Adverbs kwa Kiswahili: Quickly, Well, Hard na Vielezi vya Namna
Adverbs: Quickly, Well, Hard
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kusema jinsi mtu anavyofanya jambo kwa kutumia vielezi vya namna (adverbs of manner: quickly, carefully, well, hard), kuchagua kati ya kivumishi (adjective) na kielezi (adverb), kuweka kielezi mahali sahihi, na kufanya kivumishi kiwe na nguvu zaidi au kidogo kwa very, really, extremely, quite, fairly, pretty na rather.
Wazo Kuu
Kivumishi na kielezi vyote vinaeleza, lakini vinaeleza vitu tofauti. Kivumishi (adjective) kinaeleza nomino — mtu au kitu: a careful driver (dereva makini). Kielezi cha namna (adverb of manner) kinaeleza kitenzi — kitendo, na jinsi kinavyofanyika: She drives carefully. (Anaendesha gari kwa uangalifu.)
Fikiria mtangazaji wa mpira redioni. Wakati mwingine anamweleza mchezaji: a quick player, a careful player, a good player. Maneno hayo ni vivumishi. Wakati mwingine anaeleza kile mchezaji anachofanya: He moves quickly. He passes the ball carefully. He plays well. Maneno hayo ni vielezi. Ili kuchagua, jiulize: je, ninaeleza mtu au kitu (she is careful), au jinsi anavyofanya jambo (she works carefully)?
Kuna mtego mmoja. Baadhi ya vitenzi — look, feel, smell, sound, taste — mara nyingi havielezi kitendo. Vinaeleza jinsi kitu kilivyo au kinavyoonekana. Kama be, hufuatwa na kivumishi: You look tired. This soup smells good.
Habari njema kwetu wazungumzaji wa Kiswahili: Kiswahili nacho kinatofautisha kivumishi na kielezi. Mzuri ni kivumishi (mpishi mzuri), na vizuri ni kielezi (anapika vizuri). Hii ndiyo tofauti ile ile ya good na well.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili hutengeneza vielezi vya namna kwa njia tatu kuu: kiambishi vi- kwenye shina la kivumishi (vizuri, vibaya), kwa + nomino (kwa uangalifu, kwa haraka, kwa furaha), au maneno yenyewe kama polepole na haraka. Kiingereza kina njia moja kuu: kivumishi + -ly. Mpangilio wa maneno ni sawa katika lugha zote mbili: kielezi huja baada ya kitenzi na kitu (object). Tofauti kubwa iko kwenye maneno ya kiwango: Kiswahili huweka sana baada ya neno, lakini Kiingereza huweka very kabla yake.
| Kiswahili | Kiingereza | Maoni |
|---|---|---|
| mpishi mzuri / anapika vizuri | a good cook / she cooks well | -zuri → vizuri; good → well: sawa kabisa |
| Endesha kwa uangalifu. | Drive carefully. | kwa + nomino → kivumishi + -ly |
| Walitembea polepole. | They walked slowly. | neno moja la Kiswahili; Kiingereza: slow + -ly |
| Wazazi wangu walifanya kazi kwa bidii. | My parents worked hard. | hard haibadiliki; hardly ni neno lingine |
| Anaongea Kijapani kwa ufasaha. | She speaks Japanese fluently. | kitenzi + kitu + kielezi: mpangilio sawa |
| Unaonekana umechoka. | You look tired. | look (= kuonekana) + kivumishi |
| Maua yananukia vizuri. | The flowers smell lovely. | Kiswahili: vizuri (kielezi); Kiingereza: kivumishi |
| baridi sana / ghali kiasi | very cold / fairly expensive | Kiswahili: baada ya neno; Kiingereza: kabla |
Angalia mstari wa saba. Baada ya smell, sound, taste, Kiswahili mara nyingi hutumia kielezi vizuri (inasikika vizuri, kinanukia vizuri), lakini Kiingereza kinahitaji kivumishi: That sounds great. It smells lovely. Pia, neno sana lina maana nyingi (very, a lot, hard), na hutafsiriwa mara nyingi kama too — ambalo kwa Kiingereza linamaanisha "kupita kiasi".
Muundo
Vielezi vya kawaida: kivumishi + -ly
| Kivumishi | Kanuni | Kielezi |
|---|---|---|
| slow, quick, careful, quiet | + -ly | slowly, quickly, carefully, quietly |
| happy, easy, angry | konsonanti + -y → -ily | happily, easily, angrily |
| gentle, terrible, simple | -le → -ly | gently, terribly, simply |
| automatic, dramatic | -ic → -ically | automatically, dramatically |
Vielezi visivyofuata kanuni (irregular)
| Kivumishi | Kielezi | Mfano |
|---|---|---|
| good | well | She sings well. |
| fast | fast | He drives fast. |
| hard | hard | They work hard. |
| late | late | The bus arrived late. |
| early | early | I got up early. |
Mitego: maneno yanayofanana, maana tofauti
| Neno | Maana | Mfano |
|---|---|---|
| hard | kwa bidii, kwa nguvu | She studies hard. |
| hardly | karibu hapana; kwa shida | I can hardly hear you. |
| late | kwa kuchelewa | He came late. |
| lately | siku hizi, karibuni | Have you seen her lately? |
Vielezi vya kiwango (adverbs of degree) + kivumishi au kielezi
| Neno | Nguvu | Mfano |
|---|---|---|
| extremely | nguvu kubwa sana | extremely cold |
| really / very | nguvu | really tired, very quickly |
| quite | wastani (UK) — mara nyingi nguvu (US) | quite good |
| pretty | wastani hadi nguvu (si rasmi) | pretty good |
| rather | wastani hadi nguvu; mara nyingi jambo baya au la kushangaza (hasa UK) | rather cold |
| fairly | wastani | fairly easy |
Matumizi
1Vielezi vya Namna: Jinsi Kitendo Kinavyofanyika
Vielezi vingi vya namna ni kivumishi + -ly. Vinaeleza kitendo.
2Vielezi Visivyofuata Kanuni: Well, Fast, Hard, Late, Early
Good huwa well. Fast, hard, late na early yana umbo lile lile la kivumishi. Hakuna neno fastly.
3Mitego: Hard na Hardly, Late na Lately
Hardly inamaanisha "karibu hapana", na lately inamaanisha "siku hizi, karibuni". Si vielezi vya hard na late. Hardly kwa kawaida huja kabla ya kitenzi kikuu (au baada ya can, be na vitenzi visaidizi vingine).
4Kivumishi Baada ya Vitenzi vya Kuunganisha, Kielezi Baada ya Vitenzi vya Kitendo
Baada ya be, look, feel, smell, sound, taste na seem, tumia kivumishi: hapa vitenzi hivi vinaeleza hali. Baada ya vitenzi vya kitendo, tumia kielezi. Well inaweza pia kuwa kivumishi chenye maana ya "mzima, bila ugonjwa" (I don't feel well). Vitenzi vingine vya kuunganisha (get, become, go, turn) viko katika B1-32.
5Mahali pa Vielezi vya Namna
Kielezi cha namna kwa kawaida huja baada ya kitenzi, au baada ya kitenzi + kitu (object). Usikiweke kati ya kitenzi na kitu chake. Kiswahili kina mpangilio huo huo wa kawaida.
6Vielezi vya Kiwango: Very, Really, Extremely, Quite, Fairly, Pretty, Rather
Maneno haya huja kabla ya kivumishi au kielezi kingine na yanaonyesha nguvu yake. (Kiswahili huweka sana, kabisa, kiasi baada ya neno.) Quite ni ngumu kidogo: katika British English mara nyingi inamaanisha "kiasi, lakini si sana" (quite good = sawa tu); katika American English kwa kawaida inamaanisha "sana". Pretty si rasmi na ni ya kawaida katika British na American English; maana yake ni karibu sawa na quite, au nguvu kidogo zaidi. Rather ina nguvu kidogo kuliko fairly. Ni ya kawaida zaidi katika British English, na mara nyingi huenda na jambo baya au la kushangaza (rather cold, rather expensive). Fairly ndiyo dhaifu zaidi kati ya haya manne.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Vizuri sana → "very good". Tunajua kwamba vizuri ni kielezi, lakini katika Kiingereza neno good ni rahisi na linasikika kila mahali, kwa hiyo wengi husema very good baada ya kitendo. Kwa kitendo, tumia well.
2. Sana → "too". Neno sana hutafsiriwa mara nyingi kama too: Chakula ni kitamu sana → The food is too sweet. Katika Kiingereza, too inamaanisha "kupita kiasi, zaidi ya inavyotakiwa" (tazama A2-08), kwa hiyo maana inakuwa ya kulalamika. Matumizi haya ni ya kawaida katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, lakini si ya kawaida kimataifa. Kwa sifa nzuri, tumia very au really.
3. Inasikika vizuri, kinanukia vizuri → kielezi baada ya sound, smell, taste. Katika Kiswahili tunasema Wazo hilo linasikika vizuri au Chakula kinanukia vizuri, kwa kielezi vizuri. Kwa Kiingereza, vitenzi hivi vinaeleza hali, kwa hiyo vinahitaji kivumishi. (Lakini I feel good na I feel well zote ni sahihi: well hapa ni kivumishi cha "mzima".)
4. Pole pole → "slowly by slowly". Msemo huu unatokana na pole pole au kidogo kidogo, na ni wa kawaida sana katika Kiingereza cha Afrika Mashariki. Watu wa Kenya na Tanzania wataukuelewa, lakini si Kiingereza cha kawaida kimataifa. Tumia little by little, gradually au step by step.
5. Kwa bidii → "hardly". Kwa sababu vielezi vingi huishia na -ly, ni rahisi kuongeza -ly kwenye hard. Lakini hardly inamaanisha "karibu hapana" — kinyume kabisa cha kwa bidii.
Usichanganye
good na well — Good ni kivumishi: inaeleza nomino au huja baada ya be, look, sound. Well ni kielezi cha good — na pia kivumishi chenye maana ya "mzima". Kiswahili kinafanya tofauti hiyo hiyo: mzuri na vizuri.
look + kivumishi na look at + kielezi — Look (= kuonekana) huchukua kivumishi. Look at (= kuangalia) ni kitendo, kwa hiyo huchukua kielezi.
vielezi vya namna na vielezi vya marudio — Always, often, never husema mara ngapi, na huja kabla ya kitenzi kikuu. Tazama A1-15.
Tahajia na Matamshi
- -ly haina msisitizo: /li/, fupi na nyepesi. Msisitizo unabaki pale ulipo katika kivumishi: careful → carefully /ˈkeəfəli/, happy → happily /ˈhæpɪli/ (msisitizo kwenye silabi ya kwanza). Kiswahili husisitiza silabi ya pili kutoka mwisho, kwa hiyo tunaelekea kusema "care-FU-lly"; weka nguvu mwanzoni.
- Katika carefully, -ful- ni dhaifu sana: /fəl/. Usiitamke kama fu kamili.
- Vivumishi vinavyoishia na -l (pamoja na -ful) huongeza tu -ly, kwa hiyo unapata -lly: careful → carefully, beautiful → beautifully, real → really, final → finally.
- -y → -ily: easy → easily, busy → busily. Isipokuwa: shy → shyly; dry → dryly (pia drily, UK).
- -ic → -ically, hutamkwa /ɪkli/ — silabi mbili tu: automatically /ˌɔːtəˈmætɪkli/. -al- haitamkwi; epuka matamshi kama "otomatikali". Isipokuwa: public → publicly.
- quietly /ˈkwaɪətli/ ina silabi tatu, na t na l zinaungana bila irabu kati yao.
- Usiongeze irabu mwishoni mwa fast /fɑːst/ (US /fæst/), hard /hɑːd/ (US /hɑːrd/) na well /wel/: si "fasti", "hadi" wala "weli".
- friendly, lovely, lonely, silly huishia na -ly lakini ni vivumishi. Kueleza kitendo, sema in a friendly way.
Kanuni ya Dhahabu
Unaeleza mtu au kitu → kivumishi. Unaeleza jinsi kitendo kinavyofanyika → kielezi (kwa kawaida -ly). Kumbuka good → well (kama mzuri → vizuri), na hard, fast, late, early hayabadiliki. Baada ya be, look, feel, sound, smell, taste yanapoeleza hali, tumia kivumishi — hata kama Kiswahili kinasema vizuri.
Mazoezi
A. Muundo
Andika kielezi sahihi kutoka kwa neno lililo kwenye mabano.
-
She closed the door (quiet).
-
My brother plays the guitar very (good).
-
They worked (hard) to finish the project.
-
The baby is sleeping (peaceful).
-
He answered (angry).
-
The doors open (automatic).
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: This milk smells ….
-
Chagua jibu sahihi: I can … hear you — the music is too loud.
-
Chagua jibu sahihi: The bus came … again, so I missed the start of the film.
-
Chagua jibu sahihi: The answer was … simple.
-
Andika upya kwa kielezi: He is a careful driver. He drives .
-
Chagua neno lisilo rasmi lenye maana karibu sawa na quite: The party was … good.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
He reads very slow.
-
She speaks very well English.
-
Don't drive so fastly!
-
You look really tired today.
D. Katika Muktadha
Kamilisha ujumbe kwa umbo sahihi la neno lililo kwenye mabano: kivumishi au kielezi.
Hi Sam! My new job is going 17 (good). My boss is 18 (real) nice, and the work isn't too difficult. I work 19 (hard), but I always leave the office 20 (early) on Fridays. The only problem: my colleague talks very 21 (loud) on the phone, and I can 22 (hard) think!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu wewe na watu unaowajua.
-
Andika sentensi mbili kuhusu jinsi unavyofanya mambo: jambo moja unalofanya vizuri na jambo moja unalofanya vibaya.
-
Mweleze rafiki yako kwa kivumishi kimoja na kielezi kimoja.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-15 Always, Usually, Never kwa Kiswahili: Mara Ngapi na Mahali pa Neno Weka always mahali sahihi: She is late for class.
-
A2-08 As… As, Too na Enough kwa Kiswahili: Sawa na, Mno na -a Kutosha Weka enough mahali sahihi: The room isn't (big) for ten people.
-
A2-06 Comparatives kwa Kiswahili: Bigger, More Beautiful — Kulinganisha Vitu Viwili My sister is a (careful) driver than me.
Majibu
A. Muundo
- quietly
- well
- hard
- peacefully
- angrily
- automatically
B. Maana
- bad
- hardly
- late
- extremely
- carefully
- pretty
C. Tafuta Kosa
- He reads very slowly.
- She speaks English very well.
- Don't drive so fast!
- ✓ You look really tired today.
D. Katika Muktadha
- well
- really
- hard
- early
- loudly
- hardly
E. Zamu Yako
- I cook quite well. I sing really badly!
- My friend Ana is very calm. She always speaks slowly and quietly.
F. Marudio Mchanganyiko
- She is always late for class.
- The room isn't big enough for ten people.
- more careful
