Mpangilio wa Vivumishi (Adjective Order) na Compound Adjectives kwa Kiswahili
Adjective Order and Compound Adjectives
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuweka vivumishi viwili au vitatu kabla ya nomino kwa mpangilio wa asili, kutumia koma na and kwa usahihi kati yao, kutumia nomino kueleza nomino nyingine (a coffee cup), na kujenga compound adjectives zenye kistari (a ten-minute walk, a well-known writer).
Wazo Kuu
Vivumishi kadhaa vinapokuja kabla ya nomino, wazungumzaji wa Kiingereza huviweka kwa mpangilio thabiti sana: a lovely little old wooden house (nyumba ndogo nzuri ya zamani ya mbao), si a wooden old little lovely house. Wazungumzaji wengi wa lugha ya kwanza hawajawahi kujifunza kanuni hii — lakini wanagundua mara moja inapovunjwa.
Kuna mantiki. Fikiria nomino kama kiini cha kitunguu, na vivumishi kama tabaka zinazokizunguka. Kadiri tabaka linavyokaribia kiini, ndivyo linavyohusika zaidi na kitu chenyewe ni nini. Kimetengenezwa kwa nini (wooden) na ni cha kazi gani (a running shoe) karibu ni sehemu ya nomino, kwa hiyo vinakaa karibu kabisa nayo. Rangi, umbo na umri ni ukweli, kwa hiyo vinakaa mbali kidogo. Maoni (lovely) ni mtazamo wako tu, kwa hiyo ni ganda la nje, mbali kabisa na nomino.
Compound adjectives hufanya kazi tofauti: maneno mawili au zaidi huunganishwa kwa kistari (hyphen) kuwa kivumishi kimoja: a five-star hotel. Kistari kinasema: "soma maneno haya kama kipande kimoja."
Kwa wazungumzaji wa Kiswahili, kila kitu kinakwenda upande mwingine: Kiswahili huweka vivumishi baada ya nomino (nyumba nzuri ya zamani), na hutumia ya, la, cha kwa nomino inayoeleza nomino nyingine (duka la viatu). Kiingereza huweka vyote kabla ya nomino.
Kiswahili na Kiingereza
Katika Kiswahili, nomino huja kwanza, kisha vivumishi, kisha virai vya -a (ya, la, cha, wa) na mwenye. Katika Kiingereza, vivumishi vyote na nomino zinazoeleza huja kabla ya nomino kuu. Na mara nyingi nomino inayoeleza katika Kiswahili iko katika wingi (duka la viatu, dakika kumi), lakini katika Kiingereza inakaa katika umoja: a shoe shop, a ten-minute walk.
| Kiswahili | Nini kinaeleza | Kiingereza |
|---|---|---|
| meza nzuri ya zamani ya mbao | maoni, umri, malighafi | a lovely old wooden table |
| duka la viatu | nomino (wingi) | a shoe shop — umoja |
| kikombe cha kahawa | aina ya kikombe / kilichomo | a coffee cup / a cup of coffee |
| matembezi ya dakika kumi | namba + nomino | a ten-minute walk — umoja, kistari |
| mwana wa miaka sita | umri | a six-year-old son |
| mpishi anayejulikana sana | past participle | a well-known chef |
| mtoto mwenye macho ya bluu | kivumishi + nomino + -ed | a blue-eyed baby |
Angalia safu ya tatu: kikombe cha kahawa ya Kiswahili inaweza kumaanisha kikombe chenyewe (a coffee cup) au kikombe chenye kahawa ndani (a cup of coffee). Kiingereza kinatofautisha.
Muundo
Mpangilio wa kawaida wa vivumishi kabla ya nomino
| Maoni | Ukubwa | Umri | Umbo | Rangi | Asili | Malighafi | Kazi | Nomino |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| lovely | big | old | round | brown | Moroccan | wooden | dining | table |
| beautiful | small | new | square | black | Brazilian | leather | running | shoes |
Vivumishi viwili au vitatu ni vya kawaida. Vinne au zaidi ni nadra na vinasikika vizito. Urefu (long, short) huenda pamoja na ukubwa.
Koma na and
| Hali | Kanuni | Mfano |
|---|---|---|
| vivumishi vya makundi tofauti | bila koma | a beautiful old house |
| vivumishi viwili vya kundi moja (mara nyingi maoni) | koma (au and) | a friendly, helpful assistant |
| rangi mbili au zaidi | and | a black and white photo |
| baada ya be / look / seem | and kabla ya cha mwisho | The house was old and beautiful. |
Kipimo: kama unaweza kuweka and kati ya vivumishi, au kuvibadilisha nafasi, tumia koma. Kama huwezi, usitumie koma.
Nomino + nomino (nomino inayotumika kama kivumishi)
| Muundo | Mfano |
|---|---|
| nomino ya kwanza kwa kawaida ni ya umoja | a coffee cup, a shoe shop, a car park (UK) |
| hukaa moja kwa moja kabla ya nomino kuu, baada ya vivumishi vingine vyote | a cheap plastic coffee cup |
Compound adjectives (zenye kistari, kabla ya nomino)
| Muundo | Mfano |
|---|---|
| namba + nomino ya umoja | a ten-minute walk, a five-star hotel, a two-day course |
| namba + nomino + old | a three-year-old girl |
| well / badly + past participle | a well-known writer, a well-paid job |
| kivumishi / kielezi + -ing form | a good-looking man, a long-lasting battery |
| kivumishi + nomino + -ed | a blue-eyed baby, a left-handed player |
Matumizi
1Maoni Kabla ya Ukweli
Kivumishi cha maoni (lovely, horrible, amazing, nice) huja kabla ya vivumishi vya ukweli (ukubwa, umri, rangi…). Katika Kiswahili mpangilio ni huru zaidi, na vyote huja baada ya nomino.
2Vivumishi vya Ukweli kwa Mpangilio
Vivumishi vya ukweli kwa kawaida hufuata mpangilio ukubwa → umri → umbo → rangi → asili → malighafi → kazi.
3Koma na and
Tumia koma kati ya vivumishi viwili vya aina moja: ungeweza pia kuweka and kati yao. Tumia and kati ya rangi, na kabla ya kivumishi cha mwisho baada ya be.
4Nomino Zinazoeleza Nomino
Nomino inaweza kueleza nomino nyingine. Nomino ya kwanza kwa kawaida ni ya umoja, hata maana ikiwa ya wingi, na hukaa moja kwa moja kabla ya nomino kuu. Maneno machache hubaki na -s: sports, clothes, sales, savings.
5Compound Adjectives zenye Namba
Compound za namba + nomino huwekewa kistari kabla ya nomino, na nomino hubaki umoja — haina -s, kwa sababu compound nzima ni kivumishi.
6Compound Adjectives Nyingine
Compound zenye past participles (well-known), -ing forms (good-looking) na kivumishi + nomino + -ed (blue-eyed) hueleza watu na vitu kwa njia fupi na ya asili. Kiswahili mara nyingi hutumia relative clause au mwenye hapa.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Duka la simu → "phones shop". Katika Kiswahili, nomino inayoeleza mara nyingi iko katika wingi (duka la simu, duka la vitabu), na tunaitafsiri ikiwa wingi. Katika Kiingereza, nomino inayotumika kama kivumishi kwa kawaida ni ya umoja. (Isipokuwa maneno machache kama clothes shop, sports car.)
2. Warsha ya siku mbili → "two-days workshop". Kiswahili husema siku mbili, dakika kumi, saa tatu kwa wingi. Kabla ya nomino, Kiingereza hugeuza namba + nomino kuwa kivumishi kimoja chenye kistari, na nomino hubaki umoja.
3. Ana miaka tisa → "she is nine years". Kiswahili husema ana miaka tisa bila neno la "old". Katika Kiingereza cha Afrika Mashariki, She is nine years husikika mara nyingi, lakini Kiingereza sanifu husema nine years old au nine tu.
4. Kikombe cha kahawa → "a coffee cup" unapotaka kunywa. Kikombe cha kahawa ya Kiswahili ina maana mbili. Ukiomba a coffee cup kwenye mgahawa, unaomba kikombe kitupu! Unapotaka kinywaji, sema a cup of coffee.
Usichanganye
Compound adjective kabla ya nomino na maneno hayo hayo baada ya kitenzi — Kabla ya nomino, tumia vistari na nomino ya umoja. Baada ya kitenzi, maneno yanatengana na nomino iko katika wingi pale inapohitajika.
a coffee cup na a cup of coffee — Nomino + nomino inasema ni kitu cha aina gani; of inasema kina nini ndani. Kiswahili husema kikombe cha kahawa kwa yote mawili.
Kwa virai nomino virefu zaidi katika maandishi rasmi (a rapidly growing population), tazama C1-11.
Tahajia na Matamshi
- Weka kistari katika compound adjectives kabla ya nomino: a well-known artist. Baada ya be, waandishi wengi huacha kistari: The artist is well known.
- Usitumie kistari baada ya kielezi cha -ly: a highly paid job, a beautifully written book.
- Katika known /nəʊn/ (UK), /noʊn/ (US), herufi k haitamkwi, na w haitamkwi pia. Kiswahili hutamka kila herufi, kwa hiyo epuka "ku-nou-ni". Vivyo hivyo, -eyed ni /aɪd/ tu: blue-eyed = "bloo-IDE", si "bulu-ayedi".
- Nomino + nomino kwa kawaida huweka msisitizo kwenye nomino ya kwanza: a coffee cup, a shoe shop, a bus stop. Chache, kama city centre, huweka msisitizo kwenye nomino ya pili.
- Kivumishi + nomino huweka msisitizo kwenye nomino: a black bird (ndege yeyote mweusi). Nomino ambatani huweka msisitizo kwenye sehemu ya kwanza: a blackbird (aina moja ya ndege).
- Compound adjective peke yake huweka msisitizo kwenye sehemu ya pili (well-known), lakini kabla ya nomino yenye msisitizo, msisitizo mara nyingi husogea mbele: a well-known writer.
Kanuni ya Dhahabu
Maoni kwanza, kisha ukweli — na kile kitu kimetengenezwa kwacho au kinachotumika kwacho kwa kawaida hukaa karibu kabisa na nomino. Vyote huja kabla ya nomino. Katika compound adjective kabla ya nomino, unganisha maneno kwa kistari na uweke nomino katika umoja, hata kama Kiswahili kinasema dakika kumi: a ten-minute walk.
Mazoezi
A. Muundo
Panga maneno kwa mpangilio sahihi au kamilisha sentensi.
-
Panga kwa mpangilio sahihi: a / Moroccan / leather / beautiful / bag
-
Panga kwa mpangilio sahihi: an / old / ugly / building / grey
-
Panga kwa mpangilio sahihi: some / plastic / small / boxes / storage
-
Kamilisha: The film lasts two hours. It's a film.
-
Kamilisha: Their baby is eight months old. They have an baby.
-
Kamilisha: The hotel has four stars. It's a hotel.
B. Maana
Chagua jibu sahihi.
-
Chagua jibu sahihi: He's a … actor.
-
Chagua jibu sahihi: She has … hair.
-
Chagua jibu sahihi: a beautiful(,) old house …
-
Chagua jibu sahihi: a kind(,) patient teacher …
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
We stayed in a five-stars hotel.
-
I need a new toys box.
-
My brother is twelve-years-old.
-
She bought a lovely blue silk scarf.
D. Katika Muktadha
Panga maneno yaliyo katika mabano kwa mpangilio sahihi.
For sale: a 15 (wooden / old / lovely) table and four chairs. Perfect for a 16 (room / dining) or a big kitchen. The table is 17 (strong / heavy) and easy to clean. The chairs have 18 (cotton / white / new) covers. Collection only: it's a 19 (minute / five) drive from the station.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Eleza kitu unachomiliki kwa vivumishi viwili au vitatu kwa mpangilio sahihi.
-
Eleza safari yako ya kwenda kazini au shuleni kwa compound adjective.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-10 Vivumishi (Adjectives) kwa Kiingereza: Mahali Pake, Very au Too, na Vinyume Chagua jibu sahihi: She has … eyes.
-
A2-30 Bored au Boring? Vivumishi vya -ed na -ing kwa Kiswahili It was a very … ten-hour flight.
-
B1-24 Comparatives kwa Kiswahili: Much Better, Even Better, The More… The Better Our new flat is ___ bigger than the old one. …flat (UK), apartment (US)
Majibu
A. Muundo
- a beautiful Moroccan leather bag
- an ugly old grey building
- some small plastic storage boxes
- two-hour
- eight-month-old
- four-star
B. Maana
- well-known
- long black
- no comma
- comma
C. Tafuta Kosa
- We stayed in a five-star hotel.
- I need a new toy box.
- My brother is twelve years old. / My brother is twelve.
- ✓ She bought a lovely blue silk scarf.
D. Katika Muktadha
- lovely old wooden
- dining room
- heavy and strong / strong and heavy
- new white cotton
- five-minute
E. Zamu Yako
- I have a comfortable old leather sofa.
- It's a twenty-minute bus ride, and then a five-minute walk.
F. Marudio Mchanganyiko
- blue
- tiring
- much
