіңіз тастаған немесе тастағыңыз келетін бір әдет туралы жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-31 Good at, afraid of, listen to қазақша: сөз + предлог тіркестері We waited the bus for half an hour.
-
A2-33 Who called you? Who did you call? Бастауыш пен толықтауыш сұрақтары қазақша Who (turn off) the lights? It's so dark! (өткен шақ)
-
A2-28 Used To қазақша: «баратынмын», «тұратынмын» ағылшынша қалай айтылады? I (get up) early, but now I work from home. used to қолданыңыз.
-
A1-22 Present Continuous қазақша: I'm working, қазір не болып жатыр? Be quiet! The baby (sleep).
Жауаптар
A. Құрылым
- woke … up
- put … on
- Turn it off.
- Pick them up.
- I'm looking for them.
- up
B. Мағына
- find out
- woke up
- try on
- come back
C. Қатені табыңыз
- It's cold. Put it on.
- Can you turn them off?
- I'm looking for my wallet.
- ✓ Please fill in this form.
D. Мәтін ішінде
- wake
- get
- put
- for
- turned / switched
E. Сіздің кезегіңіз
- I wake up at seven. I get up at quarter past. I put on my running shoes and go out for a run.
- I gave up sugar in my coffee last year.
F. Аралас қайталау
- for
- turned off
- used to get up
- is sleeping / 's sleeping
