Muundo wa Sentensi ya Kiingereza: Subject, Verb, Object na Mpangilio wa Maneno
How an English Sentence Works
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kutambua aina kuu za maneno katika Kiingereza na kuyapanga kwa mpangilio wa kawaida: Subject + Verb + Object (kiima + kitenzi + yambwa), na mwishoni mahali kisha wakati.
Wazo Kuu
Maneno ya Kiingereza yana viambishi vichache sana vinavyoonyesha kazi yake katika sentensi. Basi tunajuaje nani anafanya nini? Kwa nafasi. Mahali neno lilipo ndipo panapoonyesha kazi yake.
Fikiria sentensi ya Kiingereza kama treni yenye mabehewa yaliyopangwa kwa mpangilio maalum. Behewa la kwanza ni kiima (subject): mtu au kitu kinachofanya kitendo. La pili ni kitenzi (verb): kitendo au hali. Kisha inakuja yambwa (object): mtu au kitu kinachopokea kitendo. Na nyuma kabisa, mahali na wakati.
The dogs chase the cats na The cats chase the dogs zina maneno yale yale, lakini habari ni tofauti kabisa, kwa sababu mabehewa yamebadilishana nafasi.
Habari njema kwetu: Kiswahili nacho hutumia mpangilio huu (Mbwa wanawafukuza paka). Tofauti kubwa iko mahali pengine. Katika Kiswahili, kiima kimo ndani ya kitenzi (tu-nafanya kazi), kwa hiyo mara nyingi hatutaji neno la kiima. Kiingereza kinahitaji neno la kiima kila mara. Hata pasipo mtu "anayefanya" kitu — It is raining — Kiingereza huweka neno dogo, it, kwenye behewa la kiima ili treni ikamilike.
Kiswahili na Kiingereza
Mpangilio wa msingi ni ule ule katika lugha zote mbili: kiima, kitenzi, yambwa. Tofauti ziko katika vitu vitatu: Kiswahili huweka kiima ndani ya kitenzi kwa kiambishi (ni-, tu-, wa-, i-), kinaweza kuacha ni, na huweka kivumishi baada ya nomino. Kiingereza kinahitaji kiima kilicho wazi, kinahitaji kitenzi, na huweka kivumishi kabla ya nomino.
| Kiswahili | Kiingereza | Tofauti |
|---|---|---|
| Watoto wanapenda pizza. | Children love pizza. | sawa: kiima + kitenzi + yambwa |
| Tunafanya kazi benki. | We work in a bank. | kiima kimo ndani ya kitenzi (tu-); Kiingereza kinahitaji we |
| Mvua inanyesha. | It is raining. | Kiswahili: mvua ni kiima; Kiingereza: kiima tupu it |
| Kaka yangu (ni) daktari. | My brother is a doctor. | ni inaweza kuachwa; be haiwezi kuachwa |
| gari dogo | a small car | kivumishi: baada ya nomino katika Kiswahili, kabla ya nomino katika Kiingereza |
| Ninakunywa kahawa nyumbani kila asubuhi. | I drink coffee at home every morning. | sawa: mahali kwanza, kisha wakati |
Kwa hiyo unapojenga sentensi ya Kiingereza, jiulize maswali mawili: kiima kiko wapi? Kitenzi kiko wapi? Kama Kiswahili kimeficha kiima ndani ya kitenzi, kitoe nje na ukiweke mwanzoni: I, we, they, it.
Muundo
Aina za maneno kwa ufupi (parts of speech)
| Aina ya neno | Kazi yake | Mifano |
|---|---|---|
| noun (nomino) | mtu, mahali, kitu au wazo | teacher, London, phone, music |
| pronoun (kiwakilishi) | kinachukua nafasi ya nomino | I, you, he, she, it, we, they |
| verb (kitenzi) | kitendo au hali | eat, work, like, be |
| adjective (kivumishi) | kinaeleza nomino | big, red, happy, cold |
| adverb (kielezi) | kinaeleza kitenzi (vipi, lini, wapi…) au kivumishi | slowly, here, today, very |
| preposition (kihusishi) | kinaonyesha mahali, wakati au uhusiano | in, on, at, with, from |
| article (kibainishi) | kinakuja kabla ya nomino | a, an, the |
Mpangilio wa kawaida
| Kiima | Kitenzi | Yambwa | Mahali | Wakati |
|---|---|---|---|---|
| I | drink | coffee | at home | every morning. |
| My brothers | play | football | in the park | on Sundays. |
| We | watch | films | — | at the weekend. |
| They | work | — | in a bank. | — |
- films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
- Si kila sentensi ina yambwa: They work. We are tired.
- Mahali kabla ya wakati mwishoni: at home every morning.
- Wakati unaweza pia kukaa mwanzo kabisa: Every morning I drink coffee at home.
Sentensi ya kawaida inahitaji kiima na kitenzi
| Kinachokosekana | Sentensi kamili |
|---|---|
| Is raining. (hakuna kiima) | It is raining. |
| My sister a teacher. (hakuna kitenzi) | My sister is a teacher. |
Herufi kubwa na alama za uakifishaji
| Kanuni | Mfano |
|---|---|
| Herufi kubwa mwanzoni mwa sentensi | The shops open at nine. |
| Neno I huandikwa kwa herufi kubwa kila mara | Today I feel great. |
| Majina ya watu, mahali, siku, miezi, lugha na utaifa | Maria, Tokyo, Monday, July, English |
| Nukta (.) mwishoni mwa sentensi ya kawaida — full stop (UK), period (US) | We live in Leeds. |
| Alama ya kuuliza (?) mwishoni mwa swali | Where is the station? |
Maneno ya kuunganisha: and (na) huongeza, but (lakini) huonyesha tofauti: tea and coffee, We are tired but happy. Utayaona maneno haya mawili katika masomo mengi; yana somo lake A1-29.
Matumizi
1Kutambua Aina za Maneno
Unapokutana na neno jipya, jiulize: ni kitu (nomino), kitendo (kitenzi) au maelezo (kivumishi)? Hii itakusaidia kuliweka mahali sahihi.
2Kiima + Kitenzi + Yambwa
Kiima huja kwanza, kitenzi pili, yambwa tatu. Ukibadilisha mpangilio, unabadilisha maana.
3Kuongeza Mahali na Wakati
Mahali na wakati kwa kawaida huenda mwishoni mwa sentensi, kwa mpangilio wa mahali + wakati. Wakati unaweza pia kukaa mwanzo kabisa.
4Sentensi Inahitaji Kiima na Kitenzi
Hata sentensi fupi zina sehemu zote mbili. Kwa hali ya hewa, saa na umbali hakuna kiima halisi, kwa hiyo Kiingereza hutumia it. It hii "tupu" huitwa dummy subject (kiima tupu). (Maagizo kama Sit down. hayana kiima: tazama A1-18.)
5Herufi Kubwa, Nukta na Alama ya Kuuliza
Anza kila sentensi kwa herufi kubwa. Imalize kwa nukta au kwa alama ya kuuliza. Tumia herufi kubwa kwa I na kwa majina.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Kiima kilichofichwa ndani ya kitenzi. Katika Kiswahili, ninaishi, tunatoka, inanyesha tayari zina kiima ndani yake (ni-, tu-, i-). Kwa hiyo tukitafsiri moja kwa moja, tunasahau neno la kiima. Katika Kiingereza, kiima lazima kiwe neno lake peke yake — hata kama ni it tupu kwa hali ya hewa, saa au umbali.
2. Ni iliyopotea. Kwa sababu katika Kiswahili tunaweza kusema Chumba changu kidogo sana bila ni, ni rahisi kuacha kitenzi katika Kiingereza. Sentensi ya Kiingereza haiwezi kukosa kitenzi.
3. Kivumishi baada ya nomino. Kiswahili husema mkoba mkubwa, simu mpya: nomino kwanza, kivumishi baadaye. Kiingereza hufanya kinyume: kivumishi kwanza.
4. Wakati katikati ya sentensi. Katika Kiswahili ni kawaida kusema Sisi kila wikendi tunamtembelea bibi: kirai cha wakati kati ya kiima na kitenzi. Kiingereza hakikubali nafasi hiyo kwa kirai kizima cha wakati: kiweke mwishoni au mwanzoni.
5. "Me I…" Kwa msisitizo, Kiswahili husema Mimi, napenda mpira, na wengi hutafsiri hivi: Me I like football. Katika Kenya na Tanzania husikika sana katika mazungumzo, lakini katika Kiingereza sanifu kiima kinatajwa mara moja tu.
Usichanganye
Kiima na yambwa (subject na object) — Kiima hufanya kitendo na huja kabla ya kitenzi. Yambwa hupokea kitendo na huja baada ya kitenzi. Viwakilishi vingine hubadilika vinapokuwa yambwa (I → me): tazama A1-09.
Kivumishi na kielezi (adjective na adverb) — Kivumishi kinaeleza nomino (a quick lunch). Kielezi kinaeleza kitenzi (eat quickly). Tazama A1-10 na A2-09.
it ya kitu halisi na it tupu — It inaweza kumaanisha kitu halisi, au inaweza kuwa kiima tupu kwa hali ya hewa na saa.
Tahajia na Matamshi
- Herufi kubwa: I, neno la kwanza la sentensi, majina ya watu, miji, nchi, siku, miezi, lugha na utaifa. Kumbuka: mimi haiandikwi kwa herufi kubwa, lakini I huandikwa hivyo kila mara. Majira ya mwaka kwa kawaida hayana herufi kubwa: spring, winter.
- Full stop (UK) = period (US). Yote yanamaanisha nukta mwishoni mwa sentensi.
- Weka nafasi moja baada ya nukta au alama ya kuuliza, na usiweke nafasi kabla yake: Where are you? si Where are you ?
- Katika mazungumzo, maneno muhimu (nomino, vitenzi vikuu, vivumishi) husisitizwa: ni marefu na yenye nguvu. Maneno madogo kama a, the, to na at ni mafupi na dhaifu. Katika We drink coffee at home, maneno yenye nguvu ni drink, coffee na home; at hutamkwa fupi, kama /ət/, irabu yake ikiwa dhaifu. Katika Kiswahili tunatamka kila irabu kikamilifu, kwa hiyo jizoeze kupunguza nguvu ya maneno haya madogo.
- Usiongeze irabu mwishoni mwa neno linaloishia kwa konsonanti: drink inaisha kwa /k/, na work inaisha kwa /k/ pia. Epuka "drinki" na "worki".
Kanuni ya Dhahabu
Mpangilio wa kawaida: kiima, kitenzi, yambwa, kisha mahali, kisha wakati. Sentensi ya kawaida inahitaji kiima na kitenzi — kama hakuna kiima halisi (hali ya hewa, saa, umbali), tumia it. Kiswahili kinaweza kuficha kiima ndani ya kitenzi; Kiingereza hakiwezi.
Mazoezi
A. Muundo
Panga maneno ili upate sentensi, au tafuta sehemu inayoombwa.
-
Panga maneno kwa mpangilio sahihi: football / play / my brothers
-
Panga maneno kwa mpangilio sahihi: at home / every evening / I / dinner / cook
-
Panga maneno kwa mpangilio sahihi: like / we / your new jacket
-
Panga maneno kwa mpangilio sahihi: in the park / on Sundays / they / tennis / play
-
Tafuta kiima (subject): Our new neighbours have two dogs.
-
Tafuta yambwa (object): We check the homework every day.
B. Maana
Chagua jibu sahihi.
-
Nani anafanya kitendo katika "The dogs chase the cats"? …
-
Sentensi ipi inasema kwamba Lucy na Mia ndio wanaopiga simu?
-
Katika "It is raining", je, "it" inamaanisha kitu halisi? …
-
"Happy" ni aina gani ya neno katika "a happy child"? …
-
"Slowly" ni aina gani ya neno katika "We walk slowly"? …
-
Neno lipi huanza kwa herufi kubwa kila mara? …
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
Is very cold today.
-
I every day read the news.
-
My sister a teacher.
-
We meet every Saturday our friends.
-
We like pizza very much.
D. Katika Muktadha
Chagua jibu sahihi ndani ya mabano kwa kila nafasi.
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.
-
Andika sentensi mbili kuhusu mambo unayofanya. Tumia kiima + kitenzi + yambwa, na uongeze mahali na wakati.
-
Andika sentensi moja kuhusu hali ya hewa leo. Anza na It.
Majibu
A. Muundo
- My brothers play football.
- I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
- We like your new jacket.
- They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
- Our new neighbours
- the homework
B. Maana
- the dogs
- Lucy and Mia call their parents.
- no
- adjective
- adverb
- Monday
C. Tafuta Kosa
- It is very cold today. / It's very cold today.
- I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
- My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
- We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
- ✓ We like pizza very much.
D. Katika Muktadha
- I live
- is a teacher
- It is
- hot coffee
- in town on Saturdays
- We love
E. Zamu Yako
- I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
- It is sunny today.
