SlowingoГрамматика
B1 25 / 39

The және жер атаулары қазақша: the Nile, Lake Balkhash, the USA қалай айтылады?

The with Names and Places

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз атаудың алдына the қою керек пе, әлде артикльсіз айту керек пе, соны шеше аласыз: өзендер, теңіздер, таулар, елдер, қалалар, көшелер, қонақүйлер, мұражайлар, әуежайлар, университеттер және тағы басқалар.

Негізгі идея

Атау онсыз да бір ғана нақты нәрсені көрсетеді, сондықтан атаулардың көбіне артикль мүлде керек емес: Paris, Japan, Everest, Oxford Street.

Үстінде атаулар жазылған глобусты елестетіңіз. Кейбір атаулар — жай атаулар: Brazil, Lima, Lake Victoria. Олар жалғыз тұрады. Ал басқа атаулар шын мәнінде сипаттама немесе топ, сондықтан олар the алады: the United States (штаттардың тобы), the Republic of Ireland (сипаттама: қай республика?), the Alps (көп тау). Глобус бетінде ағып жатқан немесе созылып жатқан ұзын нысандар да the алады: өзендер, теңіздер, мұхиттар, шөлдер: the Nile, the Pacific, the Sahara.

Ғимараттар мен ұйымдар да осыған ұқсас логикамен жүреді. Ішінде of бар атау сипаттама болып саналады, сондықтан the алады: the University of Leeds. Жер немесе адам атымен жасалған атау жай атау сияқты: Leeds University, Heathrow Airport.

Бұл топтарды атауларды бір-бірлеп жаттап емес, үлгі ретінде үйреніңіз.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде артикль жоқ, ал жер-су атауларына әдетте нысанның түрін білдіретін сөз қосылады: Ертіс өзені, Каспий теңізі, Балқаш көлі, Алатау таулары, Абай даңғылы. Ағылшыншада бұл сөз кейде түсіп қалады (the Nile), кейде атаудың алдына шығады (Lake Balkhash, Mount Everest). Ең бастысы, артикльді осы сөз емес, нысанның түрі шешеді: өзен мен теңізге the керек, жалғыз көл мен жалғыз тауға керек емес. Қазақшада «Лидс университеті» деген бір ғана пішін бар, ал ағылшыншада екі пішін болуы мүмкін: Leeds University (артикльсіз) және the University of Leeds. «Лондон мұнарасы», «Англия банкі» сияқты атаулар ағылшыншада the … of … болып айтылады, бірақ мұны қазақша пішіннен білу мүмкін емес: «Лидс университеті» де дәл солай құрылған, ал ағылшыншада көбіне Leeds University. Сондықтан ағылшынша атаудың өз пішінін жаттаңыз. Көпше атаулар («Біріккен Араб Әмірліктері») ағылшыншада да көпше, әрі олар the алады.

ҚазақшаНысанАғылшынша
Ніл өзеніөзенthe Nile
Каспий теңізітеңізthe Caspian Sea
Балқаш көліжалғыз көлLake Balkhash (артикль жоқ)
Альпі тауларытау жотасыthe Alps
Эверест шыңыжалғыз тауMount Everest (артикль жоқ)
Испанияқарапайым ел атауыSpain
Біріккен Араб Әмірліктерікөпше ел атауыthe United Arab Emirates
Лидс университетіжер атауы + университетLeeds University
Лондон мұнарасыof бар атауthe Tower of London
Хитроу әуежайыәуежайHeathrow Airport

Құрылым

the

ТопМысалдар
өзендер мен каналдарthe Thames, the Amazon, the Danube, the Panama Canal
теңіздер мен мұхиттарthe Mediterranean, the Atlantic, the Red Sea
тау жоталарыthe Alps, the Andes, the Himalayas
шөлдерthe Sahara, the Gobi
көпше немесе «одақ» түріндегі ел атауларыthe USA, the UK, the Netherlands, the Philippines, the Czech Republic, the United Arab Emirates
аралдар немесе көлдер тобыthe Canary Islands, the Great Lakes
қонақүйлер, кинотеатрлар, театрларthe Ritz, the Odeon, the Globe
мұражайлар мен галереяларthe British Museum, the Louvre, the Prado
газеттерthe Guardian, the New York Times
ішінде of бар атауларthe University of Leeds, the Bank of England, the Tower of London

Артикльсіз

ТопМысалдар
елдердің көбі және барлық құрлықтарFrance, Brazil, Kenya, Asia, South America
қалалар (сирек ерекшелік: The Hague)Tokyo, Cairo, Lima
көшелер, жолдар, алаңдар, саябақтарOxford Street, Fifth Avenue, Times Square, Central Park
жалғыз тауларEverest, Kilimanjaro, Mount Fuji
жалғыз көлдер мен аралдарLake Geneva, Lake Victoria, Sicily
әуежайлар мен вокзалдарHeathrow Airport, Victoria Station
жер немесе адам атымен аталған университеттерLeeds University, Harvard University
тәуелдік 's бар атауларSt Paul's Cathedral, McDonald's

Қолданылуы

1Су: өзендер, теңіздер, мұхиттар мен каналдар the алады

Өзендер, теңіздер, мұхиттар мен каналдар the алады, тіпті river сөзі түсіп қалса да. Көлдер басқаша: жалғыз көл артикльсіз айтылады.

We sailed down the Nile on a small boat.
Шағын қайықпен Ніл өзенінің ағысымен жүздік.
өзен: the
The Thames runs through the centre of London.
Темза өзені Лондонның ортасынан ағып өтеді.
қазақшада «өзені» бар, ағылшыншада the Thames жеткілікті
The Pacific is the largest ocean on Earth.
Тынық мұхиты Жердегі ең үлкен мұхит.
мұхит: the
We spent a week by Lake Como.
Комо көлінің жағасында бір апта болдық.
жалғыз көл: артикль жоқ; «көлі» сөзі алдына шығады: Lake Como

2Таулар мен шөлдер

Тау жоталары мен шөлдер the алады. Жалғыз таулар артикльсіз айтылады (the Matterhorn сияқты бірнеше ерекшелікті жаттап алу керек).

They spent two weeks skiing in the Alps.
Олар Альпі тауларында екі апта шаңғы тепті.
тау жотасы: the
My uncle climbed Kilimanjaro last year.
Ағам былтыр Килиманджароға шықты.
жалғыз тау: артикль жоқ; uncle = аға, нағашы аға немесе көке
Have you ever seen Mount Fuji?
Фудзи тауын көріп пе едіңіз?
жалғыз тау: артикль жоқ
The Sahara is bigger than Australia.
Сахара шөлі Австралиядан да үлкен.
шөл: the; «Австралиядан» → than Australia

3Елдер, құрлықтар және қалалар

Елдердің көбі, барлық құрлықтар және қалалардың барлығы дерлік артикльсіз айтылады. Атауда көпше түр немесе States, Kingdom, Republic, Emirates сияқты «топ» сөзі болса, the қолданыңыз.

She grew up in Mexico and now lives in Toronto.
Ол Мексикада өсті, қазір Торонтода тұрады.
ел мен қала: артикль жоқ
She moved from the Philippines to the UK.
Ол Филиппиннен Ұлыбританияға көшіп кетті.
көпше атау (Philippines) және одақ (United Kingdom): the
Is Amsterdam the capital of the Netherlands?
Амстердам Нидерландтың астанасы ма?
the Netherlands көпше атау; сұраулы «ма» → Is … ?
Brazil is the biggest country in South America.
Бразилия Оңтүстік Америкадағы ең үлкен ел.
ел мен құрлық: артикль жоқ; the biggest → «ең үлкен»

4Көшелер, алаңдар мен саябақтар

Көшелер, жолдар, алаңдар мен саябақтар әдетте артикльсіз айтылады. Бірнеше атау ғана ерекшелік (Ұлыбританиядағы the High Street).

The shop is on Baker Street, near Regent's Park.
Дүкен Бейкер-стритте, Риджентс-парктің қасында.
көше мен саябақ: артикль жоқ
Let's meet in Market Square at six.
Сағат алтыда Маркет-сквер алаңында кездесейік.
алаң: артикль жоқ
We went running in Central Park.
Орталық саябаққа жүгіруге бардық.
саябақ: артикль жоқ

5Қонақүйлер, кинотеатрлар, мұражайлар мен газеттер the алады

Қонақүйлер, кинотеатрлар, театрлар, мұражайлар, галереялар мен газеттер әдетте the алады. Негізгі ерекшелік — тәуелдік 's бар атаулар (6-қолданысты қараңыз).

We're staying at the Grand Hotel.
Біз «Гранд» қонақүйінде тұрып жатырмыз.
қонақүй: the
Have you been to the Louvre?
Луврда болып па едіңіз?
мұражай: the
There's a great film on at the Odeon tonight.
Бүгін кешке «Одеон» кинотеатрында керемет фильм көрсетіледі.
кинотеатр: the
I read an interesting article in the Guardian.
Guardian газетінен қызық мақала оқыдым.
газет атаулары әдетте the алады

6Жер немесе адам атымен аталған әуежайлар, вокзалдар мен университеттер

Атау жай ғана жер не адам аты + Airport / Station / University болса, артикль қойылмайды. Тәуелдік 's бар атаулар да артикльсіз айтылады.

Our flight leaves from Gatwick Airport.
Ұшағымыз Гатвик әуежайынан ұшады.
әуежай: артикль жоқ
I'll meet you outside Victoria Station.
Сені Виктория вокзалының сыртында күтемін.
вокзал: артикль жоқ
My brother studies at Harvard University.
Ағам Гарвард университетінде оқиды.
адам атымен аталған университет: артикль жоқ
We had lunch near St Paul's Cathedral.
Әулие Павел соборының жанында түскі ас іштік.
's бар атау: артикль жоқ

7the + of бар атаулар

Атауда of болса, ол сипаттама болып саналады, сондықтан the алады. Бір университеттің екі атауын салыстырыңыз.

She works at the University of Leeds.
Ол Лидс университетінде жұмыс істейді.
= Leeds University; қазақшада бір ғана пішін
The Bank of England sets interest rates in the UK.
Ұлыбританияда пайыздық мөлшерлемені Англия банкі белгілейді.
of бар атау: the
We visited the Tower of London on our first day.
Бірінші күні Лондон мұнарасын аралап көрдік.
«Лондон мұнарасы» → the Tower of London
The Isle of Wight is just off the south coast of England.
Уайт аралы Англияның оңтүстік жағалауына жақын жерде орналасқан.
of бар атау: the

Жиі кездесетін қателер

❌She lives in the Spain.
✅She lives in Spain.
Ел атауларының көбі артикльсіз.
❌We visited Netherlands last year.
✅We visited the Netherlands last year.
Көпше ел атауы: the.
❌The Mount Everest is in the Himalayas.
✅Mount Everest is in the Himalayas.
Жалғыз тау: артикль жоқ.
❌We swam in the Lake Geneva.
✅We swam in Lake Geneva.
Жалғыз көл: артикль жоқ.
❌Amazon is a very long river.
✅The Amazon is a very long river.
Өзендер the алады.
❌We walked along the Oxford Street.
✅We walked along Oxford Street.
Көшелер: артикль жоқ.
❌I flew from the Heathrow.
✅I flew from Heathrow. немесе I flew from Heathrow Airport.
Әуежайлар: артикль жоқ.
❌She studies at University of Leeds.
✅She studies at the University of Leeds. немесе She studies at Leeds University.
of бар атау: the.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Каспий теңізі», «Іле өзені» → the жоқ. Қазақша атаудың өзінде «теңізі», «өзені» деген сөз тұрғандықтан, бұл атау толық, басқа ештеңе керек емес сияқты көрінеді. Ағылшыншада өзен, теңіз, мұхит пен шөлдің алдында the міндетті.

❌Caspian Sea is rich in fish.
✅The Caspian Sea is rich in fish.
❌Many birds live near Ili River.
✅Many birds live near the Ili River.

2. «Балқаш көлі», «Хан Тәңірі шыңы» → the. Бірінші тұзақты «жақсы» үйренгеннен кейін көлге де, тауға да the қоса салу оңай. Бірақ жалғыз көл мен жалғыз тау артикльсіз айтылады, ал Lake сөзі атаудың алдына шығады.

❌We camped by the Balkhash Lake.
✅We camped by Lake Balkhash.
❌The Khan Tengri is over 7,000 metres high.
✅Khan Tengri is over 7,000 metres high.

3. «Біріккен Араб Әмірліктері» → the жоқ. Қазақшада ел атауларының бәрі бірдей айтылады: «Испанияда», «Әмірліктерде». Ағылшыншада көпше немесе «одақ» түріндегі ел атауына the керек.

❌My uncle works in United Arab Emirates.
✅My uncle works in the United Arab Emirates.
❌She got a grant to study in United Kingdom.
✅She got a grant to study in the United Kingdom.

4. of бар атаулар → the жоқ. Қазақшада «Бейбітшілік және келісім сарайы» сияқты атауларда ешқандай артикль жоқ. Ағылшыншада of бар атауға the керек.

❌We visited Palace of Peace and Reconciliation in Astana.
✅We visited the Palace of Peace and Reconciliation in Astana.

5. Адам атымен аталған университет → the. «Сәтбаев университеті» ағылшыншада да жай атау. Атау адамның немесе жердің атымен басталса, артикль қойылмайды.

❌The Satbayev University is in Almaty.
✅Satbayev University is in Almaty.

Шатастырмаңыз

Leeds University және the University of Leeds — бір орын, атаудың екі пішіні. Жер атауы + University → артикль жоқ; University of + жер атауы → the. Қазақшада екеуі де «Лидс университеті».

My sister went to Leeds University.
Әпкем Лидс университетінде оқыды.
артикль жоқ
My sister went to the University of Leeds.
Әпкем Лидс университетінде оқыды.
of: the; мағынасы бірдей

Біреу және топ — жалғыз көл, арал немесе тау артикльсіз айтылады; олардың тобы the алады.

We spent the summer in Sicily.
Жазды Сицилияда өткіздік.
бір арал: артикль жоқ
We spent the summer in the Canary Islands.
Жазды Канар аралдарында өткіздік.
аралдар тобы: the

Жалпы географиялық сөздер және атаулар — жалпы сөздер артикльдің әдеттегі ережелеріне бағынады B1-22: I love the sea (бәріміз білетін жалпы теңіз), ал the Mediterranean — атау. Атаулармен байланысты нәзік жағдайлар (the Smiths, a Picasso) C2-05 сабағында.

I love swimming in the sea.
Теңізге шомылғанды жақсы көремін.
жалпы теңіз
I love swimming in the Mediterranean.
Жерорта теңізіне шомылғанды жақсы көремін.
атау: the Mediterranean

Жазылуы мен айтылуы

  • Дауысты дыбыспен басталатын атаудың алдында the әдетте /ði/ болып айтылады: the Atlantic, the Andes, the Amazon, the Odeon. Дауыссыз дыбыстың алдында /ðə/: the Nile.
  • /ð/ дыбысын з немесе д деп айтпаңыз: тіл ұшы тістердің арасында, дауыс қосылады.
  • Сөйлемнің ортасында the кіші әріппен жазылады (in the Netherlands). Бас әріпті The атаудың ресми бөлігі болғанда ғана жазылады, мысалы The Hague; көптеген газеттер де атауында The деп жазады.
  • the USA мен the UK әріптеп айтылады. U /juː/ дыбысымен, яғни дауыссыз /j/ дыбысымен басталады, сондықтан мұнда the /ðə/ болады: /ðə ˌjuː es ˈeɪ/, /ðə ˌjuː ˈkeɪ/.
  • Атаулардың айтылуы жазуынан өзгеше болуы мүмкін: Thames /temz/ сөзінде th /t/ болып оқылады, Leicester Square /ˈlestə/ деп айтылады. Атауды жазылуы бойынша оқымай, сөздіктен тексеріңіз.
  • Ағылшын атауларында екпін көбіне соңғы буынға түспейді: the Atlantic /ətˈlæntɪk/, the Netherlands /ˈneðələndz/.

Алтын ереже

Жай атау (ел, қала, көше, жалғыз тау не көл, әуежай) → артикль жоқ. Көпше немесе топ атауы, ішінде of бар атау, өзен, теңіз, мұхит, шөл немесе тау жотасы, сондай-ақ қонақүйлер, мұражайлар мен газеттердің көбі → the. Есте сақтаңыз: қазақшадағы «өзені», «көлі» деген сөз артикльді шешпейді, нысанның түрі шешеді.

Жаттығулар

A. Құрылым

the жазыңыз немесе no article деп жазыңыз.

  1. ___ Danube flows through four capital cities. …
  2. My cousin lives in Canada. (the / no article)
  3. We swam in ___ Atlantic. …
  4. They crossed ___ Sahara on camels. …
  5. Have you ever climbed Mount Fuji? (the / no article)
  6. We stayed at ___ Plaza Hotel. …
  7. Our flight leaves from Gatwick Airport. (the / no article)
  8. She works for ___ Bank of England. …

B. Мағына

Дұрыс нұсқаны таңдаңыз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: She studied at ….
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: She studied at .
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: We went sailing on ….
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: They live in ….

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. The Mount Everest is in the Himalayas.
  2. We walked along the Oxford Street.
  3. I read about it in Guardian.
  4. They spent a week in the USA.
  5. Thames runs through London.

D. Мәтін ішінде

the жазыңыз немесе no article деп жазыңыз.

A travel blog
After two days in 18 Rome, we flew to 19 Netherlands. We landed at 20 Schiphol Airport and stayed at 21 Grand Hotel near the centre. The next day we visited 22 Rijksmuseum and took a boat along the canals. Next week we're going to 23 Alps for some hiking!

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Еліңіз туралы екі сөйлем жазыңыз: біреуінде өзен, теңіз немесе тау жотасы болсын (the арқылы), екіншісінде қала немесе жалғыз тау болсын (артикльсіз).
  2. Барғыңыз келетін саяхат туралы жазыңыз: бір елді, бір мұражайды немесе қонақүйді және бір әуежайды атаңыз.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. The
  2. the
  3. the
  4. the
  5. the

B. Мағына

  1. Leeds University
  2. the University of Leeds
  3. Lake Garda
  4. the Philippines

C. Қатені табыңыз

  1. Mount Everest is in the Himalayas.
  2. We walked along Oxford Street.
  3. I read about it in the Guardian.
  4. ✓ They spent a week in the USA.
  5. The Thames runs through London.

D. Мәтін ішінде

  1. the
  2. the
  3. the
  4. the

E. Сіздің кезегіңіз

  1. The Danube flows through my country. Budapest is the capital.
  2. I'd like to visit Peru, stay at the Hotel Sol in Lima and fly from Madrid Airport.

F. Аралас қайталау

  1. a / per
  2. visiting
  3. where
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play