Rendi i fjalëve në anglisht (word order): si ndërtohet fjalia
How an English Sentence Works
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të njihni llojet kryesore të fjalëve në anglisht dhe do t'i vini në rendin e zakonshëm: kryefjala + folja + kundrinori, me vendin dhe kohën në fund.
Ideja kryesore
Fjalët angleze kanë shumë pak mbaresa që tregojnë punën e tyre në fjali. Si e kuptojmë atëherë kush bën çfarë? Nga vendi. Vendi i fjalës në fjali tregon punën e saj.
Mendojeni fjalinë angleze si një tren me vagonë në një rend të caktuar. Vagoni i parë është kryefjala (subject): kush ose çfarë e kryen veprimin. I dyti është folja (verb): veprimi ose gjendja. Pastaj vjen kundrinori (object): kush ose çfarë e merr veprimin. Në fund të trenit janë vendi dhe koha.
The dogs chase the cats dhe The cats chase the dogs kanë të njëjtat fjalë, por historia është krejt tjetër, sepse vagonët kanë ndërruar vend.
Prandaj rendi i fjalëve në anglisht është i rreptë: një fjali pohore e zakonshme ka nevojë për kryefjalë dhe folje, në këtë rend. Edhe kur askush nuk «bën» realisht gjë – It is raining – anglishtja vë një fjalë të vogël, it, në vagonin e kryefjalës, që treni të jetë i plotë.
Shqipja dhe anglishtja
Në shqip rendi i zakonshëm është gjithashtu kryefjalë – folje – kundrinor: «Unë pi kafe në shtëpi». Por shqipja ka mbaresa rasore që tregojnë kush bën çfarë: «Qeni ndjek macen» dhe «Macen e ndjek qeni» thonë të njëjtën gjë, sepse mbaresa -n e tregon kundrinorin. Anglishtja nuk i ka këto mbaresa: punën e fjalës e tregon vetëm vendi. The cat chases the dog është një histori tjetër.
Dy dallime të tjera të rëndësishme. E para: në shqip kryefjalën shpesh e lëmë jashtë («Pi kafe çdo mëngjes»), kurse për motin dhe largësinë fjalia nuk ka fare kryefjalë («Bën ftohtë», «Është larg»), dhe te ora kryefjala është «ora», jo një «it» bosh («Është ora dhjetë»). Në anglisht fjalia pohore ka gjithmonë kryefjalë; kur nuk ka kryefjalë të vërtetë, vjen it. Edhe «Bie shi» ka kryefjalë në shqip (shi), por në anglisht shiu është folje (rain), prandaj kryefjala është përsëri it: It is raining. E dyta: në shqip fjalët si «çdo ditë» ose «shumë» mund të qëndrojnë pothuajse kudo («Unë çdo ditë pi kafe», «Më pëlqen shumë muzika»). Në anglisht ato nuk futen mes kryefjalës dhe foljes, as mes foljes dhe kundrinorit.
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Qeni ndjek macen. / Macen e ndjek qeni. | The dog chases the cat. | në shqip mbaresat tregojnë kush bën çfarë; në anglisht vetëm vendi |
| Unë pi kafe në shtëpi. | I drink coffee at home. | këtu është njësoj: kryefjalë – folje – kundrinor – vend |
| Pi kafe çdo mëngjes. | I drink coffee every morning. | në shqip «unë» mund të mungojë, në anglisht I është i detyrueshëm |
| Bën ftohtë. / Është ora dhjetë. | It's cold. / It's ten o'clock. | «Bën ftohtë» s'ka kryefjalë, te «Është ora dhjetë» kryefjala është «ora»; në anglisht it |
| Bie shi. | It is raining. | në shqip kryefjala është «shi», në anglisht shiu është folje dhe kryefjala është it |
| Unë çdo ditë pi kafe. | I drink coffee every day. | koha nuk futet mes kryefjalës dhe foljes |
| Më pëlqen shumë muzika. | I like music very much. | «shumë» nuk futet mes foljes dhe kundrinorit |
| Kemi një makinë të vogël. | We have a small car. | në shqip mbiemri vjen pas emrit, në anglisht para tij |
| Takohemi të hënën. Flasim anglisht. | We meet on Monday. We speak English. | në anglisht ditët dhe gjuhët shkruhen me shkronjë të madhe |
Shkurt: në anglisht vendi i fjalës tregon punën e saj; rendi është kryefjalë + folje + kundrinor + vend + kohë, kryefjala nuk mungon kurrë (për motin dhe orën: it), dhe fjalët si every day ose very much nuk futen në mes të fjalisë.
Forma
Pjesët e ligjëratës me një vështrim (parts of speech)
| Pjesa e ligjëratës | Puna | Shembuj |
|---|---|---|
| emër (noun) | një person, vend, send ose ide | teacher, London, phone, music |
| përemër (pronoun) | zë vendin e një emri | I, you, he, she, it, we, they |
| folje (verb) | një veprim ose një gjendje | eat, work, like, be |
| mbiemër (adjective) | përshkruan një emër | big, red, happy, cold |
| ndajfolje (adverb) | përshkruan një folje (si, kur, ku…) ose një mbiemër | slowly, here, today, very |
| parafjalë (preposition) | tregon vend, kohë ose lidhje | in, on, at, with, from |
| nyje (article) | vjen para emrit | a, an, the |
Rendi i zakonshëm
| Kryefjala | Folja | Kundrinori | Vendi | Koha |
|---|---|---|---|---|
| I | drink | coffee | at home | every morning. |
| My brothers | play | football | in the park | on Sundays. |
| We | watch | films | — | at the weekend. |
| They | work | — | in a bank. | — |
- films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
- Jo çdo fjali ka kundrinor: They work. We are tired.
- Vendi para kohës në fund të fjalisë: at home every morning.
- Koha mund të vijë edhe në fillim të fjalisë: Every morning I drink coffee at home.
Fjalia pohore ka nevojë për kryefjalë dhe folje
| Çfarë mungon | Fjalia e plotë |
|---|---|
| Is raining. (mungon kryefjala) | It is raining. |
| My sister a teacher. (mungon folja) | My sister is a teacher. |
Shkronjat e mëdha dhe pikësimi
| Rregulli | Shembull |
|---|---|
| Shkronjë e madhe në fillim të fjalisë | The shops open at nine. |
| Fjala I shkruhet gjithmonë me shkronjë të madhe | Today I feel great. |
| Emrat e njerëzve, vendeve, ditëve, muajve, gjuhëve dhe kombësive | Maria, Tokyo, Monday, July, English |
| Pikë (.) në fund të fjalisë pohore – në anglishten amerikane quhet period | We live in Leeds. |
| Pikëpyetje (?) në fund të pyetjes | Where is the station? |
Fjalët lidhëse: and shton, but kundërvë: tea and coffee, We are tired but happy. Këto dy fjalë të vogla do t'i shihni në shumë mësime; mësimi i tyre i plotë është A1-29.
Përdorimi
1Si t'i njihni pjesët e ligjëratës
Kur takoni një fjalë të re, pyesni: a është send (emër), veprim (folje) apo përshkrim (mbiemër)? Kjo ju ndihmon ta vini në vendin e duhur.
2Kryefjalë + folje + kundrinor
Kryefjala vjen e para, folja e dyta, kundrinori i treti. Nëse ndryshoni rendin, ndryshon kuptimi.
3Vendi dhe koha
Vendi dhe koha zakonisht vijnë në fund të fjalisë, në rendin vend + kohë. Koha mund të vijë edhe në fillim.
4Fjalia pohore ka nevojë për kryefjalë dhe folje
Edhe fjalitë e shkurtra i kanë të dyja pjesët. Për motin, orën dhe largësinë nuk ka kryefjalë të vërtetë, prandaj anglishtja përdor it. Ky it «bosh» quhet kryefjalë formale (dummy subject). (Urdhrat si Sit down. nuk kanë kryefjalë: shih A1-18.)
5Shkronjat e mëdha, pika dhe pikëpyetja
Çdo fjali fillon me shkronjë të madhe dhe mbaron me pikë ose pikëpyetje. I dhe emrat e përveçëm shkruhen me shkronjë të madhe.
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Bën ftohtë», «Është larg» → fjali pa kryefjalë. Në shqip fjalitë për motin dhe largësinë nuk kanë kryefjalë: «Mbylle dritaren, të lutem, këtu brenda bën ftohtë», «Mos shko në këmbë, është shumë larg deri te plazhi». Fjalë për fjalë del një fjali angleze që fillon me folje, ose madje me makes. Në anglisht kryefjala duhet patjetër: it.
2. Koha në mes të fjalisë. Në shqip themi pa problem «Gjyshërit e mi çdo mëngjes ujitin lulet në kopsht». Në anglisht shprehja e kohës nuk futet mes kryefjalës dhe foljes: vjen në fund ose në fillim.
3. «Më pëlqen shumë» → very much në mes. Në shqip «shumë» vjen menjëherë pas foljes: «Më pëlqen shumë qyteti i vjetër i Beratit». Në anglisht very much nuk futet mes foljes dhe kundrinorit; vjen në fund. Mund të thoni edhe I really like…
4. Kundrinori në fillim. Në shqip shpesh e nisim fjalinë me kundrinorin: «Byrekun e bëjmë në shtëpi çdo të diel». Mbaresa dhe «e» tregojnë që byreku është kundrinor. Në anglisht një fjali e tillë nuk është gabim, por tingëllon e veçantë, si kontrast. Rendi i zakonshëm është kryefjalë – folje – kundrinor.
5. Ditët dhe gjuhët me shkronjë të vogël. Në shqip shkruajmë «e premte», «e hënë», «anglisht» me shkronjë të vogël: «Fluturimi për në Londër është të premten, kursi i anglishtes fillon të hënën». Në anglisht ditët, muajt, gjuhët dhe kombësitë shkruhen gjithmonë me shkronjë të madhe.
Mos i ngatërroni
kryefjala apo kundrinori – Kryefjala e kryen veprimin dhe vjen para foljes. Kundrinori e merr veprimin dhe vjen pas foljes. Disa përemra ndryshojnë formë kur janë kundrinor (I → me): shih A1-09.
mbiemri apo ndajfolja – Mbiemri përshkruan një emër (a quick lunch). Ndajfolja përshkruan një folje (eat quickly). Shih A1-10 dhe A2-09. Në shqip shpesh themi njësoj («shofer i kujdesshëm», «ngas me kujdes»), por në anglisht format ndryshojnë.
it si send i vërtetë apo it formal – It mund të jetë një send i vërtetë, ose një kryefjalë bosh për motin dhe orën.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Shkronjë e madhe: I, fjala e parë e fjalisë, emrat e njerëzve, qyteteve, shteteve, ditëve, muajve, gjuhëve dhe kombësive. Në shqip ditët, muajt, gjuhët dhe kombësitë shkruhen me shkronjë të vogël («e hënë», «gusht», «anglisht», «shqiptar»), prandaj kini kujdes: Monday, August, English, Albanian. Stinët zakonisht pa shkronjë të madhe: spring, winter.
- Full stop (UK) = period (US). Të dyja tregojnë pikën në fund të fjalisë pohore.
- Pas pikës ose pikëpyetjes lini një hapësirë; para tyre asnjë: Where are you? jo Where are you ?
- Në të folur theksohen fjalët e rëndësishme (emrat, foljet kryesore, mbiemrat): ato janë më të gjata dhe më të forta. Fjalët e vogla si a, the, to dhe at janë të shkurtra dhe të dobëta. Në We drink coffee at home fjalët e forta janë drink, coffee dhe home; at shqiptohet shkurt, /ət/. Zanorja e dobët /ə/ është shumë afër «ë»-së shqipe, prandaj këtu keni avantazh.
- Shqipja shqiptohet ashtu si shkruhet, anglishtja jo gjithmonë. Mos i shqiptoni fjalët e vogla me zë të plotë: at, to, a në fjali janë të shkurtra, jo të theksuara.
- Në weekend, work, we tingulli /w/ nuk është «v»: rrumbullakosni buzët si për «u» dhe hapini shpejt, pa prekur buzën me dhëmbë.
Rregulli i artë
Rendi i zakonshëm: kryefjala, folja, kundrinori, pastaj vendi, pastaj koha. Fjalia pohore ka nevojë për kryefjalë dhe folje – kur nuk ka kryefjalë të vërtetë (moti, ora, largësia), përdorni it, edhe kur shqipja nuk ka kryefjalë fare.
Ushtrime
A. Forma
Vendosini fjalët në rendin e duhur ose gjeni pjesën e kërkuar të fjalisë.
-
Vendosini fjalët në rendin e duhur: football / play / my brothers
-
Vendosini fjalët në rendin e duhur: at home / every evening / I / dinner / cook
-
Vendosini fjalët në rendin e duhur: like / we / your new jacket
-
Vendosini fjalët në rendin e duhur: in the park / on Sundays / they / tennis / play
-
Gjeni kryefjalën: Our new neighbours have two dogs.
-
Gjeni kundrinorin: We check the homework every day.
B. Kuptimi
Zgjidhni përgjigjen e saktë.
-
Kush e kryen veprimin te "The dogs chase the cats"? …
-
Cila fjali thotë se telefonojnë Lucy dhe Mia?
-
Te "It is raining", a tregon "it" një send të vërtetë? …
-
Çfarë pjese e ligjëratës është "happy" te "a happy child"? …
-
Çfarë pjese e ligjëratës është "slowly" te "We walk slowly"? …
-
Cila fjalë shkruhet gjithmonë me shkronjë të madhe? …
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
Is very cold today.
-
I every day read the news.
-
My sister a teacher.
-
We meet every Saturday our friends.
-
We like pizza very much.
D. Në kontekst
Lexoni tekstin dhe zgjidhni mundësinë e saktë në kllapa.
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht për veten.
-
Shkruani dy fjali për atë që bëni. Përdorni kryefjalë + folje + kundrinor dhe shtoni një vend dhe një kohë.
-
Shkruani një fjali për motin e sotëm. Filloni me It.
Përgjigjet
A. Forma
- My brothers play football.
- I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
- We like your new jacket.
- They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
- Our new neighbours
- the homework
B. Kuptimi
- the dogs
- Lucy and Mia call their parents.
- no
- adjective
- adverb
- Monday
C. Gjeni gabimin
- It is very cold today. / It's very cold today.
- I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
- My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
- We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
- ✓ We like pizza very much.
D. Në kontekst
- I live
- is a teacher
- It is
- hot coffee
- in town on Saturdays
- We love
E. Radha juaj
- I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
- It is sunny today.
