Ingliz tilida gap tuzilishi: soʻz tartibi (Subject + Verb + Object) oʻzbekcha tushuntirish
How an English Sentence Works
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz ingliz tilidagi asosiy soʻz turkumlarini taniy olasiz va soʻzlarni odatiy tartibda joylashtira olasiz: ega + feʼl + toʻldiruvchi (Subject + Verb + Object), joy va vaqt esa gap oxirida.
Asosiy gʻoya
Ingliz tilida soʻzlarning qoʻshimchalari juda kam. Unda kim nima qilayotganini qanday bilamiz? Oʻrin orqali. Soʻzning gapdagi oʻrni uning vazifasini koʻrsatadi.
Inglizcha gapni vagonlari qatʼiy tartibda turadigan poyezd deb tasavvur qiling. Birinchi vagon ega (subject): harakatni kim yoki nima bajaradi. Ikkinchi vagon feʼl (verb): harakat yoki holat. Keyin toʻldiruvchi (object) keladi: harakat kimga yoki nimaga qaratilgan. Eng orqada esa joy va vaqt.
The dogs chase the cats va The cats chase the dogs gaplarida soʻzlar bir xil, lekin voqea butunlay boshqa, chunki vagonlar joyini almashtirdi.
Oʻzbek tilida bu boshqacha ishlaydi. Bizda vazifani qoʻshimchalar koʻrsatadi: «Kuchuk mushukni quvlaydi» va «Mushukni kuchuk quvlaydi» deyarli bir xil maʼnoni beradi, chunki -ni qoʻshimchasi kim quvlanayotganini aytib turadi. Ingliz tilida bunday qoʻshimcha yoʻq, shuning uchun tartib qatʼiy: oddiy darak gapda avval ega, keyin feʼl. Hech kim hech narsa «qilmayotgan» boʻlsa ham (It is raining), ingliz tili birinchi vagonga kichkina it soʻzini qoʻyadi, shunda poyezd toʻliq boʻladi.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida soʻz tartibi odatda «ega + vaqt + joy + toʻldiruvchi + feʼl»: feʼl gap oxirida turadi. Egani feʼldagi shaxs qoʻshimchasi ham koʻrsatadi, shuning uchun «men», «biz» koʻpincha tushib qoladi. Ingliz tilida esa ega va feʼl har doim aytiladi, toʻldiruvchi feʼldan keyin keladi, joy va vaqt esa oxirida turadi.
| Oʻzbekcha | Inglizcha | Farqi |
|---|---|---|
| Men har kuni kofe ichaman. | I drink coffee every day. | oʻzbekchada feʼl gap oxirida; inglizchada egadan keyin darhol |
| Kuchuk mushukni quvlaydi. | The dog chases the cat. | -ni toʻldiruvchini koʻrsatadi, tartib erkinroq; inglizchada vazifani faqat oʻrin koʻrsatadi |
| Toshkentda yashayman. | I live in Tashkent. | -man egani koʻrsatadi, «men» shart emas; inglizchada I majburiy |
| Bugun issiq. | It is hot today. | oʻzbekchada ega yoʻq; inglizchada boʻsh ega it kerak |
| Men ertalab uyda kofe ichaman. | I drink coffee at home every morning. | oʻzbekchada vaqt va joy feʼldan oldin; inglizchada oxirida: avval joy, keyin vaqt |
| dushanba, iyul, oʻzbek tili | Monday, July, Uzbek | oʻzbekchada kichik harf; inglizchada kunlar, oylar, tillar va millatlar katta harf bilan |
Xulosa: oʻzbekcha gapni soʻzma-soʻz tarjima qilmang. Avval egani toping, keyin darhol feʼlni qoʻying, undan keyin toʻldiruvchini, eng oxirida joy va vaqtni.
Tuzilish
Soʻz turkumlari (parts of speech) bir qarashda
| Soʻz turkumi | Vazifasi | Misollar |
|---|---|---|
| noun (ot) | odam, joy, narsa yoki tushuncha | teacher, London, phone, music |
| pronoun (olmosh) | ot oʻrnida keladi | I, you, he, she, it, we, they |
| verb (feʼl) | harakat yoki holat | eat, work, like, be |
| adjective (sifat) | otni tasvirlaydi | big, red, happy, cold |
| adverb (ravish) | feʼlni (qanday, qachon, qayerda…) yoki sifatni tasvirlaydi | slowly, here, today, very |
| preposition (predlog) | joy, vaqt yoki bogʻlanishni koʻrsatadi; oʻzbekchada bu ishni qoʻshimchalar (-da, -ga, -dan) va koʻmakchilar (ustida, bilan) bajaradi | in, on, at, with, from |
| article (artikl) | otdan oldin keladi; oʻzbek tilida artikl yoʻq | a, an, the |
Odatiy tartib
| Ega (Subject) | Feʼl (Verb) | Toʻldiruvchi (Object) | Joy (Place) | Vaqt (Time) |
|---|---|---|---|---|
| I | drink | coffee | at home | every morning. |
| My brothers | play | football | in the park | on Sundays. |
| We | watch | films | — | at the weekend. |
| They | work | — | in a bank. | — |
- films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
- Har bir gapda toʻldiruvchi boʻlmaydi: They work. We are tired.
- Oxirida avval joy, keyin vaqt: at home every morning. Oʻzbekchada odatda teskarisi: «ertalab uyda».
- Vaqt gapning eng boshida ham kelishi mumkin: Every morning I drink coffee at home.
Darak gapda ega ham, feʼl ham boʻlishi shart
| Nima yetishmayapti | Toʻliq gap |
|---|---|
| Is raining. (ega yoʻq) | It is raining. |
| My sister a teacher. (feʼl yoʻq) | My sister is a teacher. |
Katta harflar va tinish belgilari
| Qoida | Misol |
|---|---|
| Gap katta harf bilan boshlanadi | The shops open at nine. |
| I soʻzi har doim katta harf bilan yoziladi | Today I feel great. |
| Odamlar, joylar, hafta kunlari, oylar, tillar va millatlar nomi | Maria, Tokyo, Monday, July, English |
| Darak gap oxirida nuqta (.); AQSH ingliz tilida period deyiladi | We live in Leeds. |
| Savol oxirida soʻroq belgisi (?) | Where is the station? |
Bogʻlovchilar: and qoʻshadi, but qarama-qarshi qoʻyadi: tea and coffee, We are tired but happy. Bu ikki kichik soʻzni koʻp darslarda uchratasiz; ular haqida alohida dars bor: A1-29.
Qoʻllanish
1Soʻz turkumlarini tanish
Yangi soʻzni uchratsangiz, oʻzingizdan soʻrang: bu narsami (ot), harakatmi (feʼl) yoki tasvirmi (sifat)? Shunda uni gapda toʻgʻri joyga qoʻyasiz.
2Ega + feʼl + toʻldiruvchi
Ega birinchi, feʼl ikkinchi, toʻldiruvchi uchinchi oʻrinda keladi. Tartibni oʻzgartirsangiz, maʼno ham oʻzgaradi.
3Joy va vaqt qoʻshish
Joy va vaqt odatda gap oxirida, joy + vaqt tartibida keladi. Vaqt gapning eng boshida ham turishi mumkin.
4Darak gapda ega va feʼl boʻlishi shart
Qisqa gaplarda ham ikkala qism boʻladi. Ob-havo, vaqt va masofa haqida gapirganda haqiqiy ega yoʻq, shuning uchun ingliz tili it ishlatadi. Bu «boʻsh» it inglizcha dummy subject deb ataladi. (Sit down. kabi buyruqlarda ega yoʻq: A1-18 ga qarang.)
5Katta harf, nuqta va soʻroq belgisi
Har bir gapni katta harf bilan boshlang. Oxirida nuqta yoki soʻroq belgisi qoʻying. I va nomlarni katta harf bilan yozing.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. Feʼl gap oxiriga ketib qoladi. Oʻzbekchada «Men choy ichaman», «Ota-onam yangi mashina xohlaydi» deymiz: toʻldiruvchi feʼldan oldin, feʼl esa oxirida. Soʻzma-soʻz tarjima qilsangiz, inglizcha gap ham shu tartibda chiqadi. Ingliz tilida feʼl egadan keyin darhol keladi, toʻldiruvchi esa undan keyin.
2. Ega tushib qoladi. Oʻzbekchada feʼlning oʻzi kimligini aytadi: «yashayman» deganda «men» ekani tushunarli. Shuning uchun «Toshkentda yashayman» deb egasiz gapiramiz. Ingliz tilida feʼlda bunday qoʻshimcha yoʻq, ega har doim aytilishi kerak. Ob-havo va masofa haqida gapirganda ham egani unutmang: it.
3. Vaqt gap oʻrtasiga tushadi. Oʻzbekchada vaqt odatda egadan keyin keladi: «Bobom kechqurun televizor koʻradi». Inglizchada vaqt birikmasini ega va feʼl orasiga qoʻyib boʻlmaydi. Uni oxiriga yoki gapning eng boshiga qoʻying.
4. Avval vaqt, keyin joy. Oʻzbekchada odatda «ertalab bogʻda» deymiz: vaqt joydan oldin. Inglizcha gap oxirida esa odatiy tartib teskari: avval joy, keyin vaqt.
5. Tartib almashsa, maʼno ham almashadi. Oʻzbekchada «Ukamni dadam maktabga olib boradi» desak ham, -ni tufayli kim kimni olib borishi aniq. Inglizchada esa birinchi turgan ot ega boʻladi. Soʻzlarni oʻzbekcha tartibda qoldirsangiz, maʼno teskari boʻlib qoladi.
6. Kunlar, oylar va tillar kichik harf bilan. Oʻzbek tilida «dushanba», «aprel», «ingliz tili», «oʻzbek» kichik harf bilan yoziladi. Inglizchada ular har doim katta harf bilan boshlanadi.
Adashtirmang
Ega va toʻldiruvchi — Ega harakatni bajaradi va feʼldan oldin keladi. Toʻldiruvchi harakatni qabul qiladi va feʼldan keyin keladi. Baʼzi olmoshlar toʻldiruvchi boʻlganda shaklini oʻzgartiradi (I → me): A1-09 ga qarang.
Sifat va ravish — Sifat otni tasvirlaydi (a quick lunch). Ravish feʼlni tasvirlaydi (eat quickly). A1-10 va A2-09 ga qarang.
Haqiqiy narsani bildiruvchi it va boʻsh it — It haqiqiy narsani bildirishi mumkin yoki ob-havo va vaqt uchun boʻsh ega boʻlishi mumkin.
Imlo va talaffuz
- Katta harf bilan yoziladi: I, gapning birinchi soʻzi, odamlar, shaharlar, davlatlar, hafta kunlari, oylar, tillar va millatlar nomi. Fasllar odatda kichik harf bilan: spring, winter.
- Full stop (UK) = period (US). Ikkalasi ham darak gap oxiridagi nuqta.
- Nuqta yoki soʻroq belgisidan keyin bitta boʻsh oraliq qoldiring, oldidan esa qoldirmang: Where are you?, Where are you ? emas.
- Ogʻzaki nutqda muhim soʻzlar (otlar, asosiy feʼllar, sifatlar) urgʻuli boʻladi: uzunroq va kuchliroq aytiladi. a, the, to, at kabi kichik soʻzlar qisqa va kuchsiz. We drink coffee at home gapida kuchli soʻzlar drink, coffee va home; at esa qisqa, /ət/ ga oʻxshab eshitiladi.
- Oʻzbek tilida har bir unlini toʻliq aytamiz va urgʻu odatda soʻzning oxirgi boʻgʻiniga tushadi. Inglizchada esa gapda baʼzi soʻzlar kuchli, baʼzilari kuchsiz. Kichik soʻzlarni ham toʻliq va kuchli aytsangiz, nutqingiz «robotdek» eshitiladi.
Oltin qoida
Odatiy tartib: ega, feʼl, toʻldiruvchi, keyin joy, keyin vaqt. Darak gapda ega ham, feʼl ham boʻlishi shart. Haqiqiy ega boʻlmasa (ob-havo, vaqt, masofa), it ishlating. Oʻzbekchada feʼl oxirida tursa ham, inglizchada u egadan keyin darhol keladi.
Mashqlar
A. Tuzilish
Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring yoki gapning kerakli qismini toping.
-
Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring: football / play / my brothers
-
Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring: at home / every evening / I / dinner / cook
-
Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring: like / we / your new jacket
-
Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring: in the park / on Sundays / they / tennis / play
-
Egani toping: Our new neighbours have two dogs.
-
Toʻldiruvchini toping: We check the homework every day.
B. Maʼno
Toʻgʻri javobni tanlang.
-
"The dogs chase the cats" gapida harakatni kim bajaradi? …
-
Qaysi gapda qoʻngʻiroq qiluvchilar Lucy va Mia?
-
"It is raining" gapidagi "it" haqiqiy narsani bildiradimi? …
-
"a happy child" birikmasida "happy" qaysi soʻz turkumi? …
-
"We walk slowly" gapida "slowly" qaysi soʻz turkumi? …
-
Qaysi soʻz har doim katta harf bilan boshlanadi? …
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
Is very cold today.
-
I every day read the news.
-
My sister a teacher.
-
We meet every Saturday our friends.
-
We like pizza very much.
D. Kontekstda
Matnni oʻqing va har bir raqam uchun qavs ichidagi toʻgʻri variantni tanlang.
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!
E. Sizning navbatingiz
Oʻzingiz haqingizda ingliz tilida yozing.
-
Nimalar qilishingiz haqida ikkita gap yozing. Ega + feʼl + toʻldiruvchi tartibidan foydalaning, joy va vaqt qoʻshing.
-
Bugungi ob-havo haqida bitta gap yozing. Gapni It bilan boshlang.
Javoblar
A. Tuzilish
- My brothers play football.
- I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
- We like your new jacket.
- They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
- Our new neighbours
- the homework
B. Maʼno
- the dogs
- Lucy and Mia call their parents.
- no
- adjective
- adverb
- Monday
C. Xatoni toping
- It is very cold today. / It's very cold today.
- I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
- My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
- We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
- ✓ We like pizza very much.
D. Kontekstda
- I live
- is a teacher
- It is
- hot coffee
- in town on Saturdays
- We love
E. Sizning navbatingiz
- I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
- It is sunny today.
