SlowingoSarufi
A2 10 / 38

Adverbs kwa Kiswahili: Quickly, Well, Hard na Vielezi vya Namna

Adverbs: Quickly, Well, Hard

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kusema jinsi mtu anavyofanya jambo kwa kutumia vielezi vya namna (adverbs of manner: quickly, carefully, well, hard), kuchagua kati ya kivumishi (adjective) na kielezi (adverb), kuweka kielezi mahali sahihi, na kufanya kivumishi kiwe na nguvu zaidi au kidogo kwa very, really, extremely, quite, fairly, pretty na rather.

Wazo Kuu

Kivumishi na kielezi vyote vinaeleza, lakini vinaeleza vitu tofauti. Kivumishi (adjective) kinaeleza nomino — mtu au kitu: a careful driver (dereva makini). Kielezi cha namna (adverb of manner) kinaeleza kitenzi — kitendo, na jinsi kinavyofanyika: She drives carefully. (Anaendesha gari kwa uangalifu.)

Fikiria mtangazaji wa mpira redioni. Wakati mwingine anamweleza mchezaji: a quick player, a careful player, a good player. Maneno hayo ni vivumishi. Wakati mwingine anaeleza kile mchezaji anachofanya: He moves quickly. He passes the ball carefully. He plays well. Maneno hayo ni vielezi. Ili kuchagua, jiulize: je, ninaeleza mtu au kitu (she is careful), au jinsi anavyofanya jambo (she works carefully)?

Kuna mtego mmoja. Baadhi ya vitenzi — look, feel, smell, sound, taste — mara nyingi havielezi kitendo. Vinaeleza jinsi kitu kilivyo au kinavyoonekana. Kama be, hufuatwa na kivumishi: You look tired. This soup smells good.

Habari njema kwetu wazungumzaji wa Kiswahili: Kiswahili nacho kinatofautisha kivumishi na kielezi. Mzuri ni kivumishi (mpishi mzuri), na vizuri ni kielezi (anapika vizuri). Hii ndiyo tofauti ile ile ya good na well.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili hutengeneza vielezi vya namna kwa njia tatu kuu: kiambishi vi- kwenye shina la kivumishi (vizuri, vibaya), kwa + nomino (kwa uangalifu, kwa haraka, kwa furaha), au maneno yenyewe kama polepole na haraka. Kiingereza kina njia moja kuu: kivumishi + -ly. Mpangilio wa maneno ni sawa katika lugha zote mbili: kielezi huja baada ya kitenzi na kitu (object). Tofauti kubwa iko kwenye maneno ya kiwango: Kiswahili huweka sana baada ya neno, lakini Kiingereza huweka very kabla yake.

KiswahiliKiingerezaMaoni
mpishi mzuri / anapika vizuria good cook / she cooks well-zuri → vizuri; good → well: sawa kabisa
Endesha kwa uangalifu.Drive carefully.kwa + nomino → kivumishi + -ly
Walitembea polepole.They walked slowly.neno moja la Kiswahili; Kiingereza: slow + -ly
Wazazi wangu walifanya kazi kwa bidii.My parents worked hard.hard haibadiliki; hardly ni neno lingine
Anaongea Kijapani kwa ufasaha.She speaks Japanese fluently.kitenzi + kitu + kielezi: mpangilio sawa
Unaonekana umechoka.You look tired.look (= kuonekana) + kivumishi
Maua yananukia vizuri.The flowers smell lovely.Kiswahili: vizuri (kielezi); Kiingereza: kivumishi
baridi sana / ghali kiasivery cold / fairly expensiveKiswahili: baada ya neno; Kiingereza: kabla

Angalia mstari wa saba. Baada ya smell, sound, taste, Kiswahili mara nyingi hutumia kielezi vizuri (inasikika vizuri, kinanukia vizuri), lakini Kiingereza kinahitaji kivumishi: That sounds great. It smells lovely. Pia, neno sana lina maana nyingi (very, a lot, hard), na hutafsiriwa mara nyingi kama too — ambalo kwa Kiingereza linamaanisha "kupita kiasi".

Muundo

Vielezi vya kawaida: kivumishi + -ly

KivumishiKanuniKielezi
slow, quick, careful, quiet+ -lyslowly, quickly, carefully, quietly
happy, easy, angrykonsonanti + -y → -ilyhappily, easily, angrily
gentle, terrible, simple-le → -lygently, terribly, simply
automatic, dramatic-ic → -icallyautomatically, dramatically

Vielezi visivyofuata kanuni (irregular)

KivumishiKieleziMfano
goodwellShe sings well.
fastfastHe drives fast.
hardhardThey work hard.
latelateThe bus arrived late.
earlyearlyI got up early.

Mitego: maneno yanayofanana, maana tofauti

NenoMaanaMfano
hardkwa bidii, kwa nguvuShe studies hard.
hardlykaribu hapana; kwa shidaI can hardly hear you.
latekwa kuchelewaHe came late.
latelysiku hizi, karibuniHave you seen her lately?

Vielezi vya kiwango (adverbs of degree) + kivumishi au kielezi

NenoNguvuMfano
extremelynguvu kubwa sanaextremely cold
really / verynguvureally tired, very quickly
quitewastani (UK) — mara nyingi nguvu (US)quite good
prettywastani hadi nguvu (si rasmi)pretty good
ratherwastani hadi nguvu; mara nyingi jambo baya au la kushangaza (hasa UK)rather cold
fairlywastanifairly easy

Matumizi

1Vielezi vya Namna: Jinsi Kitendo Kinavyofanyika

Vielezi vingi vya namna ni kivumishi + -ly. Vinaeleza kitendo.

Please drive carefully.
Tafadhali endesha kwa uangalifu.
kwa uangalifu → carefully
The children were playing quietly in their room.
Watoto walikuwa wakicheza kimya chumbani mwao.
She smiled happily when she saw the results.
Alitabasamu kwa furaha alipoona matokeo.
she: mwanamke
He closed the door gently.
Alifunga mlango taratibu.
he: mwanamume
The software updates automatically.
Programu hii hujisasisha yenyewe.
hu- = kila mara: Present Simple

2Vielezi Visivyofuata Kanuni: Well, Fast, Hard, Late, Early

Good huwa well. Fast, hard, late na early yana umbo lile lile la kivumishi. Hakuna neno fastly.

You speak English really well.
Unaongea Kiingereza vizuri sana.
vizuri → well, si good
Don't talk so fast — I can't follow you.
Usiongee haraka hivyo
siwezi kukuelewa.
My parents worked hard all their lives.
Wazazi wangu walifanya kazi kwa bidii maisha yao yote.
kwa bidii → hard, si hardly
The plane landed late because of the fog.
Ndege ilitua kwa kuchelewa kwa sababu ya ukungu.
We left early because of the traffic.
Tuliondoka mapema kwa sababu ya msongamano wa magari.

3Mitego: Hard na Hardly, Late na Lately

Hardly inamaanisha "karibu hapana", na lately inamaanisha "siku hizi, karibuni". Si vielezi vya hard na late. Hardly kwa kawaida huja kabla ya kitenzi kikuu (au baada ya can, be na vitenzi visaidizi vingine).

I worked hard yesterday.
Nilifanya kazi kwa bidii jana.
kwa nguvu nyingi
I hardly slept last night.
Karibu sikulala kabisa jana usiku.
karibu sikulala: hardly
I can hardly hear you.
Karibu sikusikii kabisa. / Ninakusikia kwa shida sana.
hardly = karibu siwezi
She arrived late.
Alifika kwa kuchelewa. / Alichelewa kufika.
si kwa wakati
Have you seen Mia lately?
Umemwona Mia siku hizi?
msemo wa kawaida: Present Perfect, tazama A2-16

4Kivumishi Baada ya Vitenzi vya Kuunganisha, Kielezi Baada ya Vitenzi vya Kitendo

Baada ya be, look, feel, smell, sound, taste na seem, tumia kivumishi: hapa vitenzi hivi vinaeleza hali. Baada ya vitenzi vya kitendo, tumia kielezi. Well inaweza pia kuwa kivumishi chenye maana ya "mzima, bila ugonjwa" (I don't feel well). Vitenzi vingine vya kuunganisha (get, become, go, turn) viko katika B1-32.

You look tired.
Unaonekana umechoka.
look = kuonekana → kivumishi; -me- ya hali → tired
She looked at me angrily.
Aliniangalia kwa hasira.
look at = kitendo → kielezi
This cake tastes delicious.
Keki hii ina ladha tamu sana.
taste + kivumishi
That sounds great!
Inasikika vizuri sana! / Safi sana!
Kiswahili: vizuri; Kiingereza: kivumishi great
I don't feel well today.
Sijisikii vizuri leo.
well = mzima (kivumishi)
The flowers smell lovely.
Maua yananukia vizuri.
Kiswahili: vizuri; Kiingereza: lovely (kivumishi)

5Mahali pa Vielezi vya Namna

Kielezi cha namna kwa kawaida huja baada ya kitenzi, au baada ya kitenzi + kitu (object). Usikiweke kati ya kitenzi na kitu chake. Kiswahili kina mpangilio huo huo wa kawaida.

She speaks Japanese fluently.
Anaongea Kijapani kwa ufasaha.
kitenzi + kitu + kielezi: sawa na Kiswahili
He answered the question correctly.
Alijibu swali kwa usahihi.
They walked slowly to the station.
Walitembea polepole hadi kituoni.
Read the instructions carefully.
Soma maelekezo kwa makini.

6Vielezi vya Kiwango: Very, Really, Extremely, Quite, Fairly, Pretty, Rather

Maneno haya huja kabla ya kivumishi au kielezi kingine na yanaonyesha nguvu yake. (Kiswahili huweka sana, kabisa, kiasi baada ya neno.) Quite ni ngumu kidogo: katika British English mara nyingi inamaanisha "kiasi, lakini si sana" (quite good = sawa tu); katika American English kwa kawaida inamaanisha "sana". Pretty si rasmi na ni ya kawaida katika British na American English; maana yake ni karibu sawa na quite, au nguvu kidogo zaidi. Rather ina nguvu kidogo kuliko fairly. Ni ya kawaida zaidi katika British English, na mara nyingi huenda na jambo baya au la kushangaza (rather cold, rather expensive). Fairly ndiyo dhaifu zaidi kati ya haya manne.

The exam was extremely difficult.
Mtihani ulikuwa mgumu mno.
extremely = kabisa, mno
I'm really sorry I'm late.
Samahani sana kwa kuchelewa.
Kiswahili: sana baada; Kiingereza: really kabla
The hotel was quite nice, but a bit noisy.
Hoteli ilikuwa nzuri kiasi, lakini ilikuwa na kelele kidogo.
UK: quite nice = nzuri kiasi
The test was fairly easy.
Jaribio lilikuwa rahisi kiasi.
He speaks very slowly.
Anaongea polepole sana.
kiwango + kielezi cha namna
The film was pretty good.
Filamu ilikuwa nzuri kiasi.
si rasmi: kama quite good
I'm pretty sure the shop closes at six.
Nina uhakika karibu kabisa kwamba duka hufungwa saa kumi na mbili jioni.
pretty sure = karibu nina uhakika
It's rather cold in here. Can I close the window?
Kuna baridi kiasi humu ndani. Nifunge dirisha?
rather: mara nyingi jambo lisilopendeza
The tickets were rather expensive.
Tiketi zilikuwa ghali kiasi.
ya kawaida zaidi katika UK English

Makosa ya Kawaida

❌She drives very careful.
✅She drives very carefully.
drive ni kitendo → kielezi.
❌He speaks English very good.
✅He speaks English very well.
Kwa vitendo, good → well.
❌She speaks fluently English.
✅She speaks English fluently.
Usiweke kielezi kati ya kitenzi na kitu chake.
❌You look beautifully.
✅You look beautiful.
look (= kuonekana) huchukua kivumishi.
❌I work very hardly.
✅I work very hard.
hardly inamaanisha "karibu hapana".
❌He drives too fastly.
✅He drives too fast.
fast tayari ni kielezi.
❌He arrived lately again.
✅He arrived late again.
lately = siku hizi; kwa kuchelewa = late.
❌The music sounds loudly.
✅The music sounds loud.
sound (= kusikika) + kivumishi.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Vizuri sana → "very good". Tunajua kwamba vizuri ni kielezi, lakini katika Kiingereza neno good ni rahisi na linasikika kila mahali, kwa hiyo wengi husema very good baada ya kitendo. Kwa kitendo, tumia well.

❌Wanjiku dances very good.
✅Wanjiku dances very well.
anacheza vizuri → dances well.
❌Our team defended good in the second half.
✅Our team defended well in the second half.
defend ni kitendo → well.

2. Sana → "too". Neno sana hutafsiriwa mara nyingi kama too: Chakula ni kitamu sana → The food is too sweet. Katika Kiingereza, too inamaanisha "kupita kiasi, zaidi ya inavyotakiwa" (tazama A2-08), kwa hiyo maana inakuwa ya kulalamika. Matumizi haya ni ya kawaida katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, lakini si ya kawaida kimataifa. Kwa sifa nzuri, tumia very au really.

⚠️(Unasifu harusi.) The wedding was too nice.
✅The wedding was really nice.
too nice inasikika kama "nzuri kupita kiasi", jambo baya.
⚠️(Unamshukuru mpishi.) This pilau is too delicious!
✅This pilau is really delicious!
Kwa sifa: very / really, si too.

3. Inasikika vizuri, kinanukia vizuri → kielezi baada ya sound, smell, taste. Katika Kiswahili tunasema Wazo hilo linasikika vizuri au Chakula kinanukia vizuri, kwa kielezi vizuri. Kwa Kiingereza, vitenzi hivi vinaeleza hali, kwa hiyo vinahitaji kivumishi. (Lakini I feel good na I feel well zote ni sahihi: well hapa ni kivumishi cha "mzima".)

❌Your plan sounds well.
✅Your plan sounds good.
sound + kivumishi: good, si well.
❌This chai tastes nicely.
✅This chai tastes nice.
taste + kivumishi: nice.

4. Pole pole → "slowly by slowly". Msemo huu unatokana na pole pole au kidogo kidogo, na ni wa kawaida sana katika Kiingereza cha Afrika Mashariki. Watu wa Kenya na Tanzania wataukuelewa, lakini si Kiingereza cha kawaida kimataifa. Tumia little by little, gradually au step by step.

⚠️My English is improving slowly by slowly.
✅My English is improving little by little.
slowly by slowly: wa Afrika Mashariki; kimataifa: little by little / gradually.

5. Kwa bidii → "hardly". Kwa sababu vielezi vingi huishia na -ly, ni rahisi kuongeza -ly kwenye hard. Lakini hardly inamaanisha "karibu hapana" — kinyume kabisa cha kwa bidii.

❌Baraka studied hardly for his exams.
✅Baraka studied hard for his exams.
studied hardly = karibu hakusoma kabisa.

Usichanganye

good na well — Good ni kivumishi: inaeleza nomino au huja baada ya be, look, sound. Well ni kielezi cha good — na pia kivumishi chenye maana ya "mzima". Kiswahili kinafanya tofauti hiyo hiyo: mzuri na vizuri.

She's a good cook.
Yeye ni mpishi mzuri.
kivumishi + nomino; yeye = she hapa
She cooks well.
Anapika vizuri.
kielezi baada ya kitendo
I'm not well.
Siko vizuri. / Ninaumwa.
well = mzima; not well = mgonjwa

look + kivumishi na look at + kielezi — Look (= kuonekana) huchukua kivumishi. Look at (= kuangalia) ni kitendo, kwa hiyo huchukua kielezi.

He looks happy.
Anaonekana mwenye furaha.
kuonekana → kivumishi
He looked at the photo sadly.
Aliangalia picha kwa huzuni.
kuangalia → kielezi

vielezi vya namna na vielezi vya marudio — Always, often, never husema mara ngapi, na huja kabla ya kitenzi kikuu. Tazama A1-15.

I always drive carefully.
Mimi huendesha gari kwa uangalifu siku zote.
marudio kabla ya kitenzi, namna baada yake

Tahajia na Matamshi

  • -ly haina msisitizo: /li/, fupi na nyepesi. Msisitizo unabaki pale ulipo katika kivumishi: careful → carefully /ˈkeəfəli/, happy → happily /ˈhæpɪli/ (msisitizo kwenye silabi ya kwanza). Kiswahili husisitiza silabi ya pili kutoka mwisho, kwa hiyo tunaelekea kusema "care-FU-lly"; weka nguvu mwanzoni.
  • Katika carefully, -ful- ni dhaifu sana: /fəl/. Usiitamke kama fu kamili.
  • Vivumishi vinavyoishia na -l (pamoja na -ful) huongeza tu -ly, kwa hiyo unapata -lly: careful → carefully, beautiful → beautifully, real → really, final → finally.
  • -y → -ily: easy → easily, busy → busily. Isipokuwa: shy → shyly; dry → dryly (pia drily, UK).
  • -ic → -ically, hutamkwa /ɪkli/ — silabi mbili tu: automatically /ˌɔːtəˈmætɪkli/. -al- haitamkwi; epuka matamshi kama "otomatikali". Isipokuwa: public → publicly.
  • quietly /ˈkwaɪətli/ ina silabi tatu, na t na l zinaungana bila irabu kati yao.
  • Usiongeze irabu mwishoni mwa fast /fɑːst/ (US /fæst/), hard /hɑːd/ (US /hɑːrd/) na well /wel/: si "fasti", "hadi" wala "weli".
  • friendly, lovely, lonely, silly huishia na -ly lakini ni vivumishi. Kueleza kitendo, sema in a friendly way.

Kanuni ya Dhahabu

Unaeleza mtu au kitu → kivumishi. Unaeleza jinsi kitendo kinavyofanyika → kielezi (kwa kawaida -ly). Kumbuka good → well (kama mzuri → vizuri), na hard, fast, late, early hayabadiliki. Baada ya be, look, feel, sound, smell, taste yanapoeleza hali, tumia kivumishi — hata kama Kiswahili kinasema vizuri.

Mazoezi

A. Muundo

Andika kielezi sahihi kutoka kwa neno lililo kwenye mabano.

  1. She closed the door (quiet).
  2. My brother plays the guitar very (good).
  3. They worked (hard) to finish the project.
  4. The baby is sleeping (peaceful).
  5. He answered (angry).
  6. The doors open (automatic).

B. Maana

Chagua jibu linalolingana na maana.

  1. Chagua jibu sahihi: This milk smells ….
  2. Chagua jibu sahihi: I can … hear you — the music is too loud.
  3. Chagua jibu sahihi: The bus came … again, so I missed the start of the film.
  4. Chagua jibu sahihi: The answer was … simple.
  5. Andika upya kwa kielezi: He is a careful driver. He drives .
  6. Chagua neno lisilo rasmi lenye maana karibu sawa na quite: The party was … good.

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. He reads very slow.
  2. She speaks very well English.
  3. Don't drive so fastly!
  4. You look really tired today.

D. Katika Muktadha

Kamilisha ujumbe kwa umbo sahihi la neno lililo kwenye mabano: kivumishi au kielezi.

A message to a friend
Hi Sam! My new job is going 17 (good). My boss is 18 (real) nice, and the work isn't too difficult. I work 19 (hard), but I always leave the office 20 (early) on Fridays. The only problem: my colleague talks very 21 (loud) on the phone, and I can 22 (hard) think!

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza kuhusu wewe na watu unaowajua.

  1. Andika sentensi mbili kuhusu jinsi unavyofanya mambo: jambo moja unalofanya vizuri na jambo moja unalofanya vibaya.
  2. Mweleze rafiki yako kwa kivumishi kimoja na kielezi kimoja.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A1-15 Always, Usually, Never kwa Kiswahili: Mara Ngapi na Mahali pa Neno
    Weka always mahali sahihi: She is late for class.
  2. A2-08 As… As, Too na Enough kwa Kiswahili: Sawa na, Mno na -a Kutosha
    Weka enough mahali sahihi: The room isn't (big) for ten people.
  3. A2-06 Comparatives kwa Kiswahili: Bigger, More Beautiful — Kulinganisha Vitu Viwili
    My sister is a (careful) driver than me.
Majibu

A. Muundo

  1. quietly
  2. well
  3. hard
  4. peacefully
  5. angrily
  6. automatically

B. Maana

  1. bad
  2. hardly
  3. late
  4. extremely
  5. carefully
  6. pretty

C. Tafuta Kosa

  1. He reads very slowly.
  2. She speaks English very well.
  3. Don't drive so fast!
  4. ✓ You look really tired today.

D. Katika Muktadha

  1. well
  2. really
  3. hard
  4. early
  5. loudly
  6. hardly

E. Zamu Yako

  1. I cook quite well. I sing really badly!
  2. My friend Ana is very calm. She always speaks slowly and quietly.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. She is always late for class.
  2. The room isn't big enough for ten people.
  3. more careful
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play