Who, Which, That, Where қазақша: анықтауыш бағыныңқы сөйлемдер (relative clauses)
Who, Which, That: Defining Relative Clauses
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз who, which, that және where сөздерінің көмегімен екі сөйлемді біріктіріп, қай адамды, қай затты немесе қай жерді айтып тұрғаныңызды нақты көрсете аласыз. Сондай-ақ A nurse is someone who looks after sick people сияқты қарапайым анықтамалар бере аласыз.
Негізгі идея
Кейде зат есімнің өзі жеткіліксіз. The woman is my teacher. Қай әйел? Бөлмеде он әйел отыр! Дұрыс адамды көрсету үшін қосымша ақпарат керек: The woman who is wearing the red coat is my teacher.
Бұл қосымша бөлік — relative clause, яғни анықтауыш бағыныңқы сөйлем. Оны құйғыш ретінде елестетіңіз. Жоғарыдан он әйелдің бәрі кіреді, ал төменнен біреуі ғана шығады: қызыл пальто киген әйел. Бағыныңқы сөйлем тыңдаушыға дәл қайсысын айтып тұрғаныңызды көрсетеді.
Бағыныңқы сөйлем арнайы сөзбен басталады: адамдар үшін who, заттар үшін which, адамдар үшін де, заттар үшін де that, ал жерлер үшін where. Бұл сөз бір мезгілде екі жұмыс атқарады. Ол екі сөйлемді біріктіреді және бағыныңқы сөйлемнің ішіндегі бір сөздің (he, she, it, them, there) орнын басады. Сондықтан тағы бір he, she немесе it қоспаңыз: бұл сөздің өзі сол адам немесе зат.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде who / which / that сияқты жалғаулық сөз жоқ. Біз бұл мағынаны есімше арқылы береміз: -атын / -етін, -ған / -ген, -ып жатқан. Әрі анықтауыш бөлік зат есімнің алдында тұрады: «қасымда отыратын қыз». Ағылшын тілінде керісінше: алдымен зат есім, содан кейін who / which / that / where және кәдімгі хабарлы сөйлем: the girl who sits next to me. Тағы бір айырмашылық: қазақша есімше жақ пен көпше түрге қарай өзгермейді («тұратын кісі», «тұратын адамдар»), ал ағылшын тілінде бағыныңқыдағы етістік алдындағы зат есіммен қиысады: the man who lives, the people who live. Соңғысы: қазақша «мен барған қала» мен «біз тұрған қонақүй» бірдей құрылады. Ағылшын тілінде таңдау етістікке байланысты: етістікке толықтауыш керек болса (visit бір нәрсені), that / which; сөйлем жерсіз-ақ толық болса (we stayed), where.
| Қазақша | Ағылшынша | Түсіндірме |
|---|---|---|
| Сабақта қасымда отыратын қыз | the girl who sits next to me in class | адам → who; зат есім алдымен келеді |
| Өткен аптада сатып алған телефоным | the phone that I bought last week | зат → that / which |
| Біз алғаш кездескен кафе | the café where we met | жер, сөйлем толық → where |
| Келесі жолы барғым келетін қала | the city that I want to visit next | visit + толықтауыш → that, where емес |
| Жоғарғы қабатта тұратын адамдар | the people who live upstairs | көпше зат есім → live, lives емес |
Құрылым
Қай сөзді таңдаймыз?
| Зат есім | Жалғаулық сөз | Мысал |
|---|---|---|
| адам | who / that | the man who / that lives next door |
| зат немесе жануар | which / that | the bus which / that goes to the airport |
| жер (+ толық бағыныңқы сөйлем) | where | the café where we met |
Жалғаулық сөз бастауыштың орнын басады
| Екі сөйлем | Бір сөйлем |
|---|---|
| I have a friend. She speaks four languages. | I have a friend who speaks four languages. |
| This is the train. It goes to Oxford. | This is the train that goes to Oxford. |
Жалғаулық сөз толықтауыштың орнын басады
| Екі сөйлем | Бір сөйлем |
|---|---|
| The film was great. We saw it last night. | The film that we saw last night was great. |
| The man is my uncle. You met him at the party. | The man who you met at the party is my uncle. |
Where сөзі there сөзінің орнын басады (сол жерде)
| Екі сөйлем | Бір сөйлем |
|---|---|
| That's the hotel. We stayed there. | That's the hotel where we stayed. |
Қосымша есімдік жоқ
| Дұрыс | Дұрыс емес |
|---|---|
| the man who lives here | the man who he lives here |
| the book that I bought | the book that I bought it |
| the town where I grew up | the town where I grew up there |
Қолданылуы
1Адамдар үшін who және that
Қай адамды айтып тұрғаныңызды көрсету үшін who немесе that қолданыңыз. Адамдар үшін who жиірек айтылады, әсіресе жазба тілде.
2Заттар үшін which және that
Заттар мен жануарлар үшін which немесе that қолданыңыз. Күнделікті сөйлеуде that жиірек айтылады.
3Жерлер үшін where
Бағыныңқы сөйлем жерсіз-ақ толық болса, where қолданыңыз: we stayed толық сөйлем, сондықтан the hotel where we stayed. Егер етістікке толықтауыш керек болса (I visited it), оның орнына that немесе which қолданыңыз: the city that I visited. Қазақшада екеуі де бірдей айтылады («біз тұрған қонақүй», «мен барған қала»), сондықтан ағылшын етістігіне қараңыз.
4Анықтама беру: someone who / something that / a place where
Анықтауыш бағыныңқылар сөзді түсіндіру үшін өте пайдалы, әсіресе сол сөзді білмейтін немесе есіңізге түсіре алмай тұрған кезде.
5Нақтылау: дәл қайсысы екенін айту
Көптің ішінен бір адамды немесе бір затты бөліп көрсету үшін анықтауыш бағыныңқы қолданыңыз. Онсыз тыңдаушы қайсысын айтып тұрғаныңызды білмейді. Бағыныңқыдағы етістік who / which / that сөзінің алдындағы зат есіммен қиысады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Жалғаулық сөзді түсіріп тастау. Қазақшада «көлік жөндейтін көршім» дейміз: есімше мен зат есімнің арасында ешқандай сөз жоқ. Сондықтан ағылшыншада who немесе that сөзін ұмытып кету оңай. Бағыныңқы сөйлемнің бастауышы болса, жалғаулық сөз міндетті түрде керек.
2. Көпше зат есіммен етістікке -s жалғау. Қазақша есімше көпше түрге қарай өзгермейді: «Астанада оқитын досым», «Астанада оқитын достарым». Үшінші жақтағы етістік те бірдей: «ол оқиды», «олар оқиды». Ағылшыншада бағыныңқыдағы етістік алдындағы зат есімге қарайды: көпше болса, -s жалғанбайды.
3. Жер болса, бірден where. Қазақшада «біз болған шатқал» мен «біз тұрған үй» бірдей құрылады, сондықтан жер туралы сөз болса, бәріне where қоя салу оңай. Бірақ visit, see, love сияқты етістіктерге толықтауыш керек, ал where толықтауыш бола алмайды. Онда that / which қолданыңыз.
Шатастырмаңыз
сұрақтағы who және анықтауыш бағыныңқыдағы who — Сұрақта who ақпарат сұрайды. Анықтауыш бағыныңқыда ол екі ойды біріктіреді, ал зат есімнен кейінгі бөлікте кәдімгі хабарлы сөйлемнің сөз тәртібі сақталады. A1-16 қараңыз.
жер үшін where және that / which — Бағыныңқы сөйлем жерсіз-ақ толық болса (we saw the dinosaurs there), where қолданыңыз. Жердің өзі бағыныңқыдағы бастауыш немесе толықтауыш болса, that / which қолданыңыз.
Бұл сабақ және келесі қадамдар — whose, when және who / that сөзін түсіріп айту (the book I bought) B1-20 сабағында. Қосымша ақпарат беретін, үтірмен бөлінетін бағыныңқылар (My brother, who lives in Rome, …) B2-08 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- Бұл бағыныңқылар үтірмен бөлінбейді: анықтауыш бағыныңқы зат есімнің бір бөлігі. Үтір қойсаңыз, мағынасы басқа бағыныңқы шығады: B2-08 қараңыз.
- Анықтауыш бағыныңқыдағы that әдетте әлсіз айтылады: /ðət/. the car that I bought тіркесінде ол қысқа, екпінсіз естіледі. /ð/ дыбысы үшін тілдің ұшын тістердің арасына сәл шығарып, дауыс қосыңыз; оны з немесе д деп айтпаңыз.
- who = /huː/: w әрпі оқылмайды. Ағылшынның /h/ дыбысы қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: тамақтан жай ғана ауа шығады, қырылдамайды. Дауыстысы ұзақ.
- which = /wɪtʃ/, witch сөзімен бірдей естіледі. Басындағы /w/ дыбысы «уақыт» сөзінің басындағы у дыбысына ұқсас: ерінді домалақтап бастаңыз.
- Зат есім мен оның бағыныңқысын кідіріссіз, бір топ ретінде айтыңыз: the woman who lives upstairs | is a doctor.
Алтын ереже
Адамдар → who / that. Заттар → which / that. Жерлер → where, бағыныңқы сөйлем жерсіз-ақ толық болса. Жалғаулық сөз адамның, заттың немесе жердің орнын басады: he, she, it немесе there сөздерін қайта қоспаңыз. Есте сақтаңыз: қазақша анықтауыш зат есімнің алдында тұрады («қасымда отыратын қыз»), ағылшынша кейін (the girl who sits next to me).
Жаттығулар
A. Құрылым
1–3-тапсырмаларда who, which немесе that қойыңыз. 4–6-тапсырмаларда екі сөйлемді бір сөйлемге біріктіріңіз.
-
A fridge is a machine keeps food cold.
-
A dentist is someone takes care of your teeth.
-
The people live next door are from Chile.
-
Біріктіріңіз: I met a man. He plays in a band.
-
Біріктіріңіз: This is the park. I go running there.
-
Біріктіріңіз: The pizza was delicious. We ordered it.
B. Мағына
Мағынасына қарай жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The woman … runs the café is very friendly.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: This is the hotel … we stayed last summer.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Paris is the city … I'd most like to visit.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I lost the umbrella … you gave me.
-
Қай сөйлем әріптестердің қайсысы екенін айтады?
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
The boy who he broke the window ran away.
-
Here is the email that you wanted it.
-
The students which passed the test got a certificate.
-
A library is a place where you can borrow books.
D. Мәтін ішінде
Диалогты толықтырыңыз: who, which, that немесе where қойыңыз.
Agent: This is the house 16 has a big garden. It's on the street 17 the new market is.
Sara: It's lovely. Is there a supermarket 18 is open late?
Agent: Yes, and the woman 19 owns it lives upstairs. She's very friendly.
Sara: Great. And is that the bus stop 20 I can get the bus to the city centre?
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Екі сөзді өзін атамай түсіндіріңіз: someone who, something that немесе a place where қолданыңыз.
-
Сіз үшін маңызды бір адам немесе бір жер туралы бір сөйлем жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-16 Question Words қазақша: what, where, who, how much, how many және сұрақтағы сөз тәртібі Where you buy that jacket?
-
A2-28 Used To қазақша: «баратынмын», «тұратынмын» ағылшынша қалай айтылады? I like vegetables, but now I love them. (used to тіркесінің болымсыз түрі)
-
A2-16 Present Perfect қазақша: Have you ever…? Өмірдегі тәжірибе туралы Have you ever (be) to the restaurant where they make that famous pizza?
Жауаптар
A. Құрылым
- that / which
- who / that
- who / that
- I met a man who plays in a band. / I met a man that plays in a band.
- This is the park where I go running. / This is the park that I go running in. / This is the park which I go running in.
- The pizza that we ordered was delicious. / The pizza which we ordered was delicious. / The pizza we ordered was delicious.
B. Мағына
- who
- where
- that
- that
- The colleague who sits next to me is ill.
C. Қатені табыңыз
- The boy who broke the window ran away. / The boy that broke the window ran away.
- Here is the email that you wanted. / Here is the email which you wanted. / Here is the email you wanted.
- The students who passed the test got a certificate. / The students that passed the test got a certificate.
- ✓ A library is a place where you can borrow books.
D. Мәтін ішінде
- that / which
- where
- that / which
- who / that
- where
E. Сіздің кезегіңіз
- It's someone who cuts your hair. It's a place where you can watch films on a big screen.
- My grandmother is the person who taught me to cook.
F. Аралас қайталау
- did
- didn't use to / never used to
- been
