Adverbs кыргызча: quickly, well, hard – тактооч же сын атооч?
Adverbs: Quickly, Well, Hard
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз кимдир бирөө бир ишти кантип аткарарын кыймыл-аракет тактоочтору (quickly, carefully, well, hard) менен айта аласыз, сын атооч менен тактоочтун бирин туура тандай аласыз, тактоочту сүйлөмдүн туура жерине коё аласыз жана very, really, extremely, quite, fairly, pretty, rather сөздөрү менен сын атоочту күчтөтүп же алсыратып айта аласыз.
Негизги ой
Сын атооч да, тактооч да бир нерсени сүрөттөйт, бирок ар башка нерсени. Сын атооч (adjective) зат атоочту – адамды же буюмду сүрөттөйт: a careful driver. Кыймыл-аракет тактоочу (adverb of manner) этишти – аракетти жана ал кантип аткарыларын сүрөттөйт: She drives carefully.
Спорт комментаторун элестетиңиз. Кээде ал оюнчуну сүрөттөйт: a quick player, a careful player, a good player. Бул сөздөр – сын атоочтор. Кээде ал оюнчунун эмне кылып жатканын сүрөттөйт: He moves quickly. He passes the ball carefully. He plays well. Бул сөздөр – тактоочтор. Тандоодон мурун өзүңүздөн сураңыз: мен адамды же буюмду сүрөттөп жатамбы (she is careful), же ал бир ишти кантип аткарарынбы (she works carefully)?
Бир тузак бар. Кээ бир этиштер – look, feel, smell, sound, taste – көбүнчө аракетти билдирбейт. Алар бир нерсе кандай экенин же кандай көрүнөрүн айтат. Be сыяктуу эле, алардан кийин сын атооч келет: You look tired. This soup smells good.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча көп сөздөр сын атооч да, тактооч да боло берет, форма өзгөрбөйт: «тез машина» жана «тез айдайт», «жакшы ашпозчу» жана «жакшы жасайт». Англисчеде көпчүлүк учурда форма өзгөрөт: quick → quickly, good → well. Ошондуктан кыргыз тилдүүлөр көбүнчө тактоочтун ордуна сын атоочту коюп коёт (speaks very good). Кыргызча кыймыл-аракетти -ып / -п формасы («абайлап», «кубанып») же менен жандоочу («сабырдуулук менен») да сүрөттөйт – англисчеде мунун баарына көбүнчө -ly туура келет. Сөз тартиби да башка: кыргызча тактооч этиштин алдында турат, англисчеде этиштен же толуктоочтон кийин. Ал эми look, sound, taste менен иш жеңил: кыргызча да «чарчаңкы көрүнөсүз» деп сын атооч колдонобуз.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Ал тез машина айдайт. / Ал тез айдайт. | a fast car / He drives fast. | Бул жерде да ушундай: fast эки жерде бирдей |
| Ал жакшы ашпозчу. / Ал тамакты жакшы жасайт. | She's a good cook. / She cooks well. | кыргызча бир сөз; англисче аракет үчүн well |
| Абайлап айдаңыз. | Please drive carefully. | «-п» формасы → -ly тактоочу |
| Ал эшикти акырын жапты. | He closed the door gently. | кыргызча форма өзгөрбөйт; англисче gentle → gently |
| Ал жапончо эркин сүйлөйт. | She speaks Japanese fluently. | кыргызча тактооч этиштин алдында; англисче толуктоочтон кийин |
| Сизди араң угуп жатам. | I can hardly hear you. | «араң» ≈ hardly; hardly – hard сөзүнүн тактоочу эмес |
| Акыркы убакта Мияны көрдүңбү? | Have you seen Mia lately? | lately = акыркы убакта; «кеч» = late |
| Чарчаңкы көрүнөсүз. | You look tired. | Бул жерде да ушундай: «көрүнүү» + сын атооч |
| Сынак аябай кыйын болду. | The exam was extremely difficult. | «аябай / абдан» → extremely / very / really |
| Бул жерде бир топ суук экен. | It's rather cold in here. | «бир топ» ≈ rather / quite / fairly |
Кыскасы: адамды же буюмду сүрөттөсөңүз – сын атооч; аракет кантип аткарыларын айтсаңыз – тактооч (көбүнчө -ly). Кыргызча «жакшы» аракет жөнүндө болсо – well. Тактоочту этиштин алдына эмес, этиштен же толуктоочтон кийин коюңуз.
Түзүлүшү
Туура тактоочтор: сын атооч + -ly
| Сын атооч | Эреже | Тактооч |
|---|---|---|
| slow, quick, careful, quiet | + -ly | slowly, quickly, carefully, quietly |
| happy, easy, angry | үнсүз + -y → -ily | happily, easily, angrily |
| gentle, terrible, simple | -le → -ly | gently, terribly, simply |
| automatic, dramatic | -ic → -ically | automatically, dramatically |
Туура эмес тактоочтор
| Сын атооч | Тактооч | Мисал |
|---|---|---|
| good | well | She sings well. |
| fast | fast | He drives fast. |
| hard | hard | They work hard. |
| late | late | The bus arrived late. |
| early | early | I got up early. |
Тузактар: окшош сөздөр, ар башка маани
| Сөз | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|
| hard | көп күч жумшап | She studies hard. |
| hardly | дээрлик … эмес, араң | I can hardly hear you. |
| late | кечигип, убагында эмес | He came late. |
| lately | акыркы убакта | Have you seen her lately? |
Даража тактоочтору + сын атооч же тактооч
| Сөз | Күчү | Мисал |
|---|---|---|
| extremely | өтө күчтүү | extremely cold |
| really / very | күчтүү | really tired, very quickly |
| quite | орточо (UK) – көбүнчө күчтүү (US) | quite good |
| pretty | орточодон күчтүүгө чейин (оозеки) | pretty good |
| rather | орточодон күчтүүгө чейин; көбүнчө жагымсыз же күтүлбөгөн нерсе менен (көбүнчө UK) | rather cold |
| fairly | орточо | fairly easy |
Колдонулушу
1Кыймыл-аракет тактоочтору: аракет кантип аткарылат
Кыймыл-аракет тактоочторунун көбү – сын атооч + -ly. Алар аракетти сүрөттөйт. Кыргызча бул жерде көбүнчө «абайлап», «кубанып» сыяктуу -ып формасы же форма өзгөрбөгөн сөз («тынч», «акырын») турат.
2Туура эмес тактоочтор: well, fast, hard, late, early
Good сөзү well болуп калат. Fast, hard, late жана early сын атооч менен бирдей формада. Fastly деген сөз жок. Кыргызча «жакшы» эки маанини тең берет, ошондуктан well сөзүнө өзгөчө көңүл буруңуз.
3Тузактар: hard жана hardly, late жана lately
Hardly «дээрлик … эмес» дегенди, lately болсо «акыркы убакта» дегенди билдирет. Алар hard жана late сөздөрүнүн тактоочтору эмес. Hardly адатта негизги этиштин алдында (же can, be жана башка көмөкчү этиштерден кийин) турат. Кыргызча «дээрлик уктаган жокмун» дегенде этиш тануу формасында, ал эми англисче hardly менен этиш ырастоо формасында калат.
4Байламта этиштерден кийин сын атооч, аракет этиштеринен кийин тактооч
Be, look, feel, smell, sound, taste жана seem сөздөрүнөн кийин сын атооч колдонуңуз: бул жерде алар абалды сүрөттөйт. Аракет этиштеринен кийин тактооч колдонуңуз. Well «дени сак» деген маанидеги сын атооч да боло алат (I don't feel well). Башка байламта этиштер (get, become, go, turn) B1-32 сабагында. Кыргызча да «чарчаңкы көрүнөсүз», «даамы сонун» деп сын атооч колдонобуз – бул жерде кыйынчылык аз.
5Кыймыл-аракет тактоочунун орду
Кыймыл-аракет тактоочу адатта этиштен кийин, же этиш + толуктоочтон кийин турат. Аны этиш менен анын толуктоочунун ортосуна койбоңуз. Кыргызча тактооч этиштин алдында турат («эркин сүйлөйт»), ошондуктан бул тартипке көнүү керек.
6Даража тактоочтору: very, really, extremely, quite, fairly, pretty, rather
Бул сөздөр сын атоочтун же башка тактоочтун алдында туруп, анын күчүн көрсөтөт. Quite татаалыраак: британ англисчесинде ал көбүнчө «жаман эмес, бирок абдан эмес» дегенди билдирет (quite good = жакшы эле); америкалык англисчеде көбүнчө «абдан» дегенди билдирет. Pretty – оозеки сөз, британ жана америкалык англисчеде көп колдонулат; мааниси quite менен дээрлик бирдей же бир аз күчтүүрөөк. Rather fairly сөзүнөн бир аз күчтүүрөөк. Ал британ англисчесинде көбүрөөк колдонулат жана көбүнчө жагымсыз же күтүлбөгөн нерсе менен келет (rather cold, rather expensive). Fairly – төртөөнүн эң алсызы. Кыргызча «абдан», «аябай» күчтүү даражаны, «бир топ», «бир кыйла», «… эле» («жакшы эле») орточо даражаны берет.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Жакшы сүйлөйт» → speaks good. Кыргызча «жакшы» сын атооч да («жакшы мугалим»), тактооч да («жакшы сүйлөйт»). Ошондуктан аракет жөнүндө айтканда да good оозго оңой келет. Англисчеде аракетти сүрөттөсөңүз, well колдонуңуз; good зат атоочтун алдында же be, look, sound сөздөрүнөн кийин гана келет.
2. Форма өзгөрбөйт → -ly унутулат. Кыргызча «сабырдуу», «сылык», «тынч», «акырын» сыяктуу сөздөр этиштин алдында да ошол бойдон калат: «сылык жооп берди». Англисчеде мындай сөздөр аракетти сүрөттөсө, аларга -ly жалганат.
3. «Абдан жакшы көрөм» → I very like. Кыргызча «абдан» этиштин алдында да турат: «абдан жакшы көрөм», «абдан кубандым». Англисче very этишти күчөтпөйт, ал сын атоочтун же тактоочтун алдында гана келет. Этиш менен really колдонуңуз же сүйлөмдүн аягына very much кошуңуз.
4. «Дээрлик уктаган жокмун» → hardly didn't. Кыргызча «дээрлик» менен этиш тануу формасында турат: «дээрлик уктаган жокмун», «дээрлик эч нерсе жеген жокмун». Англисче hardly өзү эле «дээрлик … жок» дегенди билдирет, ошондуктан этиш ырастоо формасында калат.
Чаташтырбаңыз
good жана well – Good – сын атооч: ал зат атоочту сүрөттөйт же be, look, sound сөздөрүнөн кийин келет. Well – good сөзүнүн тактоочу, ошондой эле «дени сак» деген маанидеги сын атооч. Кыргызча үчөөнө тең «жакшы» дей беребиз.
look + сын атооч жана look at + тактооч – Look (= көрүнүү) сөзүнөн кийин сын атооч келет. Look at (= кароо) – аракет, ошондуктан андан кийин тактооч келет.
Кыймыл-аракет тактоочтору жана жыштык тактоочтору – Always, often, never канчалык көп экенин айтат жана негизги этиштин алдында турат. A1-15 караңыз.
Жазылышы жана айтылышы
- -ly басымсыз айтылат: /li/. Басым сын атоочтогу ордунда калат: careful → carefully, happy → happily (басым биринчи муунда). Кыргызча адатка салып басымды акыркы муунга, -ly мүчөсүнө, койбоңуз.
- -l тамгасы менен бүткөн сын атоочторго (анын ичинде -ful) жөн гана -ly кошулат, ошондуктан -lly болот: careful → carefully, beautiful → beautifully, real → really, final → finally.
- -y → -ily: easy → easily, busy → busily. Өзгөчө учурлар: shy → shyly; dry → dryly (UK: drily да).
- -ic → -ically, айтылышы /ɪkli/: automatically /ˌɔːtəˈmætɪkli/. a тамгасы окулбайт. Өзгөчө учур: public → publicly.
- well /wel/: кыргыз тилинде /w/ тыбышы жок. Эриндериңизди томолоктоп, андан кийин ачыңыз; тиштер эринге тийбейт. «Вел» деп айтпаңыз.
- hard /hɑːd/: h – жөн гана дем, кыргыздын катуу «х» тыбышы эмес. Акыркы /d/ үндүү бойдон калат: hard жана heart /hɑːt/ ар башка сөздөр.
- quite /kwaɪt/ (бир муун) жана quiet /ˈkwaɪət/ (эки муун) – ар башка сөздөр. Аларды чаташтырбаңыз.
- friendly, lovely, lonely, silly -ly менен бүтөт, бирок алар сын атоочтор. Аракетти сүрөттөө үчүн in a friendly way деңиз.
Алтын эреже
Адамды же буюмду сүрөттөсөңүз – сын атооч. Аракет кантип аткарыларын айтсаңыз – тактооч (көбүнчө -ly). Эсиңизде болсун: good → well, ал эми hard, fast, late, early өзгөрбөйт. Be, look, feel, sound, smell, taste абалды сүрөттөсө, алардан кийин сын атооч колдонуңуз. Кыргызча «жакшы сүйлөйт» – англисче speaks well.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы сөздүн туура формасын жазыңыз.
-
She closed the door (quiet).
-
My brother plays the guitar very (good).
-
They worked (hard) to finish the project.
-
The baby is sleeping (peaceful).
-
He answered (angry).
-
The doors open (automatic).
B. Мааниси
Маанисине ылайык сөздү тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: This milk smells ….
-
Туура жоопту тандаңыз: I can … hear you — the music is too loud.
-
Туура жоопту тандаңыз: The bus came … again, so I missed the start of the film.
-
Туура жоопту тандаңыз: The answer was … simple.
-
Тактооч менен кайра жазыңыз: He is a careful driver. He drives .
-
Quite сөзү менен дээрлик бирдей маанидеги оозеки сөздү тандаңыз: The party was … good.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
He reads very slow.
-
She speaks very well English.
-
Don't drive so fastly!
-
You look really tired today.
D. Текстте
Кашаадагы сөздүн туура формасын жазыңыз.
Hi Sam! My new job is going 17 (good). My boss is 18 (real) nice, and the work isn't too difficult. I work 19 (hard), but I always leave the office 20 (early) on Fridays. The only problem: my colleague talks very 21 (loud) on the phone, and I can 22 (hard) think!
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Бир иштерди кантип аткарарыңыз жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз: бирин жакшы аткарган ишиңиз жөнүндө, экинчисин начар аткарган ишиңиз жөнүндө.
-
Досуңузду бир сын атооч жана бир тактооч менен сүрөттөңүз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-15 Always, usually, never кыргызча: англисче «канча жолу?» деп кантип айтабыз Always сөзүн туура жерге коюңуз: She is late for class.
-
A2-08 As … as, too жана enough кыргызча: бирдей, ашыкча жана жетиштүү Enough сөзүн туура жерге коюңуз: The room isn't (big) for ten people.
-
A2-06 Салыштырма даража кыргызча: bigger, more beautiful, better жана than My sister is a (careful) driver than me.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- quietly
- well
- hard
- peacefully
- angrily
- automatically
B. Мааниси
- bad
- hardly
- late
- extremely
- carefully
- pretty
C. Катаны табыңыз
- He reads very slowly.
- She speaks English very well.
- Don't drive so fast!
- ✓ You look really tired today.
D. Текстте
- well
- really
- hard
- early
- loudly
- hardly
E. Сиздин кезегиңиз
- I cook quite well. I sing really badly!
- My friend Ana is very calm. She always speaks slowly and quietly.
F. Аралаш кайталоо
- She is always late for class.
- The room isn't big enough for ten people.
- more careful
