SlowingoГрамматика
A2 32 / 38

Who, Which, That, Where қазақша: анықтауыш бағыныңқы сөйлемдер (relative clauses)

Who, Which, That: Defining Relative Clauses

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз who, which, that және where сөздерінің көмегімен екі сөйлемді біріктіріп, қай адамды, қай затты немесе қай жерді айтып тұрғаныңызды нақты көрсете аласыз. Сондай-ақ A nurse is someone who looks after sick people сияқты қарапайым анықтамалар бере аласыз.

Негізгі идея

Кейде зат есімнің өзі жеткіліксіз. The woman is my teacher. Қай әйел? Бөлмеде он әйел отыр! Дұрыс адамды көрсету үшін қосымша ақпарат керек: The woman who is wearing the red coat is my teacher.

Бұл қосымша бөлік — relative clause, яғни анықтауыш бағыныңқы сөйлем. Оны құйғыш ретінде елестетіңіз. Жоғарыдан он әйелдің бәрі кіреді, ал төменнен біреуі ғана шығады: қызыл пальто киген әйел. Бағыныңқы сөйлем тыңдаушыға дәл қайсысын айтып тұрғаныңызды көрсетеді.

Бағыныңқы сөйлем арнайы сөзбен басталады: адамдар үшін who, заттар үшін which, адамдар үшін де, заттар үшін де that, ал жерлер үшін where. Бұл сөз бір мезгілде екі жұмыс атқарады. Ол екі сөйлемді біріктіреді және бағыныңқы сөйлемнің ішіндегі бір сөздің (he, she, it, them, there) орнын басады. Сондықтан тағы бір he, she немесе it қоспаңыз: бұл сөздің өзі сол адам немесе зат.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде who / which / that сияқты жалғаулық сөз жоқ. Біз бұл мағынаны есімше арқылы береміз: -атын / -етін, -ған / -ген, -ып жатқан. Әрі анықтауыш бөлік зат есімнің алдында тұрады: «қасымда отыратын қыз». Ағылшын тілінде керісінше: алдымен зат есім, содан кейін who / which / that / where және кәдімгі хабарлы сөйлем: the girl who sits next to me. Тағы бір айырмашылық: қазақша есімше жақ пен көпше түрге қарай өзгермейді («тұратын кісі», «тұратын адамдар»), ал ағылшын тілінде бағыныңқыдағы етістік алдындағы зат есіммен қиысады: the man who lives, the people who live. Соңғысы: қазақша «мен барған қала» мен «біз тұрған қонақүй» бірдей құрылады. Ағылшын тілінде таңдау етістікке байланысты: етістікке толықтауыш керек болса (visit бір нәрсені), that / which; сөйлем жерсіз-ақ толық болса (we stayed), where.

ҚазақшаАғылшыншаТүсіндірме
Сабақта қасымда отыратын қызthe girl who sits next to me in classадам → who; зат есім алдымен келеді
Өткен аптада сатып алған телефонымthe phone that I bought last weekзат → that / which
Біз алғаш кездескен кафеthe café where we metжер, сөйлем толық → where
Келесі жолы барғым келетін қалаthe city that I want to visit nextvisit + толықтауыш → that, where емес
Жоғарғы қабатта тұратын адамдарthe people who live upstairsкөпше зат есім → live, lives емес

Құрылым

Қай сөзді таңдаймыз?

Зат есімЖалғаулық сөзМысал
адамwho / thatthe man who / that lives next door
зат немесе жануарwhich / thatthe bus which / that goes to the airport
жер (+ толық бағыныңқы сөйлем)wherethe café where we met

Жалғаулық сөз бастауыштың орнын басады

Екі сөйлемБір сөйлем
I have a friend. She speaks four languages.I have a friend who speaks four languages.
This is the train. It goes to Oxford.This is the train that goes to Oxford.

Жалғаулық сөз толықтауыштың орнын басады

Екі сөйлемБір сөйлем
The film was great. We saw it last night.The film that we saw last night was great.
The man is my uncle. You met him at the party.The man who you met at the party is my uncle.

Where сөзі there сөзінің орнын басады (сол жерде)

Екі сөйлемБір сөйлем
That's the hotel. We stayed there.That's the hotel where we stayed.

Қосымша есімдік жоқ

ДұрысДұрыс емес
the man who lives herethe man who he lives here
the book that I boughtthe book that I bought it
the town where I grew upthe town where I grew up there

Қолданылуы

1Адамдар үшін who және that

Қай адамды айтып тұрғаныңызды көрсету үшін who немесе that қолданыңыз. Адамдар үшін who жиірек айтылады, әсіресе жазба тілде.

The girl who sits next to me in class is from Canada.
Сабақта қасымда отыратын қыз Канададан келген.
«отыратын қыз»: қазақшада анықтауыш зат есімнің алдында, ағылшыншада the girl who sits
Do you know anyone who can fix a laptop?
Ноутбук жөндей алатын біреуді білесіз бе?
«жөндей алатын біреу» → anyone who can fix
The doctor that I saw yesterday was very kind.
Кеше қаралған дәрігерім өте мейірімді болды.
адам үшін that те жарайды
I have a cousin who works for a big tech company.
Үлкен IT компаниясында жұмыс істейтін немере ағам бар.
cousin = немере туыс (аға, іні, апа, қарындас)

2Заттар үшін which және that

Заттар мен жануарлар үшін which немесе that қолданыңыз. Күнделікті сөйлеуде that жиірек айтылады.

The phone that I bought last week has stopped working.
Өткен аптада сатып алған телефоным істемей қалды.
«алған телефоным» → the phone that I bought
Is this the bus which goes to the city centre?
Қала орталығына баратын автобус осы ма?
«баратын автобус» → the bus which goes
I found a website that has free recipes.
Тегін рецепттер жарияланатын бір сайт таптым.
We have a dog that is scared of cats.
Біздің мысықтан қорқатын итіміз бар.
жануар → that / which
The trains which leave from platform 2 don't go to the airport.
Екінші платформадан шығатын пойыздар әуежайға бармайды.
trains көпше → leave

3Жерлер үшін where

Бағыныңқы сөйлем жерсіз-ақ толық болса, where қолданыңыз: we stayed толық сөйлем, сондықтан the hotel where we stayed. Егер етістікке толықтауыш керек болса (I visited it), оның орнына that немесе which қолданыңыз: the city that I visited. Қазақшада екеуі де бірдей айтылады («біз тұрған қонақүй», «мен барған қала»), сондықтан ағылшын етістігіне қараңыз.

This is the restaurant where we had our first date.
Бұл біздің алғашқы кездесуіміз өткен мейрамхана.
сөйлем толық: we had our first date there → where
I'd like to live in a town where everyone knows each other.
Бәрі бір-бірін танитын шағын қалада тұрғым келер еді.
The office where my mum works is next to the river.
Анам жұмыс істейтін кеңсе өзеннің жағасында.
mum (UK); mom (US)
Is there a shop near here where I can buy batteries?
Осы маңайда батарейка сатып алуға болатын дүкен бар ма?
Rome is the city that I want to visit next.
Рим мен келесі жолы барғым келетін қала.
visit + толықтауыш → that, where емес

4Анықтама беру: someone who / something that / a place where

Анықтауыш бағыныңқылар сөзді түсіндіру үшін өте пайдалы, әсіресе сол сөзді білмейтін немесе есіңізге түсіре алмай тұрған кезде.

A nurse is someone who looks after sick people.
Мейіргер науқастарды күтетін адам.
someone who = «… -атын адам»
A dishwasher is a machine that washes plates and glasses.
Ыдыс жуғыш тәрелке мен стақандарды жуатын машина.
something / a machine that
A library is a place where you can borrow books.
Кітапхана кітапты уақытша алып оқуға болатын орын.
a place where
A vet is a doctor who looks after animals.
Мал дәрігері жануарларды емдейтін дәрігер.
vet = мал дәрігері, ветеринар
What do you call the thing that opens bottles?
Бөтелке ашатын нәрсені қалай атайды?
сөз есіңізден шығып кеткенде пайдалы

5Нақтылау: дәл қайсысы екенін айту

Көптің ішінен бір адамды немесе бір затты бөліп көрсету үшін анықтауыш бағыныңқы қолданыңыз. Онсыз тыңдаушы қайсысын айтып тұрғаныңызды білмейді. Бағыныңқыдағы етістік who / which / that сөзінің алдындағы зат есіммен қиысады.

The woman who is wearing the red coat is my teacher.
Қызыл пальто киген әйел менің мұғалімім.
«киген» -ған түрінде, бірақ мағынасы қазір → who is wearing
The book that I'm reading at the moment is really good.
Қазір оқып жүрген кітабым өте қызық.
«оқып жүрген» → that I'm reading
Where are the keys that were on the table?
Үстелдің үстінде тұрған кілттер қайда?
keys көпше → were
The people who live upstairs are very noisy.
Жоғарғы қабатта тұратын адамдар қатты шулайды.
people → live; қазақша «тұратын» өзгермейді
I can't find the photo that you sent me.
Сен маған жіберген суретті таба алмай жатырмын.
The man who lives upstairs is a chef.
Жоғарғы қабатта тұратын кісі аспаз.
the man → lives

Жиі кездесетін қателер

❌The man who he lives next door is a pilot.
✅The man who lives next door is a pilot.
who сөзі he сөзінің орнын басып тұр.
❌This is the cake that I made it.
✅This is the cake that I made.
that сөзі it сөзінің орнын басып тұр.
❌The woman which works here is nice.
✅The woman who works here is nice.
Адамдар үшін who немесе that, which емес.
❌That's the shop where I bought it there.
✅That's the shop where I bought it.
where сөзі there сөзінің орнын басып тұр.
❌The town where I live in is small.
✅The town where I live is small.
where сөзінің ішінде in бар. (The town that I live in те дұрыс.)
❌The city where I visited was beautiful.
✅The city that I visited was beautiful.
visit етістігіне толықтауыш керек, сөйлем толық емес: that / which қолданыңыз.
❌The people who works here are friendly.
✅The people who work here are friendly.
Етістік who сөзінің алдындағы зат есіммен қиысады (people → work).
❌A teacher is someone what teaches.
✅A teacher is someone who teaches.
Мұндай зат есімнен кейін what қолданылмайды.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. Жалғаулық сөзді түсіріп тастау. Қазақшада «көлік жөндейтін көршім» дейміз: есімше мен зат есімнің арасында ешқандай сөз жоқ. Сондықтан ағылшыншада who немесе that сөзін ұмытып кету оңай. Бағыныңқы сөйлемнің бастауышы болса, жалғаулық сөз міндетті түрде керек.

❌I have a neighbour repairs cars.
✅I have a neighbour who repairs cars. немесе I have a neighbour that repairs cars.
❌Aigerim works in a company makes furniture.
✅Aigerim works in a company that makes furniture. немесе Aigerim works in a company which makes furniture.
Aigerim works for a company… деп те айтуға болады.

2. Көпше зат есіммен етістікке -s жалғау. Қазақша есімше көпше түрге қарай өзгермейді: «Астанада оқитын досым», «Астанада оқитын достарым». Үшінші жақтағы етістік те бірдей: «ол оқиды», «олар оқиды». Ағылшыншада бағыныңқыдағы етістік алдындағы зат есімге қарайды: көпше болса, -s жалғанбайды.

❌My friends who studies in Astana come home every summer.
✅My friends who study in Astana come home every summer.
❌The children who lives in our building play football every evening.
✅The children who live in our building play football every evening.

3. Жер болса, бірден where. Қазақшада «біз болған шатқал» мен «біз тұрған үй» бірдей құрылады, сондықтан жер туралы сөз болса, бәріне where қоя салу оңай. Бірақ visit, see, love сияқты етістіктерге толықтауыш керек, ал where толықтауыш бола алмайды. Онда that / which қолданыңыз.

❌Charyn Canyon is the place where we visited last summer.
✅Charyn Canyon is the place that we visited last summer. немесе Charyn Canyon is the place which we visited last summer.
❌Turkistan is a town where many tourists visit every year.
✅Turkistan is a town that many tourists visit every year. немесе Turkistan is a town which many tourists visit every year.

Шатастырмаңыз

сұрақтағы who және анықтауыш бағыныңқыдағы who — Сұрақта who ақпарат сұрайды. Анықтауыш бағыныңқыда ол екі ойды біріктіреді, ал зат есімнен кейінгі бөлікте кәдімгі хабарлы сөйлемнің сөз тәртібі сақталады. A1-16 қараңыз.

Who lives next door?
Көршіде кім тұрады?
сұрақ
The man who lives next door is a pilot.
Көршіде тұратын кісі ұшқыш.
анықтауыш бағыныңқы
Where did you meet her?
Онымен қайда таныстың?
сұрақ: did + бастауыш; her → әйел
That's the café where we met.
Біз танысқан кафе осы.
анықтауыш бағыныңқы: did жоқ

жер үшін where және that / which — Бағыныңқы сөйлем жерсіз-ақ толық болса (we saw the dinosaurs there), where қолданыңыз. Жердің өзі бағыныңқыдағы бастауыш немесе толықтауыш болса, that / which қолданыңыз.

That's the museum where we saw the dinosaurs.
Біз динозаврларды көрген мұражай осы.
динозаврларды сол жерде көрдік → where
That's the museum that opened last year.
Былтыр ашылған мұражай осы.
мұражай ашылды: бастауыш → that

Бұл сабақ және келесі қадамдар — whose, when және who / that сөзін түсіріп айту (the book I bought) B1-20 сабағында. Қосымша ақпарат беретін, үтірмен бөлінетін бағыныңқылар (My brother, who lives in Rome, …) B2-08 сабағында.

Жазылуы мен айтылуы

  • Бұл бағыныңқылар үтірмен бөлінбейді: анықтауыш бағыныңқы зат есімнің бір бөлігі. Үтір қойсаңыз, мағынасы басқа бағыныңқы шығады: B2-08 қараңыз.
  • Анықтауыш бағыныңқыдағы that әдетте әлсіз айтылады: /ðət/. the car that I bought тіркесінде ол қысқа, екпінсіз естіледі. /ð/ дыбысы үшін тілдің ұшын тістердің арасына сәл шығарып, дауыс қосыңыз; оны з немесе д деп айтпаңыз.
  • who = /huː/: w әрпі оқылмайды. Ағылшынның /h/ дыбысы қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: тамақтан жай ғана ауа шығады, қырылдамайды. Дауыстысы ұзақ.
  • which = /wɪtʃ/, witch сөзімен бірдей естіледі. Басындағы /w/ дыбысы «уақыт» сөзінің басындағы у дыбысына ұқсас: ерінді домалақтап бастаңыз.
  • Зат есім мен оның бағыныңқысын кідіріссіз, бір топ ретінде айтыңыз: the woman who lives upstairs | is a doctor.

Алтын ереже

Адамдар → who / that. Заттар → which / that. Жерлер → where, бағыныңқы сөйлем жерсіз-ақ толық болса. Жалғаулық сөз адамның, заттың немесе жердің орнын басады: he, she, it немесе there сөздерін қайта қоспаңыз. Есте сақтаңыз: қазақша анықтауыш зат есімнің алдында тұрады («қасымда отыратын қыз»), ағылшынша кейін (the girl who sits next to me).

Жаттығулар

A. Құрылым

1–3-тапсырмаларда who, which немесе that қойыңыз. 4–6-тапсырмаларда екі сөйлемді бір сөйлемге біріктіріңіз.

  1. A fridge is a machine keeps food cold.
  2. A dentist is someone takes care of your teeth.
  3. The people live next door are from Chile.
  4. Біріктіріңіз: I met a man. He plays in a band.
  5. Біріктіріңіз: This is the park. I go running there.
  6. Біріктіріңіз: The pizza was delicious. We ordered it.

B. Мағына

Мағынасына қарай жауап беріңіз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The woman … runs the café is very friendly.
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: This is the hotel … we stayed last summer.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Paris is the city … I'd most like to visit.
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I lost the umbrella … you gave me.
  5. Қай сөйлем әріптестердің қайсысы екенін айтады?

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. The boy who he broke the window ran away.
  2. Here is the email that you wanted it.
  3. The students which passed the test got a certificate.
  4. A library is a place where you can borrow books.

D. Мәтін ішінде

Диалогты толықтырыңыз: who, which, that немесе where қойыңыз.

Looking for a house
Agent: This is the house 16 has a big garden. It's on the street 17 the new market is.
Sara: It's lovely. Is there a supermarket 18 is open late?
Agent: Yes, and the woman 19 owns it lives upstairs. She's very friendly.
Sara: Great. And is that the bus stop 20 I can get the bus to the city centre?

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Екі сөзді өзін атамай түсіндіріңіз: someone who, something that немесе a place where қолданыңыз.
  2. Сіз үшін маңызды бір адам немесе бір жер туралы бір сөйлем жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-16 Question Words қазақша: what, where, who, how much, how many және сұрақтағы сөз тәртібі
    Where you buy that jacket?
  2. A2-28 Used To қазақша: «баратынмын», «тұратынмын» ағылшынша қалай айтылады?
    I like vegetables, but now I love them. (used to тіркесінің болымсыз түрі)
  3. A2-16 Present Perfect қазақша: Have you ever…? Өмірдегі тәжірибе туралы
    Have you ever (be) to the restaurant where they make that famous pizza?
Жауаптар

A. Құрылым

  1. that / which
  2. who / that
  3. who / that
  4. I met a man who plays in a band. / I met a man that plays in a band.
  5. This is the park where I go running. / This is the park that I go running in. / This is the park which I go running in.
  6. The pizza that we ordered was delicious. / The pizza which we ordered was delicious. / The pizza we ordered was delicious.

B. Мағына

  1. who
  2. where
  3. that
  4. that
  5. The colleague who sits next to me is ill.

C. Қатені табыңыз

  1. The boy who broke the window ran away. / The boy that broke the window ran away.
  2. Here is the email that you wanted. / Here is the email which you wanted. / Here is the email you wanted.
  3. The students who passed the test got a certificate. / The students that passed the test got a certificate.
  4. ✓ A library is a place where you can borrow books.

D. Мәтін ішінде

  1. that / which
  2. where
  3. that / which
  4. who / that
  5. where

E. Сіздің кезегіңіз

  1. It's someone who cuts your hair. It's a place where you can watch films on a big screen.
  2. My grandmother is the person who taught me to cook.

F. Аралас қайталау

  1. did
  2. didn't use to / never used to
  3. been
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play