SlowingoGrammatika
A1 1 / 32

Ingliz tilida gap tuzilishi: soʻz tartibi (Subject + Verb + Object) oʻzbekcha tushuntirish

How an English Sentence Works

Bu sahifada
  1. Maqsad
  2. Asosiy gʻoya
  3. Oʻzbek va ingliz tillari
  4. Tuzilish
  5. Qoʻllanish
  6. Keng tarqalgan xatolar
  7. Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
  8. Adashtirmang
  9. Imlo va talaffuz
  10. Oltin qoida
  11. Mashqlar

Maqsad

Bu darsdan keyin siz ingliz tilidagi asosiy soʻz turkumlarini taniy olasiz va soʻzlarni odatiy tartibda joylashtira olasiz: ega + feʼl + toʻldiruvchi (Subject + Verb + Object), joy va vaqt esa gap oxirida.

Asosiy gʻoya

Ingliz tilida soʻzlarning qoʻshimchalari juda kam. Unda kim nima qilayotganini qanday bilamiz? Oʻrin orqali. Soʻzning gapdagi oʻrni uning vazifasini koʻrsatadi.

Inglizcha gapni vagonlari qatʼiy tartibda turadigan poyezd deb tasavvur qiling. Birinchi vagon ega (subject): harakatni kim yoki nima bajaradi. Ikkinchi vagon feʼl (verb): harakat yoki holat. Keyin toʻldiruvchi (object) keladi: harakat kimga yoki nimaga qaratilgan. Eng orqada esa joy va vaqt.

The dogs chase the cats va The cats chase the dogs gaplarida soʻzlar bir xil, lekin voqea butunlay boshqa, chunki vagonlar joyini almashtirdi.

Oʻzbek tilida bu boshqacha ishlaydi. Bizda vazifani qoʻshimchalar koʻrsatadi: «Kuchuk mushukni quvlaydi» va «Mushukni kuchuk quvlaydi» deyarli bir xil maʼnoni beradi, chunki -ni qoʻshimchasi kim quvlanayotganini aytib turadi. Ingliz tilida bunday qoʻshimcha yoʻq, shuning uchun tartib qatʼiy: oddiy darak gapda avval ega, keyin feʼl. Hech kim hech narsa «qilmayotgan» boʻlsa ham (It is raining), ingliz tili birinchi vagonga kichkina it soʻzini qoʻyadi, shunda poyezd toʻliq boʻladi.

Oʻzbek va ingliz tillari

Oʻzbek tilida soʻz tartibi odatda «ega + vaqt + joy + toʻldiruvchi + feʼl»: feʼl gap oxirida turadi. Egani feʼldagi shaxs qoʻshimchasi ham koʻrsatadi, shuning uchun «men», «biz» koʻpincha tushib qoladi. Ingliz tilida esa ega va feʼl har doim aytiladi, toʻldiruvchi feʼldan keyin keladi, joy va vaqt esa oxirida turadi.

OʻzbekchaInglizchaFarqi
Men har kuni kofe ichaman.I drink coffee every day.oʻzbekchada feʼl gap oxirida; inglizchada egadan keyin darhol
Kuchuk mushukni quvlaydi.The dog chases the cat.-ni toʻldiruvchini koʻrsatadi, tartib erkinroq; inglizchada vazifani faqat oʻrin koʻrsatadi
Toshkentda yashayman.I live in Tashkent.-man egani koʻrsatadi, «men» shart emas; inglizchada I majburiy
Bugun issiq.It is hot today.oʻzbekchada ega yoʻq; inglizchada boʻsh ega it kerak
Men ertalab uyda kofe ichaman.I drink coffee at home every morning.oʻzbekchada vaqt va joy feʼldan oldin; inglizchada oxirida: avval joy, keyin vaqt
dushanba, iyul, oʻzbek tiliMonday, July, Uzbekoʻzbekchada kichik harf; inglizchada kunlar, oylar, tillar va millatlar katta harf bilan

Xulosa: oʻzbekcha gapni soʻzma-soʻz tarjima qilmang. Avval egani toping, keyin darhol feʼlni qoʻying, undan keyin toʻldiruvchini, eng oxirida joy va vaqtni.

Tuzilish

Soʻz turkumlari (parts of speech) bir qarashda

Soʻz turkumiVazifasiMisollar
noun (ot)odam, joy, narsa yoki tushunchateacher, London, phone, music
pronoun (olmosh)ot oʻrnida keladiI, you, he, she, it, we, they
verb (feʼl)harakat yoki holateat, work, like, be
adjective (sifat)otni tasvirlaydibig, red, happy, cold
adverb (ravish)feʼlni (qanday, qachon, qayerda…) yoki sifatni tasvirlaydislowly, here, today, very
preposition (predlog)joy, vaqt yoki bogʻlanishni koʻrsatadi; oʻzbekchada bu ishni qoʻshimchalar (-da, -ga, -dan) va koʻmakchilar (ustida, bilan) bajaradiin, on, at, with, from
article (artikl)otdan oldin keladi; oʻzbek tilida artikl yoʻqa, an, the

Odatiy tartib

Ega (Subject)Feʼl (Verb)Toʻldiruvchi (Object)Joy (Place)Vaqt (Time)
Idrinkcoffeeat homeevery morning.
My brothersplayfootballin the parkon Sundays.
Wewatchfilms—at the weekend.
Theywork—in a bank.—
  • films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
  • Har bir gapda toʻldiruvchi boʻlmaydi: They work. We are tired.
  • Oxirida avval joy, keyin vaqt: at home every morning. Oʻzbekchada odatda teskarisi: «ertalab uyda».
  • Vaqt gapning eng boshida ham kelishi mumkin: Every morning I drink coffee at home.

Darak gapda ega ham, feʼl ham boʻlishi shart

Nima yetishmayaptiToʻliq gap
Is raining. (ega yoʻq)It is raining.
My sister a teacher. (feʼl yoʻq)My sister is a teacher.

Katta harflar va tinish belgilari

QoidaMisol
Gap katta harf bilan boshlanadiThe shops open at nine.
I soʻzi har doim katta harf bilan yoziladiToday I feel great.
Odamlar, joylar, hafta kunlari, oylar, tillar va millatlar nomiMaria, Tokyo, Monday, July, English
Darak gap oxirida nuqta (.); AQSH ingliz tilida period deyiladiWe live in Leeds.
Savol oxirida soʻroq belgisi (?)Where is the station?

Bogʻlovchilar: and qoʻshadi, but qarama-qarshi qoʻyadi: tea and coffee, We are tired but happy. Bu ikki kichik soʻzni koʻp darslarda uchratasiz; ular haqida alohida dars bor: A1-29.

Qoʻllanish

1Soʻz turkumlarini tanish

Yangi soʻzni uchratsangiz, oʻzingizdan soʻrang: bu narsami (ot), harakatmi (feʼl) yoki tasvirmi (sifat)? Shunda uni gapda toʻgʻri joyga qoʻyasiz.

Children love pizza.
Bolalar pitsani yaxshi koʻradi.
ot, feʼl, ot; oʻzbekchada feʼl oxirida
We have a small car.
Bizning kichkina mashinamiz bor.
sifat otdan oldin keladi, oʻzbekchada ham shunday
I speak slowly.
Men sekin gapiraman.
ravish feʼldan keyin; oʻzbekchada oldin
My keys are on the table.
Kalitlarim stol ustida.
predlog otdan oldin; oʻzbekchada koʻmakchi «ustida» otdan keyin
They live in an old house.
Ular eski uyda yashaydi.
artikl + sifat + ot

2Ega + feʼl + toʻldiruvchi

Ega birinchi, feʼl ikkinchi, toʻldiruvchi uchinchi oʻrinda keladi. Tartibni oʻzgartirsangiz, maʼno ham oʻzgaradi.

Anna and Tom call their parents.
Anna va Tom ota-onasiga qoʻngʻiroq qiladi.
Their parents call Anna and Tom.
Ota-onasi Anna va Tomga qoʻngʻiroq qiladi.
soʻzlar oʻsha, tartib boshqa, maʼno ham boshqa
I like your jacket.
Kurtkangiz menga yoqadi.
oʻzbekchada «menga yoqadi»; inglizchada ega I, feʼl like
We need a new laptop.
Bizga yangi noutbuk kerak.
oʻzbekchada «bizga … kerak»; inglizchada ega we, feʼl need
My parents cook dinner.
Ota-onam kechki ovqat tayyorlaydi.

3Joy va vaqt qoʻshish

Joy va vaqt odatda gap oxirida, joy + vaqt tartibida keladi. Vaqt gapning eng boshida ham turishi mumkin.

I meet my friends in town on Saturdays.
Shanba kunlari shaharda doʻstlarim bilan uchrashaman.
oʻzbekchada vaqt va joy feʼldan oldin; inglizchada oxirida, avval joy
We study at the library every evening.
Biz har kuni kechqurun kutubxonada oʻqiymiz.
They have lunch at work at one o'clock.
Ular soat birda ishda tushlik qiladi.
oʻzbekchada «soat birda ishda»; inglizchada at work at one o'clock
I eat breakfast in the kitchen.
Men oshxonada nonushta qilaman.
faqat joy
On Sundays I visit my grandparents.
Yakshanba kunlari bobom va buvimnikiga boraman.
vaqt gapning eng boshida

4Darak gapda ega va feʼl boʻlishi shart

Qisqa gaplarda ham ikkala qism boʻladi. Ob-havo, vaqt va masofa haqida gapirganda haqiqiy ega yoʻq, shuning uchun ingliz tili it ishlatadi. Bu «boʻsh» it inglizcha dummy subject deb ataladi. (Sit down. kabi buyruqlarda ega yoʻq: A1-18 ga qarang.)

It is raining.
Yomgʻir yogʻyapti.
oʻzbekchada ega «yomgʻir»; inglizchada rain feʼl, ega esa it
It's very hot today.
Bugun juda issiq.
oʻzbekchada ega yoʻq; inglizchada it
It's ten o'clock.
Soat oʻn.
It is a long way to the airport.
Aeroportgacha yoʻl uzoq.
I'm hungry.
Qornim och.
ega I, feʼl am (I'm = I am); A1-02 ga qarang

5Katta harf, nuqta va soʻroq belgisi

Har bir gapni katta harf bilan boshlang. Oxirida nuqta yoki soʻroq belgisi qoʻying. I va nomlarni katta harf bilan yozing.

My friend Carlos lives in Mexico City.
Doʻstim Karlos Mexikoda yashaydi.
lives haqida: A1-12 ga qarang
Our holidays start in August.
Taʼtilimiz avgustda boshlanadi.
oʻzbekchada oy nomi kichik harf bilan, inglizchada August; holidays (UK), vacation (US)
Is this your bag?
Bu sizning sumkangizmi?
Every Friday I go to the gym.
Har juma kuni sport zaliga boraman.
oʻzbekchada «men» tushib qoladi; inglizchada I katta harf bilan

Keng tarqalgan xatolar

❌Is raining.
✅It is raining.
Ingliz tilida ega kerak; boʻsh ega it ni ishlating.
❌I every day drink coffee.
✅I drink coffee every day.
every day kabi vaqt birikmasi oxirida (yoki boshida) keladi, ega va feʼl orasida emas.
❌We like very much music.
✅We like music very much.
very much ni feʼl va toʻldiruvchi orasiga qoʻymang.
❌My brother a doctor.
✅My brother is a doctor.
Darak gapda feʼl boʻlishi shart.
❌i live in rome.
✅I live in Rome.
I va joy nomlari katta harf bilan yoziladi.
❌We meet on monday.
✅We meet on Monday.
Hafta kunlari va oylar katta harf bilan yoziladi.
⚠️I go every morning to the gym.
✅I go to the gym every morning.
Odatiy tartib emas: joy vaqtdan oldin keladi.
⚠️Coffee I like.
✅I like coffee.
Xato emas, lekin odatiy tartib ham emas. Bunday tartib faqat qarama-qarshi qoʻyish uchun ishlatiladi (Coffee I like; tea I don't.): C1-06 ga qarang.

Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar

1. Feʼl gap oxiriga ketib qoladi. Oʻzbekchada «Men choy ichaman», «Ota-onam yangi mashina xohlaydi» deymiz: toʻldiruvchi feʼldan oldin, feʼl esa oxirida. Soʻzma-soʻz tarjima qilsangiz, inglizcha gap ham shu tartibda chiqadi. Ingliz tilida feʼl egadan keyin darhol keladi, toʻldiruvchi esa undan keyin.

❌I tea drink.
✅I drink tea.
❌My parents a new car want.
✅My parents want a new car.

2. Ega tushib qoladi. Oʻzbekchada feʼlning oʻzi kimligini aytadi: «yashayman» deganda «men» ekani tushunarli. Shuning uchun «Toshkentda yashayman» deb egasiz gapiramiz. Ingliz tilida feʼlda bunday qoʻshimcha yoʻq, ega har doim aytilishi kerak. Ob-havo va masofa haqida gapirganda ham egani unutmang: it.

❌Live in Tashkent.
✅I live in Tashkent.
❌Isn't far to the market.
✅It isn't far to the market.
Masofa haqida: boʻsh ega it.

3. Vaqt gap oʻrtasiga tushadi. Oʻzbekchada vaqt odatda egadan keyin keladi: «Bobom kechqurun televizor koʻradi». Inglizchada vaqt birikmasini ega va feʼl orasiga qoʻyib boʻlmaydi. Uni oxiriga yoki gapning eng boshiga qoʻying.

❌My grandfather in the evening watches TV.
✅My grandfather watches TV in the evening.
yoki: In the evening my grandfather watches TV.

4. Avval vaqt, keyin joy. Oʻzbekchada odatda «ertalab bogʻda» deymiz: vaqt joydan oldin. Inglizcha gap oxirida esa odatiy tartib teskari: avval joy, keyin vaqt.

⚠️My father reads the newspaper in the morning in the garden.
✅My father reads the newspaper in the garden in the morning.
Grammatika jihatidan xato emas, lekin odatiy tartib emas: joy vaqtdan oldin keladi.

5. Tartib almashsa, maʼno ham almashadi. Oʻzbekchada «Ukamni dadam maktabga olib boradi» desak ham, -ni tufayli kim kimni olib borishi aniq. Inglizchada esa birinchi turgan ot ega boʻladi. Soʻzlarni oʻzbekcha tartibda qoldirsangiz, maʼno teskari boʻlib qoladi.

⚠️My little brother takes my father to school.
✅My father takes my little brother to school.
Grammatika jihatidan toʻgʻri, lekin endi ukangiz dadangizni olib boryapti.

6. Kunlar, oylar va tillar kichik harf bilan. Oʻzbek tilida «dushanba», «aprel», «ingliz tili», «oʻzbek» kichik harf bilan yoziladi. Inglizchada ular har doim katta harf bilan boshlanadi.

❌My birthday is in april.
✅My birthday is in April.
❌I speak uzbek and english.
✅I speak Uzbek and English.

Adashtirmang

Ega va toʻldiruvchi — Ega harakatni bajaradi va feʼldan oldin keladi. Toʻldiruvchi harakatni qabul qiladi va feʼldan keyin keladi. Baʼzi olmoshlar toʻldiruvchi boʻlganda shaklini oʻzgartiradi (I → me): A1-09 ga qarang.

The boys help the girls.
Oʻgʻil bolalar qizlarga yordam beradi.
yordam beruvchilar oʻgʻil bolalar
The girls help the boys.
Qizlar oʻgʻil bolalarga yordam beradi.
endi yordam beruvchilar qizlar

Sifat va ravish — Sifat otni tasvirlaydi (a quick lunch). Ravish feʼlni tasvirlaydi (eat quickly). A1-10 va A2-09 ga qarang.

You are a careful driver.
Siz ehtiyotkor haydovchisiz.
sifat + ot
You drive carefully.
Siz ehtiyotkorlik bilan haydaysiz.
feʼl + ravish; oʻzbekchada «ehtiyotkorlik bilan»

Haqiqiy narsani bildiruvchi it va boʻsh it — It haqiqiy narsani bildirishi mumkin yoki ob-havo va vaqt uchun boʻsh ega boʻlishi mumkin.

"Where's my phone?" "It's in your bag."
«Telefonim qayerda?» «Sumkangizda.»
it = telefon; oʻzbekchada aytilmaydi
It's cold outside.
Tashqarida sovuq.
it hech narsani bildirmaydi

Imlo va talaffuz

  • Katta harf bilan yoziladi: I, gapning birinchi soʻzi, odamlar, shaharlar, davlatlar, hafta kunlari, oylar, tillar va millatlar nomi. Fasllar odatda kichik harf bilan: spring, winter.
  • Full stop (UK) = period (US). Ikkalasi ham darak gap oxiridagi nuqta.
  • Nuqta yoki soʻroq belgisidan keyin bitta boʻsh oraliq qoldiring, oldidan esa qoldirmang: Where are you?, Where are you ? emas.
  • Ogʻzaki nutqda muhim soʻzlar (otlar, asosiy feʼllar, sifatlar) urgʻuli boʻladi: uzunroq va kuchliroq aytiladi. a, the, to, at kabi kichik soʻzlar qisqa va kuchsiz. We drink coffee at home gapida kuchli soʻzlar drink, coffee va home; at esa qisqa, /ət/ ga oʻxshab eshitiladi.
  • Oʻzbek tilida har bir unlini toʻliq aytamiz va urgʻu odatda soʻzning oxirgi boʻgʻiniga tushadi. Inglizchada esa gapda baʼzi soʻzlar kuchli, baʼzilari kuchsiz. Kichik soʻzlarni ham toʻliq va kuchli aytsangiz, nutqingiz «robotdek» eshitiladi.

Oltin qoida

Odatiy tartib: ega, feʼl, toʻldiruvchi, keyin joy, keyin vaqt. Darak gapda ega ham, feʼl ham boʻlishi shart. Haqiqiy ega boʻlmasa (ob-havo, vaqt, masofa), it ishlating. Oʻzbekchada feʼl oxirida tursa ham, inglizchada u egadan keyin darhol keladi.

Mashqlar

A. Tuzilish

Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring yoki gapning kerakli qismini toping.

  1. Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring: football / play / my brothers
  2. Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring: at home / every evening / I / dinner / cook
  3. Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring: like / we / your new jacket
  4. Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring: in the park / on Sundays / they / tennis / play
  5. Egani toping: Our new neighbours have two dogs.
  6. Toʻldiruvchini toping: We check the homework every day.

B. Maʼno

Toʻgʻri javobni tanlang.

  1. "The dogs chase the cats" gapida harakatni kim bajaradi? …
  2. Qaysi gapda qoʻngʻiroq qiluvchilar Lucy va Mia?
  3. "It is raining" gapidagi "it" haqiqiy narsani bildiradimi? …
  4. "a happy child" birikmasida "happy" qaysi soʻz turkumi? …
  5. "We walk slowly" gapida "slowly" qaysi soʻz turkumi? …
  6. Qaysi soʻz har doim katta harf bilan boshlanadi? …

C. Xatoni toping

Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.

  1. Is very cold today.
  2. I every day read the news.
  3. My sister a teacher.
  4. We meet every Saturday our friends.
  5. We like pizza very much.

D. Kontekstda

Matnni oʻqing va har bir raqam uchun qavs ichidagi toʻgʻri variantni tanlang.

My week
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!

E. Sizning navbatingiz

Oʻzingiz haqingizda ingliz tilida yozing.

  1. Nimalar qilishingiz haqida ikkita gap yozing. Ega + feʼl + toʻldiruvchi tartibidan foydalaning, joy va vaqt qoʻshing.
  2. Bugungi ob-havo haqida bitta gap yozing. Gapni It bilan boshlang.
Javoblar

A. Tuzilish

  1. My brothers play football.
  2. I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
  3. We like your new jacket.
  4. They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
  5. Our new neighbours
  6. the homework

B. Maʼno

  1. the dogs
  2. Lucy and Mia call their parents.
  3. no
  4. adjective
  5. adverb
  6. Monday

C. Xatoni toping

  1. It is very cold today. / It's very cold today.
  2. I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
  3. My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
  4. We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
  5. ✓ We like pizza very much.

D. Kontekstda

  1. I live
  2. is a teacher
  3. It is
  4. hot coffee
  5. in town on Saturdays
  6. We love

E. Sizning navbatingiz

  1. I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
  2. It is sunny today.
Android ilovasiYo'l-yo'lakay o'rganing Google Play