Subject-Verb Agreement кыргызча: news is, police are – ээ менен этиштин ылайыкташуусу
Subject-Verb Agreement: Tricky Nouns
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз кыйын ээлерден кийин жекелик же көптүк этишти туура тандай аласыз: news жана advice сыяктуу саналбоочу зат атоочтор, police жана clothes сыяктуу көптүк зат атоочтор, team сыяктуу жамдама зат атоочтор, everyone жана each сыяктуу сөздөр, neither… nor, one of the… жана ten dollars сыяктуу өлчөмдөр.
Негизги ой
Негизги эреже жөнөкөй: жекелик ээ жекелик этиш менен келет (The car is), көптүк ээ көптүк этиш менен келет (The cars are). Кыйынчылык мында: зат атоочтун сырткы түрүнө дайыма ишене албайсыз.
News -s менен бүтөт, бирок ал жекелик. Police сөзүндө -s жок, бирок ал көптүк. Ten kilometres көптүк сыяктуу көрүнөт, бирок биз аны бир аралык катары ойлойбуз.
Этиш баш санап жатат деп элестетиңиз. Ал ээнин жазылышына карабайт. Ал бир гана нерсени сурайт: англис тили бул ээни бир нерсе катары көрөбү, же көп нерсе катары көрөбү? Бул сабактагы топторду үйрөнсөңүз, жоопту билесиз. Колдонуу эки түрдүү болгон жерде, мисалы британ жана америка англисчесиндеги жамдама зат атоочтордо, эки вариантты тең үйрөнөсүз.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча үчүнчү жакта этиш санды дайыма көрсөтө бербейт: «Балдар ойноп жатат» да, «Балдар ойноп жатышат» да туура, ал эми «Кийимим нымдуу» сыяктуу сүйлөмдө is / are сыяктуу этиш такыр айтылбайт. Англисчеде болсо ар бир сүйлөмдө тандоо керек: is же are, has же have, -s бар же жок. Мындан тышкары, кыргыз жана англис тилдери кээ бир нерселерди башкача санашат. Кыргызча -лар жалгай турган «жаңылыктар», «кеңештер», «маалыматтар», «эмеректер» англисчеде саналбоочу жана жекелик этиш менен келет. Тескерисинче, кыргызча жекелик «кийим», «мал», «көз айнек», «шым» англисчеде дайыма көптүк. Ал эми ар бир, -дын бири жана сумма («он доллар») боюнча кыргызча жана англисче бирдей ойлойт.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Жаңылыктар саат алтыда берилет. | The news is on at six. | кыргызча көптүк; news – жекелик этиш |
| Кеңешиңиз абдан пайдалуу болду. | Your advice was really helpful. | кыргызча «кеңеш» саналат; advice – саналбоочу, көптүгү жок |
| Кийимим али нымдуу. | My clothes are still wet. | кыргызча жекелик; clothes – дайыма көптүк |
| Полиция эки кишини издеп жатат. | The police are looking for two men. | кыргызча этиш санды көрсөтпөйт; police – көптүк этиш |
| Баары келишти. | Everyone has come. | кыргызча «баары» менен этиш көбүнчө көптүктө; everyone – жекелик этиш |
| Ар бир бөлмөдө ванна бар. | Each room has its own bathroom. | Бул жерде да ушундай: «ар бир» + жекелик |
| Кесиптештеримдин бири беш тилде сүйлөйт. | One of my colleagues speaks five languages. | Бул жерде да ушундай: «-дын бири» = one of + көптүк зат атооч + жекелик этиш |
| Сэндвич үчүн он доллар көп. | Ten dollars is a lot for a sandwich. | Бул жерде да ушундай: сумма бир бүтүн; англисче dollars көптүктө, бирок этиш жекелик |
| Команда кийинүүчү бөлмөдө майрамдап жатышат. | The team are celebrating in the changing room. | кыргызча -ыш оюнчуларды өзүнчө көрсөтөт; британ англисчесинде көптүк этиш |
Кыскасы: этишти зат атоочтун түрүнө эмес, маанисине карап тандаңыз. Кыргызча -лар менен айтылган news, advice, information, furniture – жекелик; кыргызча жекелик clothes, police, cattle, glasses – көптүк; «баары» = everyone – жекелик.
Түзүлүшү
| Ээнин түрү | Этиш | Мисалдар |
|---|---|---|
| саналбоочу зат атоочтор (-s менен бүтсө да же саналуучу сыяктуу көрүнсө да) | жекелик | news, information, advice, furniture, luggage, equipment, research, homework, progress |
| дайыма көптүк зат атоочтор | көптүк | police, cattle, clothes, goods, belongings, trousers, scissors, glasses (= көз айнек), surroundings |
| жамдама зат атоочтор (топ) | жекелик (UK жана US) же көптүк (негизинен UK) | family, team, government, staff, company, audience, committee, class |
| everyone, everybody, someone, nobody, each, every + зат атооч | жекелик | Everyone is… Each student has… |
| neither… nor / either… or | этишке жакыныраак ээ менен ылайыкташат | Neither the manager nor the workers are… |
| one of the + көптүк зат атооч | жекелик (one менен ылайыкташат) | One of my friends lives in Rome. |
| бир бүтүн катары көрүлгөн акча, убакыт, аралык же салмак | жекелик | Ten dollars is enough. Two hours is a long time. |
Singular they (жекелик маанидеги they)
| Ээ | Ат атооч | Этиш |
|---|---|---|
| everyone, someone, nobody; жынысы белгисиз же маанилүү эмес бир адам | they / their / them | they менен көптүк форма: Someone left their umbrella. Tell them they're welcome. |
Колдонулушу
1Саналбоочу зат атоочтор – жекелик этиш
Кээ бир зат атоочтор -s менен бүтөт же саналуучу нерсе сыяктуу көрүнөт, бирок англисчеде алар саналбоочу A1-24. Алар жекелик этиш менен келет, алдына a / an коюлбайт жана көптүк формасы жок. Аларды саноо үчүн a piece of / an item of колдонуңуз. -ics менен бүткөн илимдердин аттары да жекелик: Physics was my favourite subject. Maths (UK) / math (US) да жекелик. Кыргызча бул сөздөрдүн көбү -лар менен айтылат, ошондуктан этишти өзгөчө көзөмөлдөңүз.
2Дайыма көптүк зат атоочтор
Кээ бир зат атоочтор дайыма көптүк. Police жана cattle сөздөрүндө -s жок, бирок алар көптүк этиш менен келет. Clothes, goods, belongings жана trousers, scissors, glasses (= көз айнек) сыяктуу эки бөлүктөн турган нерселер да көптүк (бирок a pair of glasses is). People – жөн гана person сөзүнүн туура эмес көптүк формасы, ошондуктан ал да көптүк этиш менен келет. Кыргызча «кийим», «мал», «шым», «кайчы», «көз айнек» – жекелик, ушул жерде этияттаңыз.
3Жамдама зат атоочтор – жекелик же көптүк
Жамдама зат атооч бир топту атайт. Америка англисчесинде ал көбүнчө жекелик этиш менен келет. Британ англисчесинде ал жекелик этиш менен (топ бир бүтүн катары) же көптүк этиш менен (мүчөлөрү өзүнчө адамдар катары) келе алат. Бир сүйлөмдүн ичинде бир тандоону сактаңыз (The team is proud of its… / The team are proud of their…). Кыргызча да «Команда жеңди» жана «Команда кубанып жатышат» дей алабыз: -ыш мүчөсү мүчөлөрдү өзүнчө көрсөтөт.
4Everyone, each, every – жекелик этиш; singular they
Everyone, everybody, someone, nobody, each жана every + зат атооч көп адамды билдирсе да, жекелик этиш менен келет. Аларга кайра шилтеген ат атооч көбүнчө they / their / them болот («singular they»). They дайыма көптүк форма менен келет (they are), бир адамды билдирсе да. Each көптүк ээден кийин турса, этиш көптүк болот: They each have a key. Кыргызча «баары» менен этиш көбүнчө көптүктө турат («Баары келишти»), ошондуктан everyone менен жекелик этишти өзүнчө жаттаңыз.
5Neither… nor / either… or; one of the…
Neither… nor жана either… or менен этиш өзүнө жакыныраак турган ээ менен ылайыкташат. (Бейрасмий оозеки кепте эки ээ тең жекелик болсо да, көптүк этиш көп угулат: Neither Anna nor Leo are coming.) One of the + көптүк зат атооч менен этиш one менен ылайыкташат, ошондуктан жекелик. Кыргызча «-дын бири» да ушундай иштейт: «досторумдун бири» – көптүк зат атооч, бирок бир адам.
6Бир бүтүн катары көрүлгөн өлчөмдөр
Акча, убакыт, аралык же салмак бир бүтүн катары көрүлсө, жекелик этиш колдонуңуз. Кыргызча сандан кийин зат атооч жекелик турат («он доллар», «үч жума»), ошондуктан бул ой сизге тааныш. Англисчеде гана зат атооч көптүктө турат (dollars, weeks), бирок этиш жекелик бойдон калат.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Маалыматтар», «жабдыктар» → көптүк этиш. Кыргызча «маалыматтар», «жабдыктар», «үй тапшырмалары» деп -лар жалгайбыз, ошондуктан этишти да көптүккө коюп жиберүү оңой. Англисче information, equipment, homework саналбоочу: этиш жекелик, -s жок.
2. «Кийим», «мал», «шым» → жекелик этиш. Кыргызча бул сөздөр жекелик: «Атамдын малы жайлоодо», «Жаңы шымым узун». Англисче cattle, jeans, trousers, clothes дайыма көптүк: этиш да, ат атооч да (they / them) көптүк болот.
3. «Баары келишти» → everyone + көптүк этиш. Кыргызча «баары» менен этиш көбүнчө -ыш мүчөсүн алат: «Баары чарчап, бирок кубанып калышты», «Баары даамдап көрүшкөн». Англисче everyone жана everybody көп адамды билдирсе да, жекелик этиш менен келет.
4. «Бир классташым» → one of my + жекелик зат атооч. Кыргызча «менин бир классташым» деп бир сөзүнөн кийин жекелик зат атооч колдонобуз. Англисче one of my… тизмегинен кийин зат атооч көптүктө турат, ал эми этиш one менен ылайыкташып, жекелик болот.
Чаташтырбаңыз
a number of жана the number of – көптүк этиш жана жекелик этиш. Кыргызча «бир нече конок» жана «коноктордун саны» деп да айырмалайбыз. B2-19 караңыз.
people, persons жана peoples – People – person сөзүнүн кадимки көптүк формасы. Persons өтө расмий же юридикалык сөз. A people / peoples эл же улут дегенди билдирет.
both… and жана neither… nor – Both… and дайыма көптүк этиш менен келет; neither… nor жакыныраак ээге ылайыкташат. B1-30 караңыз.
none of + көптүк зат атооч – жекелик да, көптүк да этиш болот; B1-30 караңыз. The majority, one in five жана a total of менен ылайыкташуу C2-07 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- news /njuːz/ (UK), /nuːz/ (US): акыркы тыбыш – /z/, бирок бул көптүк мүчөсү эмес. Аягындагы /z/ үндүү бойдон калсын, аны /s/ кылып катуулатпаңыз.
- clothes /kləʊðz/ (UK), /kloʊðz/ (US): /ð/ тыбышы кыргыз тилинде жок. Тилдин учун тиштердин ортосуна коюп, үн менен айтыңыз. Тез кепте clothes көбүнчө close /kləʊz/ сыяктуу угулат, бул да кадимки нерсе.
- police /pəˈliːs/: басым экинчи муунга түшөт, биринчи муундагы /ə/ кыска жана алсыз. Аны толук «по» деп айтпаңыз.
- furniture /ˈfɜːnɪtʃə/ жана luggage /ˈlʌɡɪdʒ/: басым биринчи муунда. Кыргызча адатка салып акыркы муунга басым койбоңуз. /ɜː/ жана /ʌ/ – кыргыз тилинде жок тыбыштар.
- cattle /ˈkætl/: /æ/ тыбышы кыргызча «а» да, «э» да эмес; оозду кенен ачып, тилди ылдый коюңуз.
- equipment /ɪˈkwɪpmənt/: /kw/ айкалышында эриндер томолоктолот, бирок тиштер эринге тийбейт. «эквипмент» деп в айтпаңыз.
Алтын эреже
Этиш жазылышка эмес, мааниге ылайыкташат: бир нерсе → жекелик, көп нерсе → көптүк. Кыйын топторду жаттаңыз: news / advice (жекелик), police / clothes (көптүк), team / family (жекелик, британ англисчесинде көптүк да болот), everyone / each (жекелик), бир бүтүн өлчөм (жекелик). Кыргызча -лар же анын жоктугу бул жерде жардам бербейт.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз же туура вариантты тандаңыз.
-
The information you sent ___ … very useful.
-
The police ___ … closed the road.
-
Everybody (know) the answer.
-
One of the windows (be) broken.
-
Two hours (be) too long to wait.
-
Someone has left coat in the hall. (ким экени белгисиз)
B. Мааниси
Маанисине ылайык жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: Neither the teacher nor the students … ready.
-
Туура жоопту тандаңыз: Either my parents or my aunt … coming to the concert.
-
Кайсы сүйлөм команданы өзүнчө оюнчулар катары көрөт (британ англисчеси)?
-
Туура жоопту тандаңыз: Economics … my favourite subject.
-
Туура жоопту тандаңыз: Each of the rooms … a balcony.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
We bought some new furnitures for the flat.flat (UK) = apartment (US)
-
My trousers is too short.
-
The news were shocking.
-
My family lives in a small town.
D. Текстте
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз.
Hi Sam, moving day was chaos! All our furniture 16 (be) still in boxes, and our luggage 17 (not / arrive) yet. The neighbours 18 (be) friendly, though — everyone 19 (have) offered to help. One of them 20 (work) as a builder! The bad news 21 (be) that the internet doesn't work. Neither the router nor the cables 22 (seem) to be the problem.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Үй-бүлөңүз же өзүңүз билген бир команда жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз: бирөө жекелик этиш менен, экинчиси көптүк этиш менен.
-
Акча же убакыт жөнүндө жекелик этиш менен бир сүйлөм жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B2-19 Few же A Few? Little же A Little? Сан-өлчөм сөздөрү кыргызча A number of students ___ … complained.
-
B1-30 Both, either, neither, all, none, each, every кыргызча: «экөө тең», «бири да», «ар бир» Both Anna and Leo ___ … coming.
-
A1-24 Саналуучу жана саналбоочу зат атоочтор, some жана any кыргызча Can you give me some ___ … about the course?
Жооптор
A. Түзүлүшү
- was
- have
- knows
- is / was
- is
- their / his or her
B. Мааниси
- were
- is
- The team are arguing about who should be captain.
- is
- has
C. Катаны табыңыз
- We bought some new furniture for the flat. / We bought some new pieces of furniture for the flat.
- My trousers are too short.
- The news was shocking.
- ✓ My family lives in a small town.
D. Текстте
- is / was
- hasn't arrived / has not arrived / hadn't arrived / had not arrived
- are / were
- has / had
- works / worked
- is / was
- seem / seemed
E. Сиздин кезегиңиз
- My family lives in the north. My family are all very tall.
- Twenty minutes is enough for a quick lunch.
F. Аралаш кайталоо
- have
- are
- information
