SlowingoГрамматика
A2 37 / 38

Phrasal verbs қазақша: get up, put on, turn off, look for және басқа жиі тіркестер

Common Phrasal Verbs

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз күнделікті өмірде ең жиі қолданылатын phrasal verbs (фразалық етістіктер) тіркестерін түсініп, қолдана аласыз: get up, put on, turn off, look for, find out, give up және тағы басқалары. Сондай-ақ есімдікті дұрыс орынға қоя аласыз (put it on, put on it емес).

Негізгі идея

Phrasal verb — етістік пен up, down, on, off, out, in немесе back сияқты шағын сөздің тіркесі. Бұл шағын сөз particle (демеулік) деп аталады. Екі сөз бірге өз мағынасы бар бір етістік ретінде жұмыс істейді.

Бояу араластыруды елестетіңіз. Көк + сары «көк-сары» болмайды. Ол жасыл болады: жаңа түс. Дәл сол сияқты give + up «бір нәрсені жоғары беру» дегенді білдірмейді. Give up «тырысуды тоқтату» немесе «бір әдетті тастау» дегенді білдіреді.

Кейбір phrasal verbs мағынасын оңай табуға болады: sit down, stand up, come back. Ал кейбірін таба алмайсыз: find out «ақпаратты біліп алу» дегенді білдіреді. Сондықтан әр phrasal verb тіркесін мағынасымен және мысалымен бірге бір сөз ретінде жаттаңыз.

Phrasal verbs күнделікті ағылшын тілінде барлық жерде кездеседі. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер әдетте I got up at seven дейді; I rose at seven ресми әрі ескі естіледі.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде ағылшынның көп phrasal verb тіркесіне бір ғана етістік сәйкес келеді: «кию» → put on, «шешу» → take off, «қосу» → turn on, «өшіру» → turn off, «ояну» → wake up, «іздеу» → look for. Кейде біз де екі етістікті қатар қолданамыз («қайтып келу», «біліп алу», «көтеріп алу»), бірақ ағылшын тілінде екінші бөлік етістік емес, particle. Мұнда екі тұзақ бар. Біріншісі: бір қазақ етістігі екі түрлі ағылшын етістігіне сәйкес келуі мүмкін. «Кию» put on (әрекет) де, wear (күй) де; «тұру» get up (төсектен) де, stand up (орыннан) да. Екіншісі: «іздеу» табыс септігімен келеді («кілтімді іздеймін»), сондықтан for сөзін ұмытып кету оңай. Тағы бір жайт: қазақшада есімдік етістіктің алдында тұрады («оны киіңіз»), ал ағылшыншада есімдік етістік пен particle арасына түседі: put it on.

ҚазақшаАғылшыншаТүсіндірме
Пальтоңызды киіңіз.Put on your coat.бір етістік → етістік + particle
Ол қызыл көйлек киіп жүр.She's wearing a red dress.«кию» = put on және wear
Жетіде тұрамын.I get up at seven.төсектен тұру → get up
Бәрі орнынан тұрды.Everyone stood up.орыннан тұру → stand up
Кілттерімді іздеп жүрмін.I'm looking for my keys.табыс септігі, бірақ for керек
Ол кеш туралы біліп қойды.She found out about the party.біліп алу → find out
Оны киіңіз.Put it on.есімдік ортада

Құрылым

Толықтауышсыз phrasal verbs

Phrasal verbМағынасыМысал
get upтөсектен тұруI get up at seven.
wake upұйқыдан оянуI woke up at six.
go outкөңіл көтеруге үйден шығуLet's go out tonight.
come backқайтып келуShe came back at midnight.
sit down / stand upотыру / орнынан тұруPlease sit down.

Толықтауышы бар phrasal verbs (put on, turn off, pick up, try on…) — зат есім: екі орында тұра алады; есімдік: ортада

Зат есімменЕсімдікпен (it, them, me…)
Put on your coat. / Put your coat on.Put it on.
Turn off the lights. / Turn the lights off.Turn them off.
Pick up the box. / Pick the box up.Pick it up.
Try on these shoes. / Try these shoes on.Try them on.

Look for және look at — толықтауыш әрқашан for / at сөзінен кейін келеді, тіпті есімдік болса да: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Неге? B1-28 қараңыз.)

Өткен шақ түрлері — тек етістік өзгереді, particle сол күйі қалады: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.

Қолданылуы

1Таңғы және кешкі күн тәртібі

Көптеген phrasal verbs күнделікті өмірді сипаттайды. Айырмашылыққа назар аударыңыз: алдымен wake up (көзіңізді ашасыз), сосын get up (төсектен тұрасыз).

I usually wake up at six, but I don't get up until half past.
Әдетте алтыда оянамын, бірақ алты жарымға дейін төсектен тұрмаймын.
«ояну» → wake up, «тұру» → get up
He puts on his glasses to read.
Ол оқу үшін көзілдірігін тағады.
«тағу», «кию» → put on
Take off your shoes, please. The floor is clean.
Аяқ киіміңізді шешіңізші. Еден таза.
«шешу» → take off
Can you turn on the light? It's dark in here.
Жарықты қосып жіберші. Мұнда қараңғы екен.
«қосу» → turn on
Don't forget to turn off your computer.
Компьютеріңді өшіруді ұмытпа.
«өшіру» → turn off
I'm going out with some friends tonight.
Бүгін кешке достарыммен серуенге шығамын.
«шығамын» мұнда жоспар → I'm going out
What time are you coming back?
Сағат нешеде қайтып келесің?
«келесің» мұнда жоспар → are you coming back

2Sit down және stand up

Бұл екеуінің толықтауышы жоқ. Оларды көбіне нұсқауларда қолданамыз.

Please sit down and open your books.
Отырыңыздар, кітаптарыңызды ашыңыздар.
Everyone stood up when the judge came in.
Судья кіргенде бәрі орнынан тұрды.
«орнынан тұру» → stand up, get up емес
I sat down next to an old friend on the train.
Пойызда ескі бір досымның қасына отырдым.

3Look for және look at

Look for = табуға тырысу, іздеу. Look at = бір нәрсеге көз салу, қарау. Толықтауыш әрқашан for немесе at сөзінен кейін келеді.

I'm looking for my phone. Have you seen it?
Телефонымды іздеп жүрмін. Көрмедің бе?
«-ды іздеу» → look for
What are you looking for?
Не іздеп жүрсің?
for сұрақтың соңында
Look at this photo! That's my grandmother.
Мына суретке қарашы! Бұл менің әжем.
«-ға қарау» → look at
She looked at me and smiled.
Ол маған қарап күлімдеді.
she → әйел

4Find out, give up, pick up, fill in, try on

Бұл етістіктер күнделікті жағдайларда өте жиі қолданылады.

I need to find out the time of the last train.
Соңғы пойыздың уақытын біліп алуым керек.
find out = ақпаратты біліп алу
She found out about the party from her brother.
Ол кеш туралы ағасынан біліп қойды.
«біліп қойды» → found out, knew емес
My dad gave up smoking ten years ago.
Әкем он жыл бұрын темекіні тастады.
give up = әдетті тастау
Don't give up! You're nearly there.
Беріліп қалма! Аз қалды.
give up = тырысуды тоқтату
Can you pick up that bag for me?
Анау сөмкені жерден алып бересің бе?
I'll pick you up at the station at six.
Сені сағат алтыда вокзалдан алып кетемін.
pick up = біреуді көлікпен алып кету
Please fill in this form.
Мына бланкіні толтырыңызшы.
fill out (US)
Can I try on this jacket?
Мына күртешені киіп көруге бола ма?
«киіп көру» → try on

5Есімдік ортаға түседі

put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in және try on етістіктерімен есімдік (it, them, me, her…) әрқашан етістік пен particle арасында тұрады. Зат есім екі орынның кез келгенінде тұра алады.

Your coat is on the chair. Put it on. It's cold outside.
Пальтоң орындықта тұр. Киіп ал. Далада суық.
«оны киіп ал» → put it on
These shoes are lovely. Can I try them on?
Бұл туфлилер әдемі екен. Киіп көрсем бола ма?
try them on
The TV is too loud. Turn it off, please.
Теледидар тым қатты шығып тұр. Өшіріп тасташы.
turn it off
Here's the form. Fill it in and give it to the receptionist.
Міне, бланк. Оны толтырып, қабылдау бөлімінің қызметкеріне беріңіз.
fill it in

Жиі кездесетін қателер

❌Put on it.
✅Put it on.
Есімдік → ортада.
❌I turned off it.
✅I turned it off.
Есімдік → ортада.
❌Can I try on them?
✅Can I try them on?
Есімдік → ортада.
❌I'm looking my keys.
✅I'm looking for my keys.
look for + толықтауыш.
❌I'm looking them for.
✅I'm looking for them.
look for / at тіркестерінде толықтауыш әрқашан for / at сөзінен кейін тұрады.
❌Turn the light, please.
✅Turn on the light, please.
Мағынаны particle береді: turn on / turn off. (Turn the light on та дұрыс.)
❌She gave up to smoke.
✅She gave up smoking.
give up + -ing формасы немесе зат есім.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Кию» → wear. Қазақша «киді» де, «киіп жүр» де бір етістіктен жасалады. Ағылшын тілінде бұл екі түрлі етістік: киім кию әрекеті — put on, киімнің үстіңізде болуы — wear. «Пальтомды киіп, шықтым» дегенде әрекет туралы айтасыз.

⚠️I wore my jacket and went out.
✅I put on my jacket and went out.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ wore «үстімде болды» дегенді білдіреді; мұнда кию әрекеті: put on.
⚠️(Досыңыз есік алдында күтіп тұр.) Wait a minute, I'm wearing my shoes!
✅Wait a minute, I'm putting on my shoes!
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы «аяқ киім аяғымда» болып шығады.

2. «Тұру» → stand up. Қазақша «таңертең тұрамын» да, «орнымнан тұрдым» да бір етістік. Ағылшын тілінде төсектен тұру — get up, отырған орыннан тұру — stand up.

⚠️On Sundays I stand up at ten.
✅On Sundays I get up at ten.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ stand up «орнымнан тұрамын» дегенді білдіреді, төсектен тұру емес.

3. «Іздеу» → look, for жоқ. «Арзан қонақүй іздедік» дегенде табыс септігі тұр, ешқандай шылау жоқ. Ағылшыншада look сөзі «іздеу» мағынасында тек for сөзімен келеді.

❌We looked a cheap hotel near the station for two hours.
✅We looked for a cheap hotel near the station for two hours.

4. Есімдікті етістіктен кейін қою. Қазақшада «кию», «көтеру» бір ғана етістік, сондықтан pick up, try on тіркестерін де бөлінбейтін бір сөз деп ойлап, есімдікті соңына қоямыз. Есімдік етістік пен particle арасына түседі.

❌Your jacket is on the floor. Pick up it, please.
✅Your jacket is on the floor. Pick it up, please.
❌I bought a new dress, but I haven't tried on it yet.
✅I bought a new dress, but I haven't tried it on yet.

5. «Біліп алдым» → knew. Қазақша «білдім», «біліп қойдым» жаңа ақпаратты алу дегенді білдіре алады. Ағылшын тілінде know күйді білдіреді, ал жаңа ақпаратты алу сәті — find out.

⚠️I knew about the accident from the news this morning.
✅I found out about the accident from the news this morning.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ knew «бұрыннан білетінмін» дегендей естіледі; жаңалықты бүгін естідіңіз: found out.

Шатастырмаңыз

wake up және get up — Wake up = ұйқыдан ояну. Get up = төсектен тұру.

I woke up at five because of the noise.
Шудан бесте оянып кеттім.
ояну
I got up at seven.
Жетіде тұрдым.
төсектен тұру

look for және find — Look for — әрекет (іздеу). Find — нәтиже (табу).

I looked for my keys for an hour.
Кілттерімді бір сағат іздедім.
әрекет
In the end, I found them in the fridge!
Ақыры оларды тоңазытқыштан таптым!
нәтиже

put on және wear — Put on — әрекет (бір сәт). Wear — күй (киім үстіңізде). Қазақшада екеуі де «кию».

She put on her red dress.
Ол қызыл көйлегін киді.
әрекет
She's wearing a red dress.
Ол қызыл көйлек киіп жүр.
күй

Phrasal verbs: келесі қадамдар — Қай phrasal verbs бөлінетіні, үш сөзден тұратын phrasal verbs (look forward to) және оларды сөздіктен қалай тексеру керектігі B1-28 сабағында. Particle мағыналары (up = аяқталу, off = кету…) B2-25 сабағында.

Жазылуы мен айтылуы

  • Phrasal verbs тіркесінде екпін әдетте particle-ға түседі: get up, sit down, give up. Есімдік болса да, екпін particle-да қалады: put it on.
  • Сөздер бір-біріне жалғасып айтылады: get up «ge-tup» сияқты, pick it up «pi-ki-tup» сияқты, turn it off «tur-ni-toff» сияқты естіледі. Сөздердің арасында кідірмеңіз.
  • up сөзіндегі /ʌ/ дыбысы қысқа әрі ашық: аузыңызды сәл ашып, ерінді домалақтамай айтыңыз. Оны u әрпіне қарап у немесе ұ деп оқымаңыз.
  • Британ ағылшынында бланкіні fill in дейді; американ ағылшынында fill out жиірек.
  • Шам мен құрылғылар үшін switch on / switch off да turn on / turn off мағынасында қолданылады; switch британ ағылшынында жиірек.

Алтын ереже

Әр phrasal verb тіркесін өз мағынасы бар бір сөз ретінде жаттаңыз. Есімдік болса, оны ортаға қойыңыз: put it on, turn them off. Бірақ look for it. Есте сақтаңыз: «кию» = put on немесе wear, «тұру» = get up немесе stand up.

Жаттығулар

A. Құрылым

1–2-тапсырмаларда етістікті өткен шақта жазыңыз; 3–5-тапсырмаларда зат есімнің орнына есімдік қойыңыз.

  1. I (wake up) at six this morning. (өткен шақ)
  2. She (put on) her coat and left. (өткен шақ)
  3. Зат есімнің орнына есімдік қойыңыз: Turn off the TV.
  4. Зат есімнің орнына есімдік қойыңыз: Pick up your toys.
  5. Зат есімнің орнына есімдік қойыңыз: I'm looking for my glasses.
  6. Толықтырыңыз: My grandfather gave smoking last year.

B. Мағына

Мағынасына қарай жауап беріңіз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: You need to … the opening times before you go.
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Can I … these jeans before I buy them?
  4. Қай phrasal verb «қайтып келу» дегенді білдіреді? …

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. It's cold. Put on it.
  2. Can you turn off them?
  3. I'm looking my wallet.
  4. Please fill in this form.

D. Мәтін ішінде

Мәтінді толықтырыңыз: әр орынға бір сөз жазыңыз.

A busy morning
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Таңғы күн тәртібіңіз туралы phrasal verbs қолданып үш сөйлем жазыңыз.
  2. Өзіңіз тастаған немесе тастағыңыз келетін бір әдет туралы жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A2-31 Good at, afraid of, listen to қазақша: сөз + предлог тіркестері
    We waited the bus for half an hour.
  2. A2-33 Who called you? Who did you call? Бастауыш пен толықтауыш сұрақтары қазақша
    Who (turn off) the lights? It's so dark! (өткен шақ)
  3. A2-28 Used To қазақша: «баратынмын», «тұратынмын» ағылшынша қалай айтылады?
    I (get up) early, but now I work from home. used to қолданыңыз.
  4. A1-22 Present Continuous қазақша: I'm working, қазір не болып жатыр?
    Be quiet! The baby (sleep).
Жауаптар

A. Құрылым

  1. woke … up
  2. put … on
  3. Turn it off.
  4. Pick them up.
  5. I'm looking for them.
  6. up

B. Мағына

  1. find out
  2. woke up
  3. try on
  4. come back

C. Қатені табыңыз

  1. It's cold. Put it on.
  2. Can you turn them off?
  3. I'm looking for my wallet.
  4. ✓ Please fill in this form.

D. Мәтін ішінде

  1. wake
  2. get
  3. put
  4. for
  5. turned / switched

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I wake up at seven. I get up at quarter past. I put on my running shoes and go out for a run.
  2. I gave up sugar in my coffee last year.

F. Аралас қайталау

  1. for
  2. turned off
  3. used to get up
  4. is sleeping / 's sleeping
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play