Subject-Verb Agreement kwa Kiswahili: News Is, Police Are na Nomino Ngumu
Subject-Verb Agreement: Tricky Nouns
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuchagua kitenzi cha umoja au cha wingi baada ya viima vigumu: nomino zisizohesabika kama news na advice, nomino za wingi kama police na clothes, nomino za kikundi kama team, maneno kama everyone na each, neither… nor, one of the… na kiasi kama ten dollars.
Wazo Kuu
Kanuni ya msingi ni rahisi: kiima cha umoja huchukua kitenzi cha umoja (The car is), na kiima cha wingi huchukua kitenzi cha wingi (The cars are). Tatizo ni kwamba huwezi kuamini sura ya nomino kila wakati.
News inaishia na -s, lakini ni umoja. Police haina -s, lakini ni wingi. Ten kilometres inaonekana kuwa wingi, lakini tunaiona kama umbali mmoja.
Fikiria kitenzi kinahesabu vichwa. Hakiangalii tahajia ya kiima. Kinauliza: je, Kiingereza kinakiona kiima hiki kama kitu kimoja au kama vitu vingi? Jifunze makundi ya somo hili, nawe utajua jibu. Pale ambapo matumizi yanatofautiana — kwa mfano nomino za kikundi katika British English na American English — utajifunza njia zote mbili.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, wazo la kukubaliana si geni hata kidogo: Kiswahili kinaweka kiambishi cha kiima kwenye kila kitenzi (mtoto anacheza, watoto wanacheza, nguo zimekauka). Tatizo ni kwamba nomino zetu na nomino za Kiingereza hazihesabiwi kwa njia moja. Mizigo, vifaa, samani, taarifa zinaweza kuwa wingi kwa Kiswahili, lakini luggage, equipment, furniture, information ni umoja usiohesabika kwa Kiingereza.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili huonyesha umoja na wingi kwa kiambishi cha kiima kwenye kitenzi (a- / wa-, i- / zi-, li- / ya-). Mara nyingi huchagua wingi pale Kiingereza kinapochagua umoja: zi, ya, vi za wingi zinageuka kuwa is / has kwa Kiingereza. Lakini kuna pande zinazofanana pia: kila mtu ni umoja kama everyone, na mmoja wa… huchukua kitenzi cha umoja kama one of….
| Kiswahili | Kiswahili kinaona | Kiingereza |
|---|---|---|
| Mizigo yetu bado haijafika. | wingi (mizigo) | Our luggage hasn't arrived yet. |
| Taarifa hizi zimepitwa na wakati. | wingi | The information is out of date. |
| Polisi wanawatafuta wanaume wawili. | wingi (wa-) | The police are looking for two men. |
| Miwani yako iko mezani. | kitu kimoja (jozi moja) | Your glasses are on the table. |
| Kila mtu anakaribishwa. | umoja | Everyone is welcome. |
| Mmoja wa wenzangu anazungumza lugha tano. | umoja | One of my colleagues speaks five languages. |
| Shilingi elfu kumi zinatosha. | wingi (zi-) | Ten thousand shillings is enough. |
Angalia safu ya kwanza, ya pili na ya mwisho: Kiswahili kinasema wingi, Kiingereza kinasema umoja. Safu ya nne ni kinyume chake: tunaiona miwani yako kama kitu kimoja, lakini glasses ni wingi. Na safu ya tano na ya sita: hapa Kiswahili na Kiingereza vinafanya kazi sawa kabisa.
Muundo
| Aina ya kiima | Kitenzi | Mifano |
|---|---|---|
| nomino zisizohesabika (hata zikiwa na -s, au zikionekana kama zinahesabika) | umoja | news, information, advice, furniture, luggage, equipment, research, homework, progress |
| nomino ambazo daima ni wingi | wingi | police, cattle, clothes, goods, belongings, trousers, scissors, glasses (= miwani), surroundings |
| nomino za kikundi (collective nouns) | umoja (UK na US) au wingi (hasa UK) | family, team, government, staff, company, audience, committee, class |
| everyone, everybody, someone, nobody, each, every + nomino | umoja | Everyone is… Each student has… |
| neither… nor / either… or | kinakubaliana na kiima kilicho karibu zaidi | Neither the manager nor the workers are… |
| one of the + nomino ya wingi | umoja (kinakubaliana na one) | One of my friends lives in Rome. |
| kiasi cha pesa, muda, umbali au uzito kama jumla moja | umoja | Ten dollars is enough. Two hours is a long time. |
Singular they
| Kiima | Kiwakilishi | Kitenzi |
|---|---|---|
| everyone, someone, nobody; mtu ambaye jinsia yake haijulikani au si muhimu | they / their / them | umbo la wingi baada ya they: Someone left their umbrella. Tell them they're welcome. |
Matumizi
1Uncountable nouns — singular verb
Baadhi ya nomino zinaishia na -s au zinaonekana kama vitu vinavyohesabika, lakini kwa Kiingereza hazihesabiki A1-24. Huchukua kitenzi cha umoja, hazina a / an, na hazina umbo la wingi. Ili kuzihesabu, tumia a piece of / an item of. Masomo yanayoishia na -ics pia ni umoja: Physics was my favourite subject. Maths (UK) / math (US) pia ni umoja.
2Nouns that are always plural
Baadhi ya nomino daima ni wingi. Police na cattle hazina -s, lakini huchukua kitenzi cha wingi. Clothes, goods, belongings, na vitu vya sehemu mbili kama trousers, scissors na glasses (= miwani) pia ni wingi (lakini a pair of glasses is). People ni wingi usio wa kawaida wa person, kwa hiyo nalo huchukua kitenzi cha wingi.
3Collective nouns — singular or plural
Nomino ya kikundi inataja kundi la watu. Katika American English, kwa kawaida huchukua kitenzi cha umoja. Katika British English, inaweza kuchukua kitenzi cha umoja (kundi kama kitu kimoja) au cha wingi (wanakikundi mmoja mmoja). Kuwa thabiti ndani ya sentensi moja (The team is proud of its… / The team are proud of their…). Kiswahili kwa kawaida hutumia umoja hapa (timu imeshinda, serikali imetangaza), kama American English.
4Everyone, each, every — singular verb; singular they
Everyone, everybody, someone, nobody, each na every + nomino huchukua kitenzi cha umoja, hata vinapomaanisha watu wengi — kama kila mtu ana… kwa Kiswahili. Kiwakilishi kinachorejea kwao kwa kawaida ni they / their / them ("singular they"). They daima huchukua kitenzi cha wingi (they are), hata kinapomaanisha mtu mmoja. Each ikija baada ya kiima cha wingi, kitenzi ni wingi: They each have a key.
5Neither… nor / either… or; one of the…
Pamoja na neither… nor na either… or, kitenzi kinakubaliana na kiima kilicho karibu zaidi nacho. (Katika mazungumzo yasiyo rasmi, kitenzi cha wingi pia ni cha kawaida viima vyote viwili vikiwa umoja: Neither Anna nor Leo are coming.) Pamoja na one of the + nomino ya wingi, kitenzi kinakubaliana na one, kwa hiyo ni umoja — sawa na mmoja wa… anaishi kwa Kiswahili.
6Amounts as one total
Kiasi cha pesa, muda, umbali au uzito kikionekana kama jumla moja, tumia kitenzi cha umoja. Kiswahili hapa mara nyingi hutumia wingi (shilingi elfu tano zinatosha, wiki tatu hazitoshi), lakini Kiingereza kinahesabu jumla nzima kama kitu kimoja.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Mizigo, vifaa, samani → "luggages, equipments". Kwa Kiswahili tunasema mizigo yangu (wingi wa mzigo) na vifaa (wingi wa kifaa), kwa hiyo ni rahisi kuongeza -s na kutumia kitenzi cha wingi. Kwa Kiingereza, luggage na equipment hazihesabiki: hakuna -s, na kitenzi ni umoja. Kuhesabu, tumia pieces of / items of.
2. Polisi mmoja → "a police". Kwa Kiswahili, polisi inaweza kumaanisha askari mmoja (polisi mmoja alinisimamisha). Kwa Kiingereza, the police ni jeshi zima, daima wingi. Kwa mtu mmoja, sema a police officer (au a policeman / a policewoman). Hali ni hiyo hiyo kwa people: ni wingi tayari, kwa hiyo si "peoples" kwa maana ya watu wengi.
3. Rafiki zangu → "one of my friend". Nomino nyingi za Kiswahili hazibadiliki kwa wingi: rafiki yangu / rafiki zangu, ndugu yangu / ndugu zangu. Ni kiambishi tu (yangu / zangu) kinachoonyesha wingi. Kwa Kiingereza, baada ya one of my lazima nomino iwe na -s, na kitenzi kibaki umoja.
4. Shilingi elfu tano zinatosha → "are enough". Kiswahili hukubaliana na kiasi kama wingi (zi-, hazi-). Kwa Kiingereza, kiasi kikionekana kama jumla moja, kitenzi ni umoja.
5. Kila mtu … chake → "his". Kiswahili hakina jinsia katika yake / chake, kwa hiyo wengi huchagua his kwa mazoea. Sarufi si mbaya, lakini leo inasikika ya zamani na inawaacha wanawake nje. Kwa kawaida, tumia their.
Usichanganye
a number of na the number of — kitenzi cha wingi dhidi ya cha umoja. Tazama B2-19.
people, persons na peoples — People ni wingi wa kawaida wa person. Persons ni rasmi sana au ya kisheria. A people / peoples inamaanisha taifa au jamii ya watu.
both… and na neither… nor — Both… and daima huchukua kitenzi cha wingi; neither… nor hufuata kiima kilicho karibu zaidi. Tazama B1-30.
none of + nomino ya wingi — kitenzi cha umoja au cha wingi kinawezekana; tazama B1-30. Kwa the majority, one in five na a total of, tazama C2-07.
Tahajia na Matamshi
- news /njuːz/ (UK), /nuːz/ (US): sauti ya mwisho ni /z/ — kama z ya zawadi — lakini si kiambishi cha wingi. Usiseme "nyusi" kwa s na irabu ya ziada mwishoni.
- clothes /kləʊðz/ (UK), /kloʊðz/ (US): th hapa ni /ð/, kama dh ya dhambi. Katika mazungumzo ya haraka mara nyingi husikika kama close /kləʊz/. Usiongeze irabu: si "klodhisi".
- police /pəˈliːs/: msisitizo uko kwenye silabi ya pili, na silabi ya kwanza ni dhaifu sana — "puh-LEECE". Neno linaishia na /s/: usiongeze i mwishoni kama katika polisi.
- furniture /ˈfɜːnɪtʃə/ (UK), /ˈfɝːnɪtʃɚ/ (US): msisitizo mwanzoni; irabu ya kwanza ni /ɜː/ kama katika bird — si "fanicha".
- luggage /ˈlʌɡɪdʒ/: herufi g mbili, sauti moja ya /ɡ/. equipment /ɪˈkwɪpmənt/: msisitizo kwenye silabi ya pili, -ment dhaifu.
- -s ya kitenzi cha umoja: lives /lɪvz/, works /wɜːks/, speaks /spiːks/ — itamke, kwa sababu ndiyo inayoonyesha umoja.
Kanuni ya Dhahabu
Kitenzi hufuata maana, si tahajia: kitu kimoja → umoja, vitu vingi → wingi. Jifunze makundi magumu: news / advice (umoja), police / clothes (wingi), team / family (umoja, au wingi katika British English), everyone / each (umoja), kiasi kama jumla moja (umoja). Usiamini wingi wa Kiswahili: mizigo, vifaa, samani, taarifa → luggage, equipment, furniture, information + kitenzi cha umoja.
Mazoezi
A. Muundo
Chagua au andika umbo sahihi la kitenzi kilicho kwenye mabano.
-
The information you sent ___ … very useful.
-
The police ___ … closed the road.
-
Everybody (know) the answer.
-
One of the windows (be) broken.
-
Two hours (be) too long to wait.
-
Someone has left coat in the hall. (hatujui ni nani)
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: Neither the teacher nor the students … ready.
-
Chagua jibu sahihi: Either my parents or my aunt … coming to the concert.
-
Ni sentensi gani inaiona timu kama wachezaji mmoja mmoja (British English)?
-
Chagua jibu sahihi: Economics … my favourite subject.
-
Chagua jibu sahihi: Each of the rooms … a balcony.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
We bought some new furnitures for the flat.flat (UK) = apartment (US)
-
My trousers is too short.
-
The news were shocking.
-
My family lives in a small town.
D. Katika Muktadha
Kamilisha ujumbe huu. Tumia kitenzi kilicho kwenye mabano katika umbo sahihi.
Hi Sam, moving day was chaos! All our furniture 16 (be) still in boxes, and our luggage 17 (not / arrive) yet. The neighbours 18 (be) friendly, though — everyone 19 (have) offered to help. One of them 20 (work) as a builder! The bad news 21 (be) that the internet doesn't work. Neither the router nor the cables 22 (seem) to be the problem.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Andika sentensi mbili kuhusu familia yako au timu unayoijua: moja yenye kitenzi cha umoja na moja yenye kitenzi cha wingi.
-
Andika sentensi kuhusu kiasi cha pesa au muda, yenye kitenzi cha umoja.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B2-19 Few au A Few? Little au A Little? Quantifiers kwa Kiswahili kwa Undani A number of students ___ … complained.
-
B1-30 Both, Either, Neither, All, None, Each, Every kwa Kiswahili: Wote Wawili, Yoyote, Kila Both Anna and Leo ___ … coming.
-
A1-24 Countable na Uncountable Nouns, Some na Any kwa Kiswahili Can you give me some ___ … about the course?
Majibu
A. Muundo
- was
- have
- knows
- is / was
- is
- their / his or her
B. Maana
- were
- is
- The team are arguing about who should be captain.
- is
- has
C. Tafuta Kosa
- We bought some new furniture for the flat. / We bought some new pieces of furniture for the flat.
- My trousers are too short.
- The news was shocking.
- ✓ My family lives in a small town.
D. Katika Muktadha
- is / was
- hasn't arrived / has not arrived / hadn't arrived / had not arrived
- are / were
- has / had
- works / worked
- is / was
- seem / seemed
E. Zamu Yako
- My family lives in the north. My family are all very tall.
- Twenty minutes is enough for a quick lunch.
F. Marudio Mchanganyiko
- have
- are
- information
