Artikllər azərbaycanca: son incəliklər – education, the tiger, a good knowledge, a Picasso
Articles and Determiners: Final Nuances
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz mücərrəd isimlərlə, ümumi fikirlərdə, təyin almış sayılmayan isimlərlə və adlarla artikli dəqiq seçə biləcəksiniz. Həmçinin istifadənin həqiqətən dəyişdiyi yerləri biləcəksiniz: qəzet başlıqları, xəstəliklər, yeməklər, fəsillər və günün vaxtları.
Əsas fikir
Artikllər bir suala cavab verir: bu isim necə müəyyənləşdirilir? Artiklsiz isim (zero article) «ümumiyyətlə həmin şey, anlayış kimi» deməkdir. A/an «bir növün bir nümunəsi» deməkdir. The isə «məhz bu, hansı olduğunu bilirsiniz» deməkdir.
C2 səviyyəsində eyni isim mənadan asılı olaraq bu mövqelər arasında yerini dəyişir. Life ümumi anlayışdır; the life of a nurse müəyyən bir həyat növüdür; a life of luxury isə mümkün həyatlardan bir növdür. Hətta sayılmayan isimlər də sifət və ya budaq cümlə onları «bir növ» bir şeyə çevirəndə a qəbul edə bilər: a good knowledge of statistics.
Artiklləri fotoaparatın zum obyektivi kimi düşünün. Artiklsizlik ən geniş görüntüdür: anlayış. A/an bir nümunəyə və ya növə yaxınlaşır. The isə fokusda yalnız bir şey qalana qədər yaxınlaşır. İsim eyni qalır, obyektivin vəziyyəti dəyişir. Bir çox «istisna» sadəcə adətin obyektivi bir vəziyyətdə bərkitdiyi hallardır, məsələn, başlıqlarda və ya by bus ifadəsində.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində artikl yoxdur, ona görə bu dərsdəki seçimlərin hamısını biz başqa vasitələrlə və ya ümumiyyətlə işarələmədən edirik. Anlayış bizdə də sadə isimdir: «Təhsil hamı üçün pulsuz olmalıdır». Konkret şeyi isə budaq cümlə əvəzinə feili sifət və yiyəlik göstərir («o məktəbdə aldığım təhsil», «problemin mahiyyəti»), artikl isə lazım olmur. Tamamlıqdakı təsirlik hal -ı/-i («kitabı aldım») müəyyənliyi qismən göstərir, amma mübtədada və ümumi fikirlərdə belə işarə yoxdur.
Növ haqqında danışanda biz çox vaxt artiklsiz tək isim işlədirik: «Delfin çox ağıllı heyvandır», «Telefonu Bell ixtira edib». İngiliscədə sayılan isim tək halda artiklsiz qala bilməz: ya dolphins, ya the dolphin, ya da a dolphin lazımdır. «Bir» sözü bəzən a kimi işlənir, amma ümumi fikirdə onu demirik. Ailə adlarında bizim cəm şəkilçisi -lar/-lər («Məmmədovlar») ingiliscədə the + cəm tələb edir. Nəqliyyatla isə bizim -la/-lə («qatarla») ingiliscədə artiklsiz by train olur.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| Təhsil hamı üçün pulsuz olmalıdır. | Education should be free for everyone. | anlayış: hər iki dildə işarəsiz |
| O məktəbdə aldığım təhsil həyatımı dəyişdi. | The education I received at that school changed my life. | konkret: bizdə feili sifət, ingiliscədə the |
| Delfin çox ağıllıdır. | Dolphins are highly intelligent. / The dolphin… | tək sayılan isim artiklsiz qala bilməz |
| Statistikanı yaxşı bilmək lazımdır. | The job requires a good knowledge of statistics. | təyin almış sayılmayan isim: a |
| Edinburqa qatarla getdik. | We went to Edinburgh by train. | by + nəqliyyat: artiklsiz |
| Consonlar şənbə günü şama gəlir. | The Johnsons are coming for dinner on Saturday. | ailə: the + cəm |
Quruluş
Obyektivin üç vəziyyəti
| Obyektiv | Artikl | Nümunə |
|---|---|---|
| anlayış / ümumiyyətlə | artiklsiz | Education is a right. |
| bir nümunə / bir növ | a / an | She received an education that few could afford. |
| konkret, müəyyən | the | The education I received was excellent. |
Növ haqqında ümumi fikir: üç variant, bir-birini əvəz etmir
| Forma | Nəyi təsvir edir | Üslub | Nümunə |
|---|---|---|---|
| cəm, artiklsiz | ümumiyyətlə bütün sinif | neytral, ən çox işlənən | Tigers are endangered. |
| a / an + tək | istənilən bir üzv üçün doğru olan | neytral; təriflər | A tiger can swim well. |
| the + tək | sinif bir növ kimi (heyvan növləri, ixtiralar, alətlər, orqanlar) | rəsmi, elmi | The tiger is endangered. |
A/an sinif haqqında bütövlükdə doğru olan faktları daşıya bilmir: nəslinin kəsilməkdə olması, nəslinin kəsilməsi, geniş yayılması və ya müəyyən ildə ixtira edilməsi. İxtira üçün təbii seçim the + təkdir (The telephone was invented in 1876); invent feili ilə cəm daha az təbiidir. Ümumi mənalı the + tək yalnız oturuşmuş növlər üçün işləyir (the tiger, the smartphone, the violin), istənilən isim birləşməsi üçün yox (the red car «ümumiyyətlə qırmızı maşınlar» demək deyil).
Xüsusi qəliblər
| Qəlib | Artikl | Nümunə |
|---|---|---|
| sayılmayan isim + sifət / budaq cümlə, növ kimi | a / an | a good knowledge of, a warmth that… |
| başlıqlar, qeydlər, elanlar, etiketlər | çox vaxt artiklsiz | Man rescued from river. Exit. |
| by + nəqliyyat / rabitə vasitəsi | artiklsiz | by car, by train, by email |
| ön söz + mücərrəd isim (sabit ifadə) | artiklsiz | in theory, in practice, at risk, on purpose |
| soyad (cəm) | the | the Smiths |
| rəssamın adı = onun əsəri | a | a Picasso |
| növ kimi işlənən ad | the / a | the Mozart of her generation, a modern Einstein |
İstifadə
1Mücərrəd isimlər: ümumi və konkret
Mücərrəd və sayılmayan isimlər ümumi anlayış mənasında artiklsiz işlənir, konkretləşəndə isə (çox vaxt of-ifadəsi və ya təyin budaq cümləsi ilə) the alır (B1-22 dərsinə baxın). Of-ifadəsi avtomatik olaraq the tələb etmir: the history of art (konkret sahə), amma a history of violence (bir növ).
2Növ haqqında üç yolla danışmaq
Bütöv bir sinif haqqında üç yolla danışmaq olar. Artiklsiz cəm ən çox işlənən və ən etibarlı yoldur. A/an istənilən tipik bir üzvü təsvir edir və təriflərə uyğundur. The + tək sinfi bir növ kimi təqdim edir (xüsusilə heyvan növləri, ixtiralar, musiqi alətləri və bədən üzvləri) və daha rəsmi səslənir. Bütöv sinif haqqında faktlar cəm və ya the tələb edir, a/an yox (invent ilə təbii seçim the + təkdir). Azərbaycancadakı artiklsiz tək isim («Delfin ağıllıdır») ingiliscədə mümkün deyil.
3Təyin almış sayılmayan isimlərlə a/an
Bəzi sayılmayan isimlər sifət və ya ardınca gələn ifadə müəyyən növü və ya keyfiyyəti təsvir edəndə a/an alır. Bu, knowledge, understanding, education, warmth, honesty, patience, interest sözləri ilə çox olur. İsim sayılan olmur: cəmi və sayı yoxdur. Azərbaycancadakı «biliklər» ingiliscədə knowledges olmur.
4Başlıqlarda, elanlarda və sabit ifadələrdə artiklsizlik
Başlıqlar, elanlar, etiketlər və qeydlər yer qənaət etmək üçün artiklləri buraxır. By + nəqliyyat və ya rabitə vasitəsindən sonra və bir çox «ön söz + mücərrəd isim» ifadəsində də artiklsizlik sabitdir.
5Adlarla artikllər
İnsan adları adətən artiklsiz işlənir (A1-06 dərsinə baxın), amma ad xüsusi şəkildə işlənəndə artikl geri qayıdır: bütöv ailə, sənət əsəri, bir növün nümunəsi, danışanın tanımadığı şəxs və ya «həmin məşhur şəxs». Yer adları B1-23 dərsindədir.
6Xəstəliklər, yeməklər, fəsillər və günün vaxtları: variantlar və seçim
Burada istifadə dəyişir və çox vaxt hər iki variant düzgündür. Ümumi məna və ya sabit ifadə üçün artiklsizliyi seçin; isim konkret olanda və ya təsvir ediləndə artikl əlavə edin. Xəstəlik adlarının çoxu sayılmayandır və artiklsiz işlənir; headache kimi əlamətlər isə sayılandır.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. Növ haqqında artiklsiz tək isim. Azərbaycancada «Dəvə həftələrlə susuz yaşaya bilər» deyirik: tək isim, heç bir işarə yoxdur. İngiliscədə sayılan isim tək halda artiklsiz işlənmir. Ümumi fikir üçün cəm, a/an və ya the + tək seçin.
2. Yiyəlik birləşmə → the düşür. «Müəllimimizin səbri» birləşməsində müəyyənlik yiyəlik hal ilə bildirilir. İngiliscəyə of ilə keçirəndə konkretləşmiş mücərrəd isimdən əvvəl the lazımdır.
3. «Biliklər» → knowledges. Azərbaycancada «bilik» sözünün cəmi çox işlənir («dərin bilikləri var»). İngiliscədə knowledge sayılmayandır: cəmi yoxdur, amma sifətlə a ala bilər.
4. Əlamətlərdə a düşür. «Nigarın başı ağrıyır» cümləsində sayılan isim yoxdur. İngiliscədə headache, cold, cough, sore throat sayılandır və a tələb edir.
Qarışdırmayın
the + tək (ümumi) və the + cəm (konkret) — The tiger növü bildirə bilər; the tigers isə konkret pələngləri.
by car və in the car — By + nəqliyyat artiklsiz sabit ifadədir; in / on ilə isə artikl və ya yiyəlik əvəzliyi işlənir.
təyin almış sayılmayan isimlə a/an və sayılan isimlər — A knowledge sözü knowledge ismini sayılan etmir: cəmi və sayı yoxdur. A1-24 dərsinə baxın.
artikllər və başqa təyinedicilər — such a, quite a, many a və half an hour kimi birləşmələr C2-07 dərsində öyrədilir.
Yazılış və tələffüz
- The samit səsdən əvvəl adətən /ðə/, sait səsdən əvvəl /ði/ kimi deyilir: the end /ði end/. Bir çox danışan, xüsusilə ABŞ-da, saitdən əvvəl də /ðə/ deyir. Azərbaycan dilində /ð/ səsi yoxdur: dilin ucunu yüngülcə dişlərin arasına qoyun və səs tellərini titrədin; «ze» və ya «de» deməyin.
- Vurğulu the /ðiː/ (uzun və güclü) «həmin məşhur» və ya «əsl» mənasını verir: You don't mean the Dylan Marsh?
- A adətən /ə/ kimi deyilir; vurğulu /eɪ/ isə «cəmi biri» və ya «istənilən biri» deməkdir: I said a reason, not the reason.
- Başlıqlarda və elanlarda artikl yazılmır; insanlar başlıq haqqında danışanda isə artiklləri adətən geri qaytarır.
Qızıl qayda
Özünüzdən soruşun: bu isim burada nə deməkdir? Anlayış (artiklsiz), bir nümunə və ya növ (a/an), yoxsa müəyyən bir şey (the)? Bütöv sinif haqqında fakt üçün cəm və ya the + tək işlədin (ixtiralar üçün the + tək), a/an yox. Azərbaycancadakı artiklsiz tək isim («Delfin ağıllıdır») ingiliscədə olmur. İstifadənin dəyişdiyi yerlərdə (xəstəliklər, yeməklər, fəsillər) birdən çox seçim düzgündür.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Hər cümləni göstərişə uyğun yenidən yazın. Mənanı saxlayın.
-
"The education" ilə başlayaraq yenidən yazın: I received an excellent education at that school.
-
"a" + sifət + "understanding" işlədərək yenidən yazın: She understands economics extremely well.
-
Qəzet başlığı kimi yenidən yazın: A man has been arrested after a robbery at a bank in the city centre.
-
"the" + tək isim işlədərək rəsmi ümumi fikir kimi yenidən yazın: Smartphones have transformed modern life.
-
"by" + nəqliyyat vasitəsi işlədərək yenidən yazın: We took the train to Edinburgh.
-
"a" + rəssamın adı işlədərək yenidən yazın: The museum has just bought a painting by Picasso.
-
"the" + soyad işlədərək yenidən yazın: Mr and Mrs Robinson and their children have moved to Canada.
B. Məna
Vəziyyəti oxuyun və ona ən uyğun cümləni seçin.
-
Biologiya dərsliyi bütöv bir növ haqqında fakt deyir. Hansı cümlə uyğundur?a/an bütöv sinif haqqında faktı daşıya bilmir
-
Texnologiya tarixi haqqında məqalə. Hansı cümlə uyğundur?sinif kimi ixtira: the + tək
-
Uşaq lüğəti istənilən bir velosiped üçün doğru olanı təsvir edir. Hansı cümlə uyğundur?a/an = istənilən bir üzv; the + cəm = konkret velosipedlər
-
Geniş auditoriya üçün vəhşi təbiət haqqında çıxış; danışan ümumiyyətlə pələngləri nəzərdə tutur. Hansı cümlə uyğundur?the + cəm konkret pələngləri bildirərdi
-
Resepşn işçisi deyir ki, əvvəllər heç görmədiyi bir qadın sizi gözləyir. Hansı cümlə uyğundur?a + ad = bu adda, danışanın tanımadığı biri
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzgün cümləni yazın.
-
Most people would agree that the money can't buy happiness, although it certainly makes life easier.
-
Education I received at that small village school gave me a lifelong love of reading.
-
In the practice, the new rule is rarely applied, because most managers have never been trained to use it.
-
We decided to go to the airport by the bus, because parking there costs almost as much as the flight.
-
The job requires a good knowledge of local history and a genuine interest in working with visitors.
D. Mətndə
Muzey bələdçisinin bu qaralamasında artikllərlə bağlı problemlər var. Nömrələnmiş hissələri göstərişə uyğun redaktə edin.
Welcome to our new gallery. (18) Elephant is the largest land animal, and this room tells its story. Sadly, (19) the elephants are now at risk in many parts of Africa. (20) In theory, they are protected by law; in practice, hunting continues. The paintings in the next room were donated by (21) a local family called Henderson, and the one on the left is (22) a painting by Turner. (23) Visitors who come with the bus can buy a discounted ticket at the desk. Our café serves lunch from twelve — so why not finish your visit with 24 long, relaxing lunch on the terrace?
-
(18) cümləsini bütöv növ haqqında rəsmi fikir kimi yenidən yazın.
-
(19) cümləsində bələdçi ümumiyyətlə filləri nəzərdə tutur. Onu yenidən yazın.
-
(20) cümləsinin hansı variantı düzgündür?ön söz + mücərrəd isimdən ibarət sabit ifadələr: artiklsiz
-
(21) hissəsini "the" + soyad ilə daha qısa yazın.
-
(22) hissəsini "a" + rəssamın adı ilə daha qısa yazın.
-
(23) cümləsini "by" + nəqliyyat vasitəsi ilə yenidən yazın.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Dürüstlük, incəsənət və ya azadlıq kimi mücərrəd bir fikir haqqında üç cümlə yazın. İsmi bir dəfə ümumi mənada (artiklsiz), bir dəfə the + of-ifadəsi və ya təyin budaq cümləsi ilə konkretləşdirilmiş şəkildə, bir dəfə də a / an + sifət ilə keyfiyyət növü kimi işlədin.
-
Bir ixtira və ya heyvan haqqında üç cümləlik ensiklopediya məqaləsi yazın. A / an ilə tərif, the + tək ilə bütöv sinif haqqında bir fakt və artiklsiz cəm isimlə bir ümumi fikir daxil edin.
-
Yerli bir hadisə haqqında qəzet başlığı yazın, sonra onu bütün artikllər yerində olan tam cümləyə çevirin.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
B1-22 Artikllər azərbaycanca: ümumi və konkret məna, go to school, yoxsa go to the school? Qonşunuz ora hər həftə ibadət etmək üçün gedir. Hansı cümlə uyğundur?church əsas məqsədi üçün: artiklsiz
-
B2-22 Subject-Verb Agreement azərbaycanca: news is, police are – mübtəda ilə feilin uzlaşması "The news" sözünü mübtəda edərək yenidən yazın: The reports we heard were better than we expected.
-
B1-23 The ilə adlar və yerlər azərbaycanca: the Nile, yoxsa Nile? Ölkə, şəhər və çay adları Düzgün artikllərlə yenidən yazın: We sailed down Danube to Black Sea.
Cavablar
A. Quruluş
- The education I received at that school was excellent.
- She has an excellent understanding of economics. / She has a deep understanding of economics. / She has a thorough understanding of economics.
- Man arrested after city centre bank robbery / Man arrested after bank robbery in city centre
- The smartphone has transformed modern life.
- We went to Edinburgh by train. / We travelled to Edinburgh by train.
- The museum has just bought a Picasso.
- The Robinsons have moved to Canada.
B. Məna
- The dodo became extinct in the 17th century.
- The typewriter was invented in the 19th century.
- A bicycle has two wheels and is moved by pedals.
- Tigers are now endangered in most of Asia.
- There's a Ms Romero waiting for you at reception.
C. Səhvi tapın
- Most people would agree that money can't buy happiness, although it certainly makes life easier.
- The education I received at that small village school gave me a lifelong love of reading.
- In practice, the new rule is rarely applied, because most managers have never been trained to use it.
- We decided to go to the airport by bus, because parking there costs almost as much as the flight.
- ✓ The job requires a good knowledge of local history and a genuine interest in working with visitors.
D. Mətndə
- The elephant is the largest land animal.
- Sadly, elephants are now at risk in many parts of Africa.
- In theory, they are protected by law; in practice, hunting continues.
- the Hendersons, a local family / the Hendersons
- a Turner
- Visitors who come by bus can buy a discounted ticket at the desk.
- a
E. Sizin növbəniz
- Honesty is not always easy. The honesty of her answer surprised the interview panel. She spoke with a quiet honesty that everyone respected.
- A bicycle is a vehicle with two wheels and pedals. The bicycle was invented in the 19th century. Today, bicycles are one of the most popular ways to travel in many cities.
- Mayor opens new bridge over river. / The mayor has opened a new bridge over the river.
F. Qarışıq təkrar
- She goes to church every Sunday morning.
- The news we heard was better than we expected. / The news was better than we expected.
- We sailed down the Danube to the Black Sea.
