Adjective order қазақша: сын есімдердің реті және a ten-minute walk сияқты күрделі сын есімдер
Adjective Order and Compound Adjectives
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз зат есімнің алдына екі-үш сын есімді табиғи ретпен қоя аласыз, олардың арасында үтір мен and сөзін дұрыс қолданасыз, бір зат есімді екінші зат есімді сипаттау үшін пайдаланасыз (a coffee cup) және дефиспен жазылатын күрделі сын есімдер жасай аласыз (a ten-minute walk, a well-known writer).
Негізгі идея
Зат есімнің алдында бірнеше сын есім келгенде, ағылшын тілінде сөйлейтіндер оларды өте тұрақты ретпен қояды: a lovely little old wooden house, ал a wooden old little lovely house емес. Ана тілі ағылшын тілі болған адамдардың көбі бұл ережені ешқашан арнайы оқымаған, бірақ ол бұзылса, бірден байқайды.
Мұның өз логикасы бар. Зат есімді пиязның ортасы деп, ал сын есімдерді оның айналасындағы қабаттар деп елестетіңіз. Қабат ортаға неғұрлым жақын болса, ол заттың не екеніне соғұрлым тығыз байланысты. Заттың неден жасалғаны (wooden) және не үшін қолданылатыны (a running shoe) зат есімнің бір бөлігі сияқты, сондықтан олар оның дәл қасында тұрады. Түсі, пішіні мен жасы — фактілер, сондықтан олар сәл сыртқарырақ орналасады. Пікір (lovely) тек сіздің көзқарасыңыз, сондықтан ол ең сыртқы қабық, зат есімнен ең алыс тұрады.
Күрделі сын есімдер басқаша жұмыс істейді: екі не одан көп сөз дефиспен біріктіріліп, бір сын есімге айналады: a five-star hotel. Дефис «бұл сөздерді бір бүтін ретінде оқы» дейді.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде де сын есім зат есімнің алдында тұрады және өзгермейді, бұл үлкен көмек. Бірақ қазақшада сын есімдердің реті ағылшыншадағыдай қатаң емес: «үлкен қара ат» та, «қара үлкен ат» та айтыла береді. Ағылшыншада ретті ауыстыру қате естіледі: тек a big black horse. Зат есімді сипаттайтын зат есімде қазақша да бірінші сөз жекеше болады («аяқ киім дүкені», «ойыншық қорабы»), бұл ағылшын үлгісіне сәйкес: a shoe shop. Тек қазақшада екінші сөзге тәуелдік жалғау қосылады, ал ағылшыншада ештеңе қосылмайды. Күрделі сын есімдер үшін қазақ тілінде -лық / -лік, -лы / -лі, -ды / -ді жұрнақтары мен жасар сөзі бар: «он минуттық жол», «бес жұлдызды қонақүй», «көк көзді сәби», «алты жасар ұл». Ағылшыншада бұлардың орнына дефис қойылады. Жасты айтқанда қазақша «Ұлым алты жаста» деп «жас» сөзін ғана айтамыз; ағылшыншада years old толық айтылады. Ал түстерді қазақша «ақ-қара» деп дефиспен қосамыз, ағылшыншада black and white.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| әдемі ескі ағаш үй | пікір → жасы → материал | a lovely old wooden house |
| үлкен қара ат | көлемі → түсі (ағылшыншада тек осы рет) | a big black horse |
| аяқ киім дүкені | зат есім + зат есім | a shoe shop |
| он минуттық жол | сан + зат есім | a ten-minute walk |
| бес жұлдызды қонақүй | сан + зат есім | a five-star hotel |
| көк көзді сәби | сын есім + зат есім + -ed | a blue-eyed baby |
| алты жасар ұл | жасы, зат есімнің алдында | a six-year-old son |
| Ұлым алты жаста. | жасы, етістіктен кейін | My son is six years old. |
| ақ-қара фото | екі түс | a black and white photo |
Құрылым
Зат есімнің алдындағы сын есімдердің әдеттегі реті
| Пікір | Көлемі | Жасы | Пішіні | Түсі | Шыққан жері | Материалы | Мақсаты | Зат есім |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| lovely | big | old | round | brown | Moroccan | wooden | dining | table |
| beautiful | small | new | square | black | Brazilian | leather | running | shoes |
Екі-үш сын есім қалыпты. Төрт не одан көп сын есім сирек кездеседі және ауыр естіледі. Ұзындық (long, short) көлем тобына кіреді.
Үтір және and
| Жағдай | Ереже | Мысал |
|---|---|---|
| әртүрлі топтағы сын есімдер | үтір жоқ | a beautiful old house |
| бір топтағы екі сын есім (көбіне пікір) | үтір (немесе and) | a friendly, helpful assistant |
| екі не одан көп түс | and | a black and white photo |
| be / look / seem етістігінен кейін | соңғысының алдында and | The house was old and beautiful. |
Тексеру: сын есімдердің арасына and қоюға немесе олардың орнын ауыстыруға болса, үтір қойыңыз. Болмаса, үтір қоймаңыз.
Зат есім + зат есім (сын есім сияқты қолданылатын зат есім)
| Үлгі | Мысал |
|---|---|
| бірінші зат есім әдетте жекеше | a coffee cup, a shoe shop, a car park (UK) |
| ол негізгі зат есімнің дәл алдында, басқа сын есімдерден кейін тұрады | a cheap plastic coffee cup |
Күрделі сын есімдер (дефиспен, зат есімнің алдында)
| Үлгі | Мысал |
|---|---|
| сан + жекеше зат есім | a ten-minute walk, a five-star hotel, a two-day course |
| сан + зат есім + old | a three-year-old girl |
| well / badly + үшінші форма | a well-known writer, a well-paid job |
| сын есім / үстеу + -ing формасы | a good-looking man, a long-lasting battery |
| сын есім + зат есім + -ed | a blue-eyed baby, a left-handed player |
Қолданылуы
1Пікір фактіден бұрын
Пікір білдіретін сын есім (lovely, horrible, amazing, nice) факт білдіретін сын есімдердің (көлемі, жасы, түсі…) алдында тұрады.
2Факт білдіретін сын есімдердің реті
Факт білдіретін сын есімдер әдетте мына ретпен келеді: көлемі → жасы → пішіні → түсі → шыққан жері → материалы → мақсаты.
3Үтір және and
Бір түрдегі екі сын есімнің арасына үтір қойыңыз: оның орнына and қоюға да болар еді. Түстердің арасында және be етістігінен кейін соңғы сын есімнің алдында and қолданыңыз.
4Зат есімді сипаттайтын зат есімдер
Зат есім басқа зат есімді сипаттай алады. Бірінші зат есім, мағынасы көпше болса да, әдетте жекеше болады және негізгі зат есімнің дәл алдында тұрады. Бірнеше сөз ғана -s жалғауын сақтайды: sports, clothes, sales, savings.
5Сандармен жасалған күрделі сын есімдер
Сан + зат есім тіркестері зат есімнің алдында дефиспен жазылады, ал зат есім жекеше қалады: оған -s жалғанбайды, өйткені бүкіл тіркес сын есім болып тұр.
6Басқа күрделі сын есімдер
Үшінші формамен (well-known), -ing формасымен (good-looking) және сын есім + зат есім + -ed үлгісімен (blue-eyed) жасалған күрделі сын есімдер адамдар мен заттарды қысқа әрі табиғи сипаттайды.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Еркін рет → түс көлемнен бұрын. Қазақшада «қара үлкен ат», «жібек жаңа көйлек» деп айтуға да болады, рет онша қатаң емес. Ағылшыншада бұлай ауыстыру қате естіледі: көлемі мен жасы түсі мен материалынан бұрын келеді.
2. «Үш жаста» → years old түсіп қалады. Қазақша «Қызы екі жаста», «екі жасар қыз» деп «жас» сөзін ғана айтамыз. Ағылшыншада жасты айтқанда old міндетті: зат есімнің алдында two-year-old, етістіктен кейін two years old.
3. «Ақ-қара» → white-black. Қазақша екі түсті дефиспен қосамыз, әрі алдымен «ақ» келеді. Ағылшыншада түстердің арасында and тұрады, ал бұл тіркестің тұрақты реті — black and white.
Шатастырмаңыз
Зат есімнің алдындағы күрделі сын есім және етістіктен кейінгі сол сөздер — зат есімнің алдында дефис қойылады және зат есім жекеше болады. Етістіктен кейін сөздер бөлек жазылады және қажет жерде зат есім көпше болады.
a coffee cup және a cup of coffee — зат есім + зат есім заттың қандай түрі екенін айтады; of оның ішінде не бар екенін айтады.
Ресми жазудағы ұзынырақ зат есімді тіркестер (a rapidly growing population) C1-11 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- Күрделі сын есімдерді зат есімнің алдында дефиспен жазыңыз: a well-known artist. Be етістігінен кейін көп адам дефисті түсіріп жазады: The artist is well known.
- -ly үстеуінен кейін дефис қоймаңыз: a highly paid job, a beautifully written book.
- Зат есім + зат есім тіркесінде екпін әдетте бірінші зат есімге түседі: a coffee cup, a shoe shop, a bus stop. City centre сияқты кейбіреулерінде екпін екінші зат есімге түседі. Қазақ тіліндегідей соңғы буынға екпін түсіру әдетінен сақ болыңыз.
- Сын есім + зат есім тіркесінде екпін зат есімге түседі: a black bird (қара түсті кез келген құс). Күрделі зат есімде екпін бірінші бөлікке түседі: a blackbird (құстың бір түрі).
- Жеке тұрғанда күрделі сын есімнің екпіні екінші бөлікке түседі (well-known), бірақ екпінді зат есімнің алдында екпін жиі алға ауысады: a well-known writer.
- -eyed, -sleeved жұрнақтарының соңы /d/ болып айтылады: /aɪd/, /sliːvd/. Оны т деп қатаңдатпаңыз және жеке буын етіп «-ед» деп оқымаңыз.
Алтын ереже
Алдымен пікір, содан кейін фактілер. Заттың неден жасалғаны немесе не үшін қолданылатыны әдетте зат есімге ең жақын тұрады. Зат есімнің алдындағы күрделі сын есімде сөздерді дефиспен біріктіріп, зат есімді жекеше қалдырыңыз: a ten-minute walk. Есте сақтаңыз: «үш жаста» = three years old, ал «ақ-қара» = black and white.
Жаттығулар
A. Құрылым
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз немесе күрделі сын есім жасаңыз.
-
Дұрыс ретпен қойыңыз: a / Moroccan / leather / beautiful / bag
-
Дұрыс ретпен қойыңыз: an / old / ugly / building / grey
-
Дұрыс ретпен қойыңыз: some / plastic / small / boxes / storage
-
Толықтырыңыз: The film lasts two hours. It's a film.
-
Толықтырыңыз: Their baby is eight months old. They have an baby.
-
Толықтырыңыз: The hotel has four stars. It's a hotel.
B. Мағына
Дұрыс нұсқаны таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: He's a … actor.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: She has … hair.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: a beautiful(,) old house …
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: a kind(,) patient teacher …
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
We stayed in a five-stars hotel.
-
I need a new toys box.
-
My brother is twelve-years-old.
-
She bought a lovely blue silk scarf.
D. Мәтін ішінде
Жақшадағы сөздерді дұрыс ретпен және дұрыс түрде жазыңыз.
For sale: a 15 (wooden / old / lovely) table and four chairs. Perfect for a 16 (room / dining) or a big kitchen. The table is 17 (strong / heavy) and easy to clean. The chairs have 18 (cotton / white / new) covers. Collection only: it's a 19 (minute / five) drive from the station.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңізде бар бір затты екі-үш сын есіммен дұрыс ретпен сипаттаңыз.
-
Жұмысқа немесе оқуға баратын жолыңызды күрделі сын есім арқылы сипаттаңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-10 Ағылшынша сын есімдер (adjectives) қазақша: орны, very, too және антонимдер Дұрыс жауапты таңдаңыз: She has … eyes.
-
A2-30 Bored пе, boring пе? -ed және -ing сын есімдері қазақша It was a very … ten-hour flight.
-
B1-24 Comparatives қазақша: much better, even, twice as… as, the more… the better Our new flat is ___ bigger than the old one. …flat (Ұлыбритания), apartment (АҚШ)
Жауаптар
A. Құрылым
- a beautiful Moroccan leather bag
- an ugly old grey building
- some small plastic storage boxes
- two-hour
- eight-month-old
- four-star
B. Мағына
- well-known
- long black
- no comma
- comma
C. Қатені табыңыз
- We stayed in a five-star hotel.
- I need a new toy box.
- My brother is twelve years old. / My brother is twelve.
- ✓ She bought a lovely blue silk scarf.
D. Мәтін ішінде
- lovely old wooden
- dining room
- heavy and strong / strong and heavy
- new white cotton
- five-minute
E. Сіздің кезегіңіз
- I have a comfortable old leather sofa.
- It's a twenty-minute bus ride, and then a five-minute walk.
F. Аралас қайталау
- blue
- tiring
- much
