SlowingoГрамматика
B1 31 / 39

Adjective order қазақша: сын есімдердің реті және a ten-minute walk сияқты күрделі сын есімдер

Adjective Order and Compound Adjectives

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз зат есімнің алдына екі-үш сын есімді табиғи ретпен қоя аласыз, олардың арасында үтір мен and сөзін дұрыс қолданасыз, бір зат есімді екінші зат есімді сипаттау үшін пайдаланасыз (a coffee cup) және дефиспен жазылатын күрделі сын есімдер жасай аласыз (a ten-minute walk, a well-known writer).

Негізгі идея

Зат есімнің алдында бірнеше сын есім келгенде, ағылшын тілінде сөйлейтіндер оларды өте тұрақты ретпен қояды: a lovely little old wooden house, ал a wooden old little lovely house емес. Ана тілі ағылшын тілі болған адамдардың көбі бұл ережені ешқашан арнайы оқымаған, бірақ ол бұзылса, бірден байқайды.

Мұның өз логикасы бар. Зат есімді пиязның ортасы деп, ал сын есімдерді оның айналасындағы қабаттар деп елестетіңіз. Қабат ортаға неғұрлым жақын болса, ол заттың не екеніне соғұрлым тығыз байланысты. Заттың неден жасалғаны (wooden) және не үшін қолданылатыны (a running shoe) зат есімнің бір бөлігі сияқты, сондықтан олар оның дәл қасында тұрады. Түсі, пішіні мен жасы — фактілер, сондықтан олар сәл сыртқарырақ орналасады. Пікір (lovely) тек сіздің көзқарасыңыз, сондықтан ол ең сыртқы қабық, зат есімнен ең алыс тұрады.

Күрделі сын есімдер басқаша жұмыс істейді: екі не одан көп сөз дефиспен біріктіріліп, бір сын есімге айналады: a five-star hotel. Дефис «бұл сөздерді бір бүтін ретінде оқы» дейді.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде де сын есім зат есімнің алдында тұрады және өзгермейді, бұл үлкен көмек. Бірақ қазақшада сын есімдердің реті ағылшыншадағыдай қатаң емес: «үлкен қара ат» та, «қара үлкен ат» та айтыла береді. Ағылшыншада ретті ауыстыру қате естіледі: тек a big black horse. Зат есімді сипаттайтын зат есімде қазақша да бірінші сөз жекеше болады («аяқ киім дүкені», «ойыншық қорабы»), бұл ағылшын үлгісіне сәйкес: a shoe shop. Тек қазақшада екінші сөзге тәуелдік жалғау қосылады, ал ағылшыншада ештеңе қосылмайды. Күрделі сын есімдер үшін қазақ тілінде -лық / -лік, -лы / -лі, -ды / -ді жұрнақтары мен жасар сөзі бар: «он минуттық жол», «бес жұлдызды қонақүй», «көк көзді сәби», «алты жасар ұл». Ағылшыншада бұлардың орнына дефис қойылады. Жасты айтқанда қазақша «Ұлым алты жаста» деп «жас» сөзін ғана айтамыз; ағылшыншада years old толық айтылады. Ал түстерді қазақша «ақ-қара» деп дефиспен қосамыз, ағылшыншада black and white.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
әдемі ескі ағаш үйпікір → жасы → материалa lovely old wooden house
үлкен қара аткөлемі → түсі (ағылшыншада тек осы рет)a big black horse
аяқ киім дүкенізат есім + зат есімa shoe shop
он минуттық жолсан + зат есімa ten-minute walk
бес жұлдызды қонақүйсан + зат есімa five-star hotel
көк көзді сәбисын есім + зат есім + -eda blue-eyed baby
алты жасар ұлжасы, зат есімнің алдындаa six-year-old son
Ұлым алты жаста.жасы, етістіктен кейінMy son is six years old.
ақ-қара фотоекі түсa black and white photo

Құрылым

Зат есімнің алдындағы сын есімдердің әдеттегі реті

ПікірКөлеміЖасыПішініТүсіШыққан жеріМатериалыМақсатыЗат есім
lovelybigoldroundbrownMoroccanwoodendiningtable
beautifulsmallnewsquareblackBrazilianleatherrunningshoes

Екі-үш сын есім қалыпты. Төрт не одан көп сын есім сирек кездеседі және ауыр естіледі. Ұзындық (long, short) көлем тобына кіреді.

Үтір және and

ЖағдайЕрежеМысал
әртүрлі топтағы сын есімдерүтір жоқa beautiful old house
бір топтағы екі сын есім (көбіне пікір)үтір (немесе and)a friendly, helpful assistant
екі не одан көп түсanda black and white photo
be / look / seem етістігінен кейінсоңғысының алдында andThe house was old and beautiful.

Тексеру: сын есімдердің арасына and қоюға немесе олардың орнын ауыстыруға болса, үтір қойыңыз. Болмаса, үтір қоймаңыз.

Зат есім + зат есім (сын есім сияқты қолданылатын зат есім)

ҮлгіМысал
бірінші зат есім әдетте жекешеa coffee cup, a shoe shop, a car park (UK)
ол негізгі зат есімнің дәл алдында, басқа сын есімдерден кейін тұрадыa cheap plastic coffee cup

Күрделі сын есімдер (дефиспен, зат есімнің алдында)

ҮлгіМысал
сан + жекеше зат есімa ten-minute walk, a five-star hotel, a two-day course
сан + зат есім + olda three-year-old girl
well / badly + үшінші формаa well-known writer, a well-paid job
сын есім / үстеу + -ing формасыa good-looking man, a long-lasting battery
сын есім + зат есім + -eda blue-eyed baby, a left-handed player

Қолданылуы

1Пікір фактіден бұрын

Пікір білдіретін сын есім (lovely, horrible, amazing, nice) факт білдіретін сын есімдердің (көлемі, жасы, түсі…) алдында тұрады.

We stayed in a lovely little hotel near the beach.
Жағажайдың қасындағы әдемі шағын қонақүйде тұрдық.
пікір (lovely) → көлемі (little)
He drives a horrible old car.
Ол сұрықсыз ескі көлік айдайды.
пікір → жасы
She was wearing an amazing red dress.
Оның үстінде керемет қызыл көйлек бар еді.
пікір → түсі
It's a nice big kitchen.
Бұл жақсы, кең ас үй.
пікір → көлемі; қазақшада үтір қойылса да, ағылшыншада үтір жоқ

2Факт білдіретін сын есімдердің реті

Факт білдіретін сын есімдер әдетте мына ретпен келеді: көлемі → жасы → пішіні → түсі → шыққан жері → материалы → мақсаты.

They live in a big old farmhouse.
Олар үлкен ескі фермалық үйде тұрады.
көлемі → жасы
I bought a small round mirror for the hall.
Дәлізге кішкентай дөңгелек айна сатып алдым.
көлемі → пішіні
She has long black hair.
Оның шашы ұзын әрі қара.
ұзындық (= көлем) түстен бұрын; қазақшада жиі «шашы ұзын, қара» деп айтамыз
We ate at a tiny Japanese restaurant.
Кішкентай жапон мейрамханасында тамақтандық.
көлемі → шыққан жері
He gave me a beautiful silver necklace.
Ол маған әдемі күміс алқа сыйлады.
пікір → материалы
I need some new running shoes.
Маған жаңа жүгіруге арналған кроссовка керек.
мақсаты (running) зат есімнің дәл қасында

3Үтір және and

Бір түрдегі екі сын есімнің арасына үтір қойыңыз: оның орнына and қоюға да болар еді. Түстердің арасында және be етістігінен кейін соңғы сын есімнің алдында and қолданыңыз.

It was a boring, pointless meeting.
Бұл іш пыстырарлық, мағынасыз жиналыс болды.
екі пікір: үтір
She's a kind, generous person.
Ол мейірімді, жомарт адам.
екі пікір: үтір
The flag is red, white and blue.
Ту қызыл, ақ және көк түсті.
түстер: соңғысының алдында and
My grandfather's old black and white photos are in this box.
Атамның ескі ақ-қара суреттері осы қорапта.
«ақ-қара» → black and white (реті де басқа)
The room was small but comfortable.
Бөлме кішкентай, бірақ ыңғайлы болды.
қарама-қарсылық: but

4Зат есімді сипаттайтын зат есімдер

Зат есім басқа зат есімді сипаттай алады. Бірінші зат есім, мағынасы көпше болса да, әдетте жекеше болады және негізгі зат есімнің дәл алдында тұрады. Бірнеше сөз ғана -s жалғауын сақтайды: sports, clothes, sales, savings.

Let's meet in the city centre.
Қала орталығында кездесейік.
«қала орталығы» → city centre; АҚШ: center
There's a great shoe shop on the corner.
Бұрышта керемет аяқ киім дүкені бар.
shoe жекеше, қазақшадағыдай
I've lost my phone charger.
Телефонымның зарядтағышын жоғалтып алдым.
phone charger: ағылшыншада тәуелдік жоқ
We need a new kitchen table.
Бізге ас үйге арналған жаңа үстел керек.
a table for the kitchen
She works in a sports centre.
Ол спорт орталығында жұмыс істейді.
sports -s жалғауын сақтайды

5Сандармен жасалған күрделі сын есімдер

Сан + зат есім тіркестері зат есімнің алдында дефиспен жазылады, ал зат есім жекеше қалады: оған -s жалғанбайды, өйткені бүкіл тіркес сын есім болып тұр.

It's a ten-minute walk from the station.
Вокзалдан жаяу он минуттық жол.
«он минуттық» → ten-minute (-s жоқ)
We booked a two-week holiday in Greece.
Грекияға екі апталық демалысқа жолдама алдық.
«екі апталық» → two-week; АҚШ: vacation
They have a six-year-old son.
Олардың алты жасар ұлы бар.
«алты жасар» → six-year-old
She signed a three-year contract.
Ол үш жылдық келісімшартқа қол қойды.
«үш жылдық» → three-year

6Басқа күрделі сын есімдер

Үшінші формамен (well-known), -ing формасымен (good-looking) және сын есім + зат есім + -ed үлгісімен (blue-eyed) жасалған күрделі сын есімдер адамдар мен заттарды қысқа әрі табиғи сипаттайды.

He's a well-known chef with his own TV show.
Ол өз телебағдарламасы бар белгілі аспаз.
well + үшінші форма
That's a very good-looking dog.
Бұл өте сымбатты ит екен.
сын есім + -ing формасы
Our company makes long-lasting batteries.
Біздің компания ұзаққа шыдайтын батареялар шығарады.
long-lasting
I'm looking for a short-sleeved shirt.
Қысқа жеңді жейде іздеп жүрмін.
«жеңді» -ді → -ed: short-sleeved
My brother is left-handed.
Інім солақай.
кейбір күрделі сын есімдер be етістігінен кейін де келеді; brother = аға немесе іні

Жиі кездесетін қателер

❌a wooden beautiful table
✅a beautiful wooden table
Пікір материалдан бұрын тұрады.
❌a black big dog
✅a big black dog
Көлемі түсінен бұрын тұрады.
❌a ten-minutes walk
✅a ten-minute walk
Күрделі сын есімдегі зат есім жекеше қалады.
❌a shoes shop
✅a shoe shop
Зат есімді сипаттайтын зат есім әдетте жекеше.
❌My son is three-years-old.
✅My son is three years old.
be етістігінен кейін дефис жоқ, ал years көпше.
❌a black white cat
✅a black and white cat
Түстердің арасында and қолданыңыз.
❌a brown-eye girl
✅a brown-eyed girl
сын есім + зат есім + -ed.
⚠️a well known writer
✅a well-known writer
Зат есімнің алдында стандартты жазылуы дефиспен.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. Еркін рет → түс көлемнен бұрын. Қазақшада «қара үлкен ат», «жібек жаңа көйлек» деп айтуға да болады, рет онша қатаң емес. Ағылшыншада бұлай ауыстыру қате естіледі: көлемі мен жасы түсі мен материалынан бұрын келеді.

❌My uncle has a grey big horse.
✅My uncle has a big grey horse.
❌She wore a silk new dress to the wedding.
✅She wore a new silk dress to the wedding.

2. «Үш жаста» → years old түсіп қалады. Қазақша «Қызы екі жаста», «екі жасар қыз» деп «жас» сөзін ғана айтамыз. Ағылшыншада жасты айтқанда old міндетті: зат есімнің алдында two-year-old, етістіктен кейін two years old.

❌Assel has a two years daughter.
✅Assel has a two-year-old daughter.
❌Our neighbours' son is four years.
✅Our neighbours' son is four years old. немесе Our neighbours' son is four.

3. «Ақ-қара» → white-black. Қазақша екі түсті дефиспен қосамыз, әрі алдымен «ақ» келеді. Ағылшыншада түстердің арасында and тұрады, ал бұл тіркестің тұрақты реті — black and white.

❌My grandparents keep lots of white-black photos.
✅My grandparents keep lots of black and white photos.

Шатастырмаңыз

Зат есімнің алдындағы күрделі сын есім және етістіктен кейінгі сол сөздер — зат есімнің алдында дефис қойылады және зат есім жекеше болады. Етістіктен кейін сөздер бөлек жазылады және қажет жерде зат есім көпше болады.

It's a two-hour flight.
Бұл екі сағаттық ұшу.
зат есімнің алдында: two-hour
The flight takes two hours.
Ұшу екі сағатқа созылады.
күрделі сын есім емес: two hours
She has a three-year-old daughter.
Оның үш жасар қызы бар.
«үш жасар» → three-year-old
Her daughter is three years old.
Оның қызы үш жаста.
«үш жаста» → three years old

a coffee cup және a cup of coffee — зат есім + зат есім заттың қандай түрі екенін айтады; of оның ішінде не бар екенін айтады.

I broke my favourite coffee cup.
Сүйікті кофе кесемді сындырып алдым.
кесенің өзі
Would you like a cup of coffee?
Бір кесе кофе ішесіз бе?
кесе және ішіндегі кофе

Ресми жазудағы ұзынырақ зат есімді тіркестер (a rapidly growing population) C1-11 сабағында.

Жазылуы мен айтылуы

  • Күрделі сын есімдерді зат есімнің алдында дефиспен жазыңыз: a well-known artist. Be етістігінен кейін көп адам дефисті түсіріп жазады: The artist is well known.
  • -ly үстеуінен кейін дефис қоймаңыз: a highly paid job, a beautifully written book.
  • Зат есім + зат есім тіркесінде екпін әдетте бірінші зат есімге түседі: a coffee cup, a shoe shop, a bus stop. City centre сияқты кейбіреулерінде екпін екінші зат есімге түседі. Қазақ тіліндегідей соңғы буынға екпін түсіру әдетінен сақ болыңыз.
  • Сын есім + зат есім тіркесінде екпін зат есімге түседі: a black bird (қара түсті кез келген құс). Күрделі зат есімде екпін бірінші бөлікке түседі: a blackbird (құстың бір түрі).
  • Жеке тұрғанда күрделі сын есімнің екпіні екінші бөлікке түседі (well-known), бірақ екпінді зат есімнің алдында екпін жиі алға ауысады: a well-known writer.
  • -eyed, -sleeved жұрнақтарының соңы /d/ болып айтылады: /aɪd/, /sliːvd/. Оны т деп қатаңдатпаңыз және жеке буын етіп «-ед» деп оқымаңыз.

Алтын ереже

Алдымен пікір, содан кейін фактілер. Заттың неден жасалғаны немесе не үшін қолданылатыны әдетте зат есімге ең жақын тұрады. Зат есімнің алдындағы күрделі сын есімде сөздерді дефиспен біріктіріп, зат есімді жекеше қалдырыңыз: a ten-minute walk. Есте сақтаңыз: «үш жаста» = three years old, ал «ақ-қара» = black and white.

Жаттығулар

A. Құрылым

Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз немесе күрделі сын есім жасаңыз.

  1. Дұрыс ретпен қойыңыз: a / Moroccan / leather / beautiful / bag
  2. Дұрыс ретпен қойыңыз: an / old / ugly / building / grey
  3. Дұрыс ретпен қойыңыз: some / plastic / small / boxes / storage
  4. Толықтырыңыз: The film lasts two hours. It's a film.
  5. Толықтырыңыз: Their baby is eight months old. They have an baby.
  6. Толықтырыңыз: The hotel has four stars. It's a hotel.

B. Мағына

Дұрыс нұсқаны таңдаңыз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: He's a … actor.
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: She has … hair.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: a beautiful(,) old house …
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: a kind(,) patient teacher …

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. We stayed in a five-stars hotel.
  2. I need a new toys box.
  3. My brother is twelve-years-old.
  4. She bought a lovely blue silk scarf.

D. Мәтін ішінде

Жақшадағы сөздерді дұрыс ретпен және дұрыс түрде жазыңыз.

Selling online
For sale: a 15 (wooden / old / lovely) table and four chairs. Perfect for a 16 (room / dining) or a big kitchen. The table is 17 (strong / heavy) and easy to clean. The chairs have 18 (cotton / white / new) covers. Collection only: it's a 19 (minute / five) drive from the station.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Өзіңізде бар бір затты екі-үш сын есіммен дұрыс ретпен сипаттаңыз.
  2. Жұмысқа немесе оқуға баратын жолыңызды күрделі сын есім арқылы сипаттаңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-10 Ағылшынша сын есімдер (adjectives) қазақша: орны, very, too және антонимдер
    Дұрыс жауапты таңдаңыз: She has … eyes.
  2. A2-30 Bored пе, boring пе? -ed және -ing сын есімдері қазақша
    It was a very … ten-hour flight.
  3. B1-24 Comparatives қазақша: much better, even, twice as… as, the more… the better
    Our new flat is ___ bigger than the old one. …
Жауаптар

A. Құрылым

  1. a beautiful Moroccan leather bag
  2. an ugly old grey building
  3. some small plastic storage boxes
  4. two-hour
  5. eight-month-old
  6. four-star

B. Мағына

  1. well-known
  2. long black
  3. no comma
  4. comma

C. Қатені табыңыз

  1. We stayed in a five-star hotel.
  2. I need a new toy box.
  3. My brother is twelve years old. / My brother is twelve.
  4. ✓ She bought a lovely blue silk scarf.

D. Мәтін ішінде

  1. lovely old wooden
  2. dining room
  3. heavy and strong / strong and heavy
  4. new white cotton
  5. five-minute

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I have a comfortable old leather sofa.
  2. It's a twenty-minute bus ride, and then a five-minute walk.

F. Аралас қайталау

  1. blue
  2. tiring
  3. much
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play