Zərflərin yeri və təsir dairəsi azərbaycanca: only, even, really don't, frankly, technically
Adverbials: Position, Scope and Viewpoint
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz only, even, just və also sözlərini elə yerləşdirə biləcəksiniz ki, onlar məhz lazımi sözləri əhatə etsin; inkarla zərflərin təsir dairəsini idarə edə biləcəksiniz (I really don't like it və I don't really like it); fikrinizi bildirmək üçün frankly, admittedly, technically kimi cümlə zərflərini işlədə biləcəksiniz; tərz zərfi ilə cümlə zərfi arasındakı qeyri-müəyyənlikdən qaçacaq və uzun zərflikləri düzgün yerləşdirəcəksiniz.
Əsas fikir
Zərflik bir sözə, bir ifadəyə və ya bütöv cümləyə təsir edə bilər. Onun təsir etdiyi hissə onun təsir dairəsidir (scope), ingiliscədə isə təsir dairəsinin əsas göstəricisi yerdir.
Zərfi çətir kimi təsəvvür edin: o, özündən sonra gələni örtür. Only Sara saw the email: çətir Sara sözünü örtür; Sara saw only the email: çətir the email ifadəsini örtür. Cümlə zərfi bütöv cümlənin üstündə böyük çətirdir: Frankly, the plan is a mess planın necə qarışıq olduğunu təsvir etmir; oxucuya yazanın necə danışdığını deyir.
Not da çətirdir və iki çətirin sırası vacibdir. I really don't like it cümləsində really sözü don't like hissəsini örtür: güclü xoşlamamaq. I don't really like it cümləsində isə not sözü really like hissəsini örtür: yumşaq, nəzakətli xoşlamamaq. Danışıqda vurğu çətiri yerindən oynada bilər; yazıda vurğu yoxdur, ona görə bütün işi yer görməlidir.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Diqqəti bir sözə yönəldən zərflər Azərbaycan dilində də adətən həmin sözdən dərhal əvvəl gəlir: «Yalnız Sara məktubu gördü», «Balığı yalnız cümə günləri yeyirəm». Bu, yazıda only üçün çox faydalıdır. Even üçün biz hətta sözünü və ya da/də ədatını işlədirik: «Hətta mütəxəssislər də təəccübləndi».
Fərq inkardadır. Bizdə inkar feilin içindədir (-ma/-mə), ona görə really don't və don't really fərqini sözlərin yeri ilə yox, ayrı sözlərlə bildiririk: «Heç xoşuma gəlmir» (güclü) və «O qədər də xoşuma gəlmir» (yumşaq). «Qəsdən» sözünün də bir yeri var: «Telefona qəsdən cavab vermədi» və «Vazanı qəsdən sındırmadı» eyni quruluşdadır, mənanı kontekst verir. İngiliscədə isə zərfin not sözündən əvvəl və ya sonra gəlməsi mənanı dəyişir. Tərz və cümlə zərfi bizdə çox vaxt ayrı sözlərdir («təbii ki» və «təbii şəkildə»), ingiliscədə isə bir söz (naturally) iki işi görür və mənanı yer və vergül bildirir.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| Yalnız Sara məktubu gördü. | Only Sara saw the email. | eyni məntiq: fokus sözündən əvvəl |
| Bu mahnı heç xoşuma gəlmir. | I really don't like this song. | güclü: bizdə ayrı söz, ingiliscədə sıra |
| Bu mahnı o qədər də xoşuma gəlmir. | I don't really like this song. | yumşaq: not əvvəl gəlir |
| Telefona qəsdən cavab vermədi. | He deliberately didn't answer the phone. | zərf not sözündən əvvəl |
| Təbii ki, suala cavab verdi. | Naturally, she answered the question. | cümlə zərfi: önə + vergül |
| Suala təbii şəkildə cavab verdi. | She answered the question naturally. | tərz zərfi: sonda |
Quruluş
Üç əsas yer
| Yer | Tipik zərfliklər | Nümunə |
|---|---|---|
| cümlənin əvvəli (çox vaxt + vergül) | cümlə zərfləri, əlaqə sözləri, önə çəkilmiş zaman/yer | Frankly, I'm not convinced. |
| orta (əsas feildən əvvəl, birinci köməkçi feildən sonra, be feilindən sonra) | only, even, just, also, tezlik, əminlik | She has probably forgotten. |
| son | tərz, yer, zaman, uzun zərfliklər | He explained the rules carefully. |
Diqqət yönəldən zərflər: yer və təsir dairəsi
| Cümlə | Nəyi örtür | Mənası |
|---|---|---|
| Only the manager can sign the contract. | the manager | başqa heç kim bilməz |
| The manager can only sign the contract. | sign? the contract? | yazıda qeyri-müəyyən: diqqətli yazanlar only sözünü buna görə yerdəyişir |
| The manager can sign only the contract. | the contract | başqa heç nəyi |
| Even the manager didn't know. | the manager | təəccüb: ən yaxşı bilməli olan adam belə bilmirdi |
| The manager didn't even know. | know | heç minimum da yox: bilmirdi, hərəkət etməyi demirəm |
İnkarla təsir dairəsi: birinci çətir ikincini örtür
| Cümlə | Mənası |
|---|---|
| I really don't like it. | güclü: xoşuma gəlmir |
| I don't really like it. | yumşaq: o qədər də xoşuma gəlmir |
| He deliberately didn't answer. | cavab verməməyi seçdi |
| He didn't deliberately break it. | sındırdı, amma təsadüfən |
| That isn't necessarily true. | doğru ola da bilər, olmaya da |
| Not all the guests came. | bəziləri gəldi, bəziləri gəlmədi |
Funksiyasına görə cümlə zərfləri
| Funksiya | Nümunələr |
|---|---|
| danışan necə danışır | frankly, honestly, seriously, briefly |
| kimin baxış bucağı | personally, technically, theoretically, legally, financially |
| qiymət | fortunately, surprisingly, sadly, ironically, hopefully |
| güzəşt / etiraf | admittedly, granted (C1-13) |
| əminlik və mənbə | clearly, obviously, presumably, apparently (C1-08) |
İstifadə
1Only, even, just və also: təsir dairəsi
Danışıqda only və even adətən orta yerdə dayanır və nəyə yönəldiyini vurğu göstərir. Diqqətli yazıda onları əhatə etdikləri söz və ya ifadədən dərhal əvvəl qoyun, çünki oxucu vurğunu eşitmir. Just (= only) və also da eyni prinsipə tabedir. Əsas yerlər B1-33 dərsindədir.
2İnkarla təsir dairəsi: really don't və don't really
Zərf və not yan-yana gələndə birinci gələn ikincini örtür. Really, deliberately, completely, always və necessarily yerinə görə mənasını dəyişir. Əminlik zərfləri (probably, certainly, definitely) adətən inkar köməkçi feilindən əvvəl gəlir: She probably won't, She won't probably yox. Necessarily adətən not sözündən sonra gəlir. All və ya every ilə başlayan mübtəda + not yazıda qeyri-müəyyən ola bilər, ona görə «bəziləri yox» demək istəyəndə not all işlədin.
3Cümlə zərfləri və baxış bucağı
Cümlə zərfi bütöv fikrə münasibət bildirir: onun nə qədər doğru olduğuna, danışanın ona necə yanaşdığına və ya hansı baxış bucağından doğru olduğuna. O, adətən cümlənin əvvəlində vergüllə gəlir, amma orta yer də çox işlənir. Hopefully (= I hope) artıq əksər üslublarda standartdır, baxmayaraq ki, bəzi rəsmi üslub bələdçiləri ondan hələ də qaçır. Azərbaycancada bunları çox vaxt ifadə ilə deyirik: «açığını desəm», «şəxsən mən», «texniki cəhətdən», «ümid edirəm ki».
4Tərz zərfi, yoxsa cümlə zərfi?
Bir çox zərf həm bir şeyin necə edildiyini (tərz), həm də bütöv cümləyə münasibəti bildirə bilər. Hansı mənanı nəzərdə tutduğunuzu oxucuya yer və vergüllər göstərir. Sonda zərf adətən tərz bildirir; əvvəldə vergüllə isə adətən cümlə zərfidir.
5Uzun zərfliklərin yeri
Uzun zərfliklər cümlənin ortasına yox, əvvəlinə və ya sonuna meyil edir (C2-04 dərsinə baxın). Feil ilə qısa tamamlıq arasına zərflik qoymayın. Tamamlıq çox uzundursa, end-weight qısa zərfliyin ondan əvvəl gəlməsinə icazə verir. To ilə feil arasındakı qısa zərf («split infinitive», yəni parçalanmış məsdər) müasir ingiliscədə qəbul ediləndir və bəzən ən aydın seçimdir; ora qoyulan uzun zərfliklər isə yöndəmsiz olur.
6İki formalı zərflər (təkrar)
Bir neçə zərfin sadə forması və mənası fərqli olan -ly forması var: sadə forma adətən hərfi mənadadır (fly high, travel free, open wide, dig deep, work hard), -ly forması isə məcazi və ya «yüksək dərəcədə» mənasındadır (highly, freely, widely, deeply, hardly). Əsasları A2-09 dərsindədir. Diqqət: hardly «çətinliklə» yox, «demək olar ki, … yox» deməkdir.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Qəsdən» + inkar → zərfin yanlış yeri. Azərbaycancada «qəsdən» sözünün yeri dəyişmir: «Murad Kamranı ad gününə qəsdən dəvət etmədi» cümləsində mənanı kontekst verir. İngiliscədə «cavab verməməyi seçdi» mənası üçün zərf not sözündən əvvəl gəlməlidir.
2. «Hamısı … -madı» → All … didn't. «Dostlarımın hamısı ad günümə gəlmədi» danışıqda çox vaxt «bəziləri gəlmədi» deməkdir. Bunu sözbəsöz All my friends didn't come kimi çevirəndə ingiliscə cümlə «heç biri gəlmədi» kimi də başa düşülə bilər.
3. «Çətinliklə» → hardly. «Oteli çətinliklə tapdıq» deyəndə «tapdıq, amma çətin oldu» deməkdir. Hardly isə «demək olar ki, … yox» deməkdir, ona görə məna tamam dəyişir.
4. Yumşaq şübhə kəskin səslənir. Nəzakətlə şübhə bildirəndə «məncə, hələ o qədər də hazır deyil» deyirik: yumşaldan söz ayrıdır. Bəzi öyrənənlər ingiliscədə really sözünü not sözündən əvvəl qoyur: I really don't think… Bu, «heç də belə düşünmürəm» kimi kəskin səslənir.
Qarışdırmayın
really don't və don't really — Birinci söz ikincini örtür. Really don't inkarı gücləndirir; don't really onu yumşaldır və nəzakətlə razı olmamağın və ya imtina etməyin adi yoludur.
danışıqda only və yazıda only — Danışıqda only adətən orta yerdə durur və onun təsir dairəsini vurğu göstərir. Yazıda onu əhatə etdiyi sözlərin yanına qoyun. B1-33 dərsinə baxın.
hopefully (cümlə zərfi) və hopefully (tərz) — Cümlə zərfi kimi «ümid edirəm» deməkdir; sonda isə «ümidlə» deməkdir.
Yazılış və tələffüz
- Cümlənin əvvəlindəki cümlə zərflərindən sonra yazıda vergül, danışıqda isə qısa fasilə gəlir: Frankly, …
- Danışıqda only adətən vurğusuz olur, əsas vurğu onun yönəldiyi sözə düşür: I only saw Tom. Even çox vaxt həm özü bir qədər vurğu alır, həm də yönəldiyi söz: Even the boss didn't know.
- I don't really like it cümləsində really çox vaxt enib-qalxan tonla deyilir, bu da nəzakət və ya ehtiyat bildirir: səs really sözündə enir və yenidən qalxır.
- Highly /ˈhaɪli/ kimi deyilir. Admittedly /ədˈmɪtɪdli/: vurğu mit hecasına düşür; presumably /prɪˈzjuːməbli/ (UK), /prɪˈzuːməbli/ (US): vurğu ikinci hecadadır. Azərbaycancada vurğu çox vaxt son hecaya düşür; bu sözlərdə sonu vurğulamayın.
Qızıl qayda
Yer təsir dairəsini göstərir: zərf özündən sonra gələni örtür. Yazıda only və even sözlərini əhatə etdikləri hissədən dərhal əvvəl qoyun; inkarla birinci söz ikincini örtür (really don't = güclü, don't really = yumşaq). Bütöv cümləyə münasibət üçün əvvəldə vergüllə işlədin, uzun zərflikləri isə cümlənin kənarlarında saxlayın. Hardly «çətinliklə» deyil.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Hər cümləni göstərişə uyğun yenidən yazın. Yalnız zərfliyi və onun tələb etdiyini dəyişin.
-
İmtina güclü yox, yumşaq və nəzakətli səslənsin deyə yenidən yazın: I really don't want to join the committee.
-
«Cavab verməməyi seçdi» mənasını versin deyə yenidən yazın: He didn't deliberately answer the question.
-
Yazılı hesabat üçün elə yenidən yazın ki, aydın şəkildə «bəziləri keçmədi» mənasını versin: All the applicants didn't pass the first interview.
-
"necessarily" ilə elə yenidən yazın ki, «yüksək qiymət keyfiyyətə zəmanət deyil» mənasını versin: A higher price means better quality.
-
"Clearly" sözünü cümlə zərfi kimi işlədərək elə yenidən yazın ki, «aydındır ki, o, izah etməyib» mənasını versin: He didn't explain the problem clearly.
-
"probably" sözünü adi yerində işlədərək yenidən yazın: The landlord won't agree to lower the rent.
-
"in detail" ifadəsini uzun tamamlıqdan əvvəl qoyaraq elə yenidən yazın ki, tamamlıq sonda gəlsin: We discussed the proposals that the three regional committees had submitted over the summer in detail.
B. Məna
Kontekstə uyğun daha yaxşı cümləni seçin. Qeyd səbəbini izah edir.
-
Həmkarınız yeni satış menecerinin təqdimatını bəyənib-bəyənmədiyinizi soruşur və siz kobud yox, nəzakətli səslənmək istəyirsiniz. Hansı cavab uyğundur?really sözündən əvvəlki not inkarı yumşaldır; not sözündən əvvəlki really onu gücləndirir
-
Xəbər: şirkətdə birləşmədən heç kim xəbər tutmamışdı, ən yaxşı bilməli olan adam da daxil olmaqla. Hansı cümlə bunu deyir?even mübtədanı örtür: ən az gözlənilən şəxs
-
Şikayət: resepşn işçisi problemi həll etməyi qoy kənara, heç minimumu da etmədi. Hansı cümlə bunu deyir?even feili örtür: heç minimum da yox
-
Çap olunmuş menyu aydın göstərməlidir ki, təzə balıq cümə günləri verilir, başqa heç bir gün yox. Yazıda hansı cümlə daha aydındır?yazıda only əhatə etdiyi hissədən dərhal əvvəl gəlir
-
Vəkil müştərisinə deyir ki, dəqiq hüquqi mənada icarə müqaviləsi bitib, baxmayaraq ki, heç kim ondan çıxmağı tələb etməyib. Hansı cümlə daha dəqiqdir?technically = dəqiq mənada; personally faktı yox, şəxsi fikri bildirir
-
Tərcümeyi-hal: müəllif «təbii ki, o, təklifi qəbul etdi» demək istəyir. Hansı cümlə bunu deyir?əvvəldə + vergül = cümlə zərfi; sonda isə tərzi təsvir edir
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə zərflə bağlı bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
According to the latest survey, it is wide believed that the new bypass has made the town centre noisier rather than quieter.
-
The inspector examined carefully every document before she signed the final report and sent it to the ministry.
-
The company hopes to more than double its profits over the next three years by opening new branches abroad.
-
She has worked very hardly all year, so it is no surprise that her manager has recommended her for promotion.
-
Admittedly, the hotel was a little noisy at night, but the staff were friendly and the breakfast was excellent.
D. Mətndə
Elanı elə redaktə edin ki, yazanların nəzərdə tutduğunu dəqiq desin. Göstərişə uyğun yenidən yazın və ya seçin.
(19) From 1 March, the finance team will only process expense claims on Fridays. (20) All claims sent by post will not be accepted. (21) Senior managers must even use the new online form; there are no exceptions. Last year many of you found the instructions confusing. (22) We did not explain the rules clearly, and we apologise. (23) Please note that we cannot really accept late claims under any circumstances. (24) We plan to, after a full consultation with every department, review the system in the autumn. If you have any questions, please contact the finance office.
-
(19) cümləsini elə yenidən yazın ki, yazıda aydın şəkildə cümənin yeganə gün olduğunu bildirsin.
-
(20) cümləsini elə yenidən yazın ki, poçtla göndərilən heç bir müraciətin qəbul edilməyəcəyini aydın bildirsin.
-
(21) cümləsini elə yenidən yazın ki, "even" sözü "senior managers" ifadəsini örtsün.
-
(22) cümləsində yazanlar izahlarının zəif olduğunu etiraf edirlər. Hansı variant bunu deyir?sonda clearly tərzi təsvir edir; əvvəldə isə «açıq-aydın» deməkdir
-
(23) cümləsini yumşaq yox, qəti imtina kimi yenidən yazın.
-
(24) cümləsini elə yenidən yazın ki, uzun zərflik to-məsdəri parçalamasın.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Yerli sayt üçün bir kafe və ya restoran haqqında qısa rəy (3–4 cümlə) yazın. Uğur meyarları: düzgün vergüllə ən azı iki müxtəlif cümlə zərfi (məsələn, admittedly, surprisingly, personally); əhatə etdiyi sözlərdən dərhal əvvəl only və ya even; mənanıza uyğun yerdə really olan bir inkar.
-
Dostunuz həftəsonu köçməyə kömək etməyinizi xahiş edib, amma siz bacarmırsınız. Nəzakətli mesaj (2–3 cümlə) yazın. Uğur meyarları: don't really və ya not necessarily ilə bir yumşaq inkar; bir cümlə zərfi; əhatə etdiyi hissədən əvvəl qoyulmuş bir diqqət yönəldən zərf (only, just və ya even).
-
Eyni zərfi iki yerdə fərqli mənalarla (tərz zərfi və cümlə zərfi) işlədən iki cümlə yazın və hər birindən sonra qısa izah əlavə edin.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
C2-04 Cümlə memarlığı azərbaycanca: end-focus, end-weight, dummy it və paralellik Ağır budaq cümlə sonda olsun deyə dummy it ilə yenidən yazın: That the shop closed so suddenly, after forty years on the high street, surprised everyone.
-
B1-33 Still, yet, already, even, only azərbaycanca: «hələ», «artıq», «hətta», «yalnız» və zərflərin yeri "still" sözünü adi orta yerində işlədərək yenidən yazın: She is working at the same bank after all these years.
-
C1-08 Hedging azərbaycanca: It seems that, apparently, arguably – ingiliscə ehtiyatlı fikir bildirmək Akademik jurnal üçün annotasiya. Hansı cümlə daha uyğundur?ehtiyatlı ifadə (hedging): akademik iddialar ehtiyatla irəli sürülür
Cavablar
A. Quruluş
- I don't really want to join the committee.
- He deliberately didn't answer the question.
- Not all the applicants passed the first interview.
- A higher price doesn't necessarily mean better quality.
- Clearly, he didn't explain the problem.
- The landlord probably won't agree to lower the rent.
- We discussed in detail the proposals that the three regional committees had submitted over the summer.
B. Məna
- I didn't really enjoy it, to be honest.
- Even the finance director didn't know about the merger.
- The receptionist didn't even apologise.
- We serve fresh fish only on Fridays.
- Technically, the lease ended last month, but nobody has asked you to leave.
- Naturally, she accepted the offer.
C. Səhvi tapın
- According to the latest survey, it is widely believed that the new bypass has made the town centre noisier rather than quieter.
- The inspector carefully examined every document before she signed the final report and sent it to the ministry. / The inspector examined every document carefully before she signed the final report and sent it to the ministry.
- ✓ The company hopes to more than double its profits over the next three years by opening new branches abroad.
- She has worked very hard all year, so it is no surprise that her manager has recommended her for promotion.
- ✓ Admittedly, the hotel was a little noisy at night, but the staff were friendly and the breakfast was excellent.
D. Mətndə
- From 1 March, the finance team will process expense claims only on Fridays.
- No claims sent by post will be accepted. / Claims sent by post will not be accepted.
- Even senior managers must use the new online form; there are no exceptions.
- We did not explain the rules clearly, and we apologise.
- Please note that we really cannot accept late claims under any circumstances.
- We plan to review the system in the autumn, after a full consultation with every department. / After a full consultation with every department, we plan to review the system in the autumn.
E. Sizin növbəniz
- Admittedly, the service at Café Lumo is slow. Surprisingly, nobody seemed to mind: even the children waited patiently. Soup is served only at lunchtime. Personally, I don't really understand the fuss about the desserts, but the coffee is excellent.
- Honestly, I'd love to help, but I'm free only on Sunday evening, and even then just for an hour. I don't really think I'd be much use by then. Could I bring you dinner instead?
- Naturally, she answered the question. (= of course she answered it) She answered the question naturally. (= in a relaxed, natural way)
F. Qarışıq təkrar
- It surprised everyone that the shop closed so suddenly, after forty years on the high street.
- She is still working at the same bank after all these years.
- The results suggest that the drug may be effective.
