Пысықтауыштар қазақша: only, even, really don't мен don't really, frankly, technically
Adverbials: Position, Scope and Viewpoint
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз only, even, just және also сөздерін дәл керекті сөзді қамтитындай етіп орналастыра аласыз, болымсыз сөйлемде үстеудің қамтуын басқара аласыз (I really don't like it пен I don't really like it), өз көзқарасыңызды frankly, admittedly, technically сияқты сөйлем үстеулерімен білдіре аласыз, қимыл-сын үстеуі мен сөйлем үстеуінің арасындағы екіұштылықтан аулақ бола аласыз және ұзын пысықтауыштарды дұрыс орналастыра аласыз.
Негізгі идея
Пысықтауыш бір сөзге, бір тіркеске не бүкіл сөйлемге әсер ете алады. Ол әсер ететін бөлік оның қамтуы (scope) деп аталады, ал ағылшын тілінде қамтудың басты белгісі — орын.
Үстеуді қолшатыр деп елестетіңіз: ол өзінен кейін келетін нәрсені жабады. Only Sara saw the email — қолшатыр Sara сөзін жабады; Sara saw only the email — the email сөзін жабады. Сөйлем үстеуі — бүкіл сөйлемді жабатын үлкен қолшатыр: Frankly, the plan is a mess жоспардың қалай бүлінгенін сипаттамайды, ол жазушының қалай сөйлеп тұрғанын оқырманға хабарлайды.
Not те қолшатыр, ал екі қолшатырдың реті маңызды. I really don't like it сөйлемінде really сөзі don't like бөлігін жабады: қатты ұнатпау. I don't really like it сөйлемінде not сөзі really like бөлігін жабады: жұмсақ, сыпайы ұнатпау. Сөйлеуде қолшатырды екпін жылжыта алады; жазуда екпін жоқ, сондықтан бар жұмысты орын атқаруы керек.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде «тек» сөзден бұрын, ал ғана шылауы дәл өзі қамтитын сөзден кейін тұрады («Сара ғана көрді», «Сара бірінші хатты ғана көрді»), сондықтан қамту әдетте анық. Ағылшын сөйлеуінде only көбіне ортаңғы орында тұрады, ал жазуда оны дәл қамтитын сөзінің алдына қою керек. Тағы бір айырмашылық: біздің да / де шылауы әрі also, әрі even мағынасын береді («Әжем де Instagram қолданады»), ал ағылшынша бұл екі бөлек сөз. Болымсыздық қазақша етістіктің -ма / -ме жұрнағымен беріледі, ал үстеу әдетте етістіктің алдында тұрады: жұмсақ мағынаны онша («онша ұнамайды» = don't really like), қатты мағынаны мүлде («мүлде ұнамайды» = really don't like) береді. Болжам білдіретін шығар сөйлемнің соңында, болымсыз етістіктен кейін келеді («келмейтін шығар»), ал ағылшынша probably болымсыз көмекші етістіктің алдында тұрады.
| Қазақша | Не істейді | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Сара ғана көрді. | ғана: дәл алдындағы сөзді қамтиды | Only Sara saw the email. |
| Әжем де Instagram қолданады. | де: also не even | My grandmother also / Even my grandmother… |
| Бұл ән маған онша ұнамайды. | жұмсақ болымсыздық | I don't really like this song. |
| Бұл ән маған мүлде ұнамайды. | қатты болымсыздық | I really don't like this song. |
| Ол бүгін келмейтін шығар. | болжам етістіктен кейін | She probably won't come tonight. |
| Шынымды айтсам, жоспардың еш берекесі жоқ. | сөйлем үстеуі | Frankly, the plan is a mess. |
Құрылым
Үш негізгі орын
| Орын | Әдеттегі пысықтауыштар | Мысал |
|---|---|---|
| басы (көбіне + үтір) | сөйлем үстеулері, байланыстырғыштар, алдыға шыққан мезгіл / мекен | Frankly, I'm not convinced. |
| ортасы (негізгі етістіктің алдында, бірінші көмекші етістіктен кейін, be сөзінен кейін) | only, even, just, also, жиілік, сенімділік | She has probably forgotten. |
| соңы | қимыл-сын, мекен, мезгіл, ұзын пысықтауыштар | He explained the rules carefully. |
Назар аудартатын үстеулер: орын мен қамту
| Сөйлем | Нені қамтиды | Мағынасы |
|---|---|---|
| Only the manager can sign the contract. | the manager | басқа ешкім қол қоя алмайды |
| The manager can only sign the contract. | sign? the contract? | жазуда екіұшты — сондықтан ұқыпты жазушылар only сөзін жылжытады |
| The manager can sign only the contract. | the contract | басқа ештеңеге емес |
| Even the manager didn't know. | the manager | таңданыс: ең жақсы білуге тиіс адам білмеді |
| The manager didn't even know. | know | ең аз нәрсе де жоқ: білмеді, әрекет ету былай тұрсын |
Болымсыздықпен қамту: бірінші қолшатыр екіншісін жабады
| Сөйлем | Мағынасы |
|---|---|
| I really don't like it. | қатты: маған ұнамайды |
| I don't really like it. | жұмсақ: онша ұнамайды |
| He deliberately didn't answer. | ол жауап бермеуді өзі таңдады |
| He didn't deliberately break it. | сындырды, бірақ байқамай |
| That isn't necessarily true. | рас болуы да, болмауы да мүмкін |
| Not all the guests came. | кейбірі келді, кейбірі келмеді |
Сөйлем үстеулері қызметіне қарай
| Қызметі | Мысалдар |
|---|---|
| сөйлеушінің қалай сөйлеп тұрғаны | frankly, honestly, seriously, briefly |
| кімнің көзқарасы | personally, technically, theoretically, legally, financially |
| баға | fortunately, surprisingly, sadly, ironically, hopefully |
| мойындау | admittedly, granted (C1-13) |
| сенімділік пен дереккөз | clearly, obviously, presumably, apparently (C1-08) |
Қолданылуы
1Only, even, just және also сөздерінің қамтуы
Әңгімеде only мен even әдетте ортаңғы орында тұрады, ал олардың нені қамтитынын екпін көрсетеді. Ұқыпты жазуда оларды дәл өздері қамтитын сөздің не тіркестің алдына қойыңыз, өйткені оқырман екпінді естімейді. Just (= only) пен also да осы қағидаға бағынады. Негізгі орындары B1-33 сабағында.
2Болымсыздықпен қамту: really don't және don't really
Үстеу мен not қатар келсе, біріншісі екіншісін жабады. Really, deliberately, completely, always және necessarily сөздерінің мағынасы орнына қарай өзгереді. Сенімділік үстеулері (probably, certainly, definitely) әдетте болымсыз көмекші етістіктің алдында тұрады: She won't probably емес, She probably won't. Necessarily әдетте not сөзінен кейін келеді. All не every бар бастауыш + not жазуда екіұшты болуы мүмкін, сондықтан «кейбірі … жоқ» деген мағынада not all қолданыңыз.
3Сөйлем үстеулері мен көзқарас
Сөйлем үстеуі бүкіл тұжырымға пікір білдіреді: оның қаншалықты рас екенін, сөйлеушінің оған көзқарасын не қай тұрғыдан рас екенін. Ол әдетте басында үтірмен келеді, бірақ ортаңғы орын да жиі кездеседі. Hopefully (= I hope) қазір көп стильде қалыпты, дегенмен кейбір ресми стиль нұсқаулықтары әлі де одан аулақ.
4Қимыл-сын үстеуі ме, сөйлем үстеуі ме?
Көп үстеу бір нәрсенің қалай істелгенін (қимыл-сын) сипаттай алады не бүкіл сөйлемге пікір білдіре алады. Қай мағынаны қалайтыныңызды оқырманға орын мен үтір көрсетеді. Соңында тұрса, үстеу әдетте қимыл-сынды білдіреді; басында үтірмен тұрса, әдетте сөйлем үстеуі болады.
5Ұзын пысықтауыштарды орналастыру
Ұзын пысықтауыштар сөйлемнің ортасын емес, басын не соңын жақсы көреді (C2-04). Етістік пен қысқа толықтауыштың арасына пысықтауыш қоймаңыз. Толықтауыш өте ұзын болса, end-weight қағидасы бойынша қысқа пысықтауыш одан бұрын келе алады. To мен етістіктің арасындағы қысқа үстеу — «бөлінген тұйық етістік» (split infinitive) — қазіргі ағылшын тілінде қолайлы, кейде тіпті ең анық нұсқа; ал ұзын пысықтауыш ол жерде ебедейсіз.
6Екі түрі бар үстеулер (қайталау)
Бірнеше үстеудің жай түрі мен -ly түрі бар, мағыналары әртүрлі: жай түрі әдетте тура мағынада (fly high, travel free, open wide, dig deep, work hard), ал -ly түрі ауыспалы не «жоғары дәрежеде» деген мағынада (highly, freely, widely, deeply, hardly). Негіздері A2-09 сабағында.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Маған өте ұнайды» → I very like. Қазақша дәреже үстеуі етістіктің алдында тұрады: «Бұл қала маған өте ұнайды». Ағылшынша very етістікті тікелей күшейте алмайды. Very much сөйлемнің соңына барады, ал етістіктің алдында really тұра алады.
2. «… келмейтін шығар» → won't probably. Қазақша болжам білдіретін «шығар» болымсыз етістіктен кейін тұрады: «Көпірді қысқа дейін бітірмейтін шығармыз». Сондықтан probably сөзі де won't сөзінен кейін тұрып қалады. Ағылшынша сенімділік үстеуі болымсыз көмекші етістіктің алдында келеді.
3. «Әжем де …» → also мен even. Қазақтың «да / де» шылауы әрі «also», әрі «even» мағынасын береді: «Әжем де қазір Instagram қолданады» деген сөйлемде таңданыс бар. Ағылшынша also «басқаларға қоса» дегенді ғана білдіреді, таңданыс үшін even керек.
4. «Мүлде келіспеймін» → I don't completely agree. Қазақша «мүлде» болымсыз етістікпен келіп, қатты мағына береді: «мүлде келіспеймін» = толық келіспеймін. Ағылшынша not сөзінен кейінгі completely керісінше жұмсартады: «толықтай келісе бермеймін», яғни жартылай келісемін.
Шатастырмаңыз
really don't және don't really — Бірінші сөз екіншісін жабады. Really don't болымсыздықты күшейтеді; don't really оны жұмсартады, бұл келіспеудің не бас тартудың жиі қолданылатын сыпайы жолы.
сөйлеудегі only және жазудағы only — Сөйлеуде only әдетте ортаңғы орында тұрады, ал оның қамтуын екпін көрсетеді. Жазуда оны өзі қамтитын сөздердің жанына қойыңыз. B1-33 қараңыз.
hopefully (сөйлем үстеуі) және hopefully (қимыл-сын) — Сөйлем үстеуі ретінде «үміттенемін» дегенді білдіреді; соңында «үмітпен» дегенді білдіреді.
Жазылуы мен айтылуы
- Басындағы сөйлем үстеулерінен кейін жазуда үтір, сөйлеуде қысқа кідіріс болады: Frankly, …
- Сөйлеуде only әдетте екпінсіз, ал басты екпін ол назар аудартатын сөзге түседі: I only saw Tom. Even сөзі назар аудартатын сөзбен бірге өзі де екпін алады: Even the boss didn't know.
- I don't really like it сөйлемінде really көбіне төмендеп-көтерілетін интонациямен айтылады, бұл сыпайылықты не күмәнді білдіреді: дауыс really сөзінде төмендеп, қайта көтеріледі.
- Highly /ˈhaɪli/: екпін бірінші буында. Admittedly /ədˈmɪtɪdli/: екпін mit буынында; presumably /prɪˈzjuːməbli/ (UK), /prɪˈzuːməbli/ (US): екпін екінші буында. Қазақша әдетімізбен екпінді соңғы буынға қоймаңыз.
Алтын ереже
Орын қамтуды көрсетеді: үстеу өзінен кейінгі нәрсені жабады. Жазуда only мен even сөздерін дәл өздері қамтитын бөліктің алдына қойыңыз; болымсыздықпен бірінші сөз екіншісін жабады (really don't = қатты, don't really = жұмсақ). Бүкіл сөйлемге пікір білдіргенде басқы орын мен үтірді қолданыңыз, ал ұзын пысықтауыштарды сөйлемнің шетінде ұстаңыз. Есте сақтаңыз: қазақтың «де» шылауы also да, even да бола алады, ал «шығар» соңында тұрса да, probably болымсыздықтың алдына келеді.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді нұсқау бойынша қайта жазыңыз. Тек пысықтауышты және оған керекті бөлікті өзгертіңіз.
-
Бас тарту қатты емес, жұмсақ әрі сыпайы естілетіндей етіп қайта жазыңыз: I really don't want to join the committee.
-
«Ол жауап бермеуді өзі таңдады» деген мағына шығатындай етіп қайта жазыңыз: He didn't deliberately answer the question.
-
Жазбаша есепке арнап, «олардың кейбірі өтпеді» деген мағына анық шығатындай етіп қайта жазыңыз: All the applicants didn't pass the first interview.
-
«Жоғары баға сапаның кепілі емес» деген мағына шығатындай етіп «necessarily» арқылы қайта жазыңыз: A higher price means better quality.
-
«Оның түсіндірмегені анық» деген мағына шығатындай етіп «Clearly» сөзін сөйлем үстеуі ретінде қолданып қайта жазыңыз: He didn't explain the problem clearly.
-
«probably» сөзін әдеттегі орнына қойып қайта жазыңыз: The landlord won't agree to lower the rent.
-
Толықтауыш соңында тұратындай етіп «in detail» тіркесін ұзын толықтауыштың алдына қойып қайта жазыңыз: We discussed the proposals that the three regional committees had submitted over the summer in detail.
B. Мағына
Мәтінге жақсырақ сай келетін сөйлемді таңдаңыз. Ескертпе себебін түсіндіреді.
-
Әріптесіңіз сатылым бөлімінің жаңа менеджерінің презентациясы ұнады ма деп сұрайды, сіз дөрекі емес, сыпайы естілгіңіз келеді. Қай жауап сай келеді?really алдындағы not болымсыздықты жұмсартады; not алдындағы really оны күшейтеді
-
Жаңалық: компанияда бірігу туралы ешкім білмеген, тіпті ең жақсы білуге тиіс адам да. Қай сөйлем осыны айтады?even бастауышты қамтиды: білуі ең ықтимал адам
-
Шағым: ресепшндегі қызметкер мәселені шешу былай тұрсын, ең аз нәрсені де істемеген. Қай сөйлем осыны айтады?even етістікті қамтиды: ең аз нәрсе де жоқ
-
Басылған мәзірден жаңа балық жұма күндері ғана, басқа күні емес берілетіні анық көрінуі керек. Жазуда қай сөйлем анығырақ?жазуда only дәл өзі қамтитын бөліктің алдында тұрады
-
Заңгер клиентіне қатаң заңдық тұрғыдан жалдау шарты аяқталғанын, бірақ одан әлі ешкім кетуді сұрамағанын айтады. Қай сөйлем дәлірек?technically = қатаң мағынасында; personally дерек емес, жеке пікір береді
-
Өмірбаян: жазушы «әрине, ол ұсынысты қабылдады» деп айтқысы келеді. Қай сөйлем осыны айтады?басқы орын + үтір = сөйлем үстеуі; соңында ол қимыл-сынды сипаттайды
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде үстеуге қатысты бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
According to the latest survey, it is wide believed that the new bypass has made the town centre noisier rather than quieter.
-
The inspector examined carefully every document before she signed the final report and sent it to the ministry.
-
The company hopes to more than double its profits over the next three years by opening new branches abroad.
-
She has worked very hardly all year, so it is no surprise that her manager has recommended her for promotion.
-
Admittedly, the hotel was a little noisy at night, but the staff were friendly and the breakfast was excellent.
D. Мәтін ішінде
Хабарландыру жазушылар айтқысы келген нәрсені дәл айтатындай етіп өңдеңіз. Нұсқау бойынша қайта жазыңыз не таңдаңыз.
(19) From 1 March, the finance team will only process expense claims on Fridays. (20) All claims sent by post will not be accepted. (21) Senior managers must even use the new online form; there are no exceptions. Last year many of you found the instructions confusing. (22) We did not explain the rules clearly, and we apologise. (23) Please note that we cannot really accept late claims under any circumstances. (24) We plan to, after a full consultation with every department, review the system in the autumn. If you have any questions, please contact the finance office.
-
(19) сөйлемін жазуда жұма жалғыз күн екені анық болатындай етіп қайта жазыңыз.
-
(20) сөйлемін поштамен жіберілген өтінімдердің ешқайсысы қабылданбайтыны анық болатындай етіп қайта жазыңыз.
-
(21) сөйлемін «even» сөзі «senior managers» бөлігін қамтитындай етіп қайта жазыңыз.
-
(22) сөйлемінде жазушылар өз түсіндірмелерінің нашар болғанын мойындайды. Қай нұсқа осыны айтады?соңында clearly қимыл-сынды сипаттайды; басында «анық, көрініп тұр» дегенді білдіреді
-
(23) сөйлемін жұмсақ емес, үзілді-кесілді бас тарту болатындай етіп қайта жазыңыз.
-
(24) сөйлемін ұзын пысықтауыш to-infinitive-ті бөлмейтіндей етіп қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Жергілікті сайтқа бір кафе не мейрамхана туралы қысқа пікір (3–4 сөйлем) жазыңыз. Табыс белгілері: дұрыс үтірмен кемінде екі түрлі сөйлем үстеуі (мысалы, admittedly, surprisingly, personally); өзі қамтитын сөздердің дәл алдында тұрған only не even; мағынаңызға сай орындағы really бар бір болымсыз сөйлем.
-
Досыңыз демалыста үй көшіруге көмектесуді сұрады, бірақ сіз көмектесе алмайсыз. Сыпайы хабарлама (2–3 сөйлем) жазыңыз. Табыс белгілері: don't really не not necessarily бар бір жұмсақ болымсыздық; бір сөйлем үстеуі; өзі қамтитын бөліктің алдына қойылған бір назар аудартатын үстеу (only, just не even).
-
Бір үстеуді екі түрлі орында, екі түрлі мағынада (қимыл-сын үстеуі және сөйлем үстеуі) қолданып, екі сөйлем жазыңыз және әрқайсысынан кейін қысқа түсіндірме қосыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
C2-04 Сөйлем құрылысы қазақша: end-focus, end-weight, dummy it және параллель құрылым Ауыр бағыныңқы соңына кететіндей етіп dummy it арқылы қайта жазыңыз: That the shop closed so suddenly, after forty years on the high street, surprised everyone.
-
B1-33 Still, yet, already, even, only қазақша: үстеулер сөйлемнің қай жерінде тұрады? «still» сөзін әдеттегі ортаңғы орнына қойып қайта жазыңыз: She is working at the same bank after all these years.
-
C1-08 Hedging қазақша: It seems that, appear to, apparently, allegedly арқылы абайлап айту Ғылыми журналға арналған аннотация. Қай сөйлем орындырақ?hedging: ғылыми тұжырымдар сақтықпен айтылады
Жауаптар
A. Құрылым
- I don't really want to join the committee.
- He deliberately didn't answer the question.
- Not all the applicants passed the first interview.
- A higher price doesn't necessarily mean better quality.
- Clearly, he didn't explain the problem.
- The landlord probably won't agree to lower the rent.
- We discussed in detail the proposals that the three regional committees had submitted over the summer.
B. Мағына
- I didn't really enjoy it, to be honest.
- Even the finance director didn't know about the merger.
- The receptionist didn't even apologise.
- We serve fresh fish only on Fridays.
- Technically, the lease ended last month, but nobody has asked you to leave.
- Naturally, she accepted the offer.
C. Қатені табыңыз
- According to the latest survey, it is widely believed that the new bypass has made the town centre noisier rather than quieter.
- The inspector carefully examined every document before she signed the final report and sent it to the ministry. / The inspector examined every document carefully before she signed the final report and sent it to the ministry.
- ✓ The company hopes to more than double its profits over the next three years by opening new branches abroad.
- She has worked very hard all year, so it is no surprise that her manager has recommended her for promotion.
- ✓ Admittedly, the hotel was a little noisy at night, but the staff were friendly and the breakfast was excellent.
D. Мәтін ішінде
- From 1 March, the finance team will process expense claims only on Fridays.
- No claims sent by post will be accepted. / Claims sent by post will not be accepted.
- Even senior managers must use the new online form; there are no exceptions.
- We did not explain the rules clearly, and we apologise.
- Please note that we really cannot accept late claims under any circumstances.
- We plan to review the system in the autumn, after a full consultation with every department. / After a full consultation with every department, we plan to review the system in the autumn.
E. Сіздің кезегіңіз
- Admittedly, the service at Café Lumo is slow. Surprisingly, nobody seemed to mind: even the children waited patiently. Soup is served only at lunchtime. Personally, I don't really understand the fuss about the desserts, but the coffee is excellent.
- Honestly, I'd love to help, but I'm free only on Sunday evening, and even then just for an hour. I don't really think I'd be much use by then. Could I bring you dinner instead?
- Naturally, she answered the question. (= of course she answered it) She answered the question naturally. (= in a relaxed, natural way)
F. Аралас қайталау
- It surprised everyone that the shop closed so suddenly, after forty years on the high street.
- She is still working at the same bank after all these years.
- The results suggest that the drug may be effective.
