SlowingoSarufi
B1 31 / 39

Mpangilio wa Vivumishi (Adjective Order) na Compound Adjectives kwa Kiswahili

Adjective Order and Compound Adjectives

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kuweka vivumishi viwili au vitatu kabla ya nomino kwa mpangilio wa asili, kutumia koma na and kwa usahihi kati yao, kutumia nomino kueleza nomino nyingine (a coffee cup), na kujenga compound adjectives zenye kistari (a ten-minute walk, a well-known writer).

Wazo Kuu

Vivumishi kadhaa vinapokuja kabla ya nomino, wazungumzaji wa Kiingereza huviweka kwa mpangilio thabiti sana: a lovely little old wooden house (nyumba ndogo nzuri ya zamani ya mbao), si a wooden old little lovely house. Wazungumzaji wengi wa lugha ya kwanza hawajawahi kujifunza kanuni hii — lakini wanagundua mara moja inapovunjwa.

Kuna mantiki. Fikiria nomino kama kiini cha kitunguu, na vivumishi kama tabaka zinazokizunguka. Kadiri tabaka linavyokaribia kiini, ndivyo linavyohusika zaidi na kitu chenyewe ni nini. Kimetengenezwa kwa nini (wooden) na ni cha kazi gani (a running shoe) karibu ni sehemu ya nomino, kwa hiyo vinakaa karibu kabisa nayo. Rangi, umbo na umri ni ukweli, kwa hiyo vinakaa mbali kidogo. Maoni (lovely) ni mtazamo wako tu, kwa hiyo ni ganda la nje, mbali kabisa na nomino.

Compound adjectives hufanya kazi tofauti: maneno mawili au zaidi huunganishwa kwa kistari (hyphen) kuwa kivumishi kimoja: a five-star hotel. Kistari kinasema: "soma maneno haya kama kipande kimoja."

Kwa wazungumzaji wa Kiswahili, kila kitu kinakwenda upande mwingine: Kiswahili huweka vivumishi baada ya nomino (nyumba nzuri ya zamani), na hutumia ya, la, cha kwa nomino inayoeleza nomino nyingine (duka la viatu). Kiingereza huweka vyote kabla ya nomino.

Kiswahili na Kiingereza

Katika Kiswahili, nomino huja kwanza, kisha vivumishi, kisha virai vya -a (ya, la, cha, wa) na mwenye. Katika Kiingereza, vivumishi vyote na nomino zinazoeleza huja kabla ya nomino kuu. Na mara nyingi nomino inayoeleza katika Kiswahili iko katika wingi (duka la viatu, dakika kumi), lakini katika Kiingereza inakaa katika umoja: a shoe shop, a ten-minute walk.

KiswahiliNini kinaelezaKiingereza
meza nzuri ya zamani ya mbaomaoni, umri, malighafia lovely old wooden table
duka la viatunomino (wingi)a shoe shop — umoja
kikombe cha kahawaaina ya kikombe / kilichomoa coffee cup / a cup of coffee
matembezi ya dakika kuminamba + nominoa ten-minute walk — umoja, kistari
mwana wa miaka sitaumria six-year-old son
mpishi anayejulikana sanapast participlea well-known chef
mtoto mwenye macho ya bluukivumishi + nomino + -eda blue-eyed baby

Angalia safu ya tatu: kikombe cha kahawa ya Kiswahili inaweza kumaanisha kikombe chenyewe (a coffee cup) au kikombe chenye kahawa ndani (a cup of coffee). Kiingereza kinatofautisha.

Muundo

Mpangilio wa kawaida wa vivumishi kabla ya nomino

MaoniUkubwaUmriUmboRangiAsiliMalighafiKaziNomino
lovelybigoldroundbrownMoroccanwoodendiningtable
beautifulsmallnewsquareblackBrazilianleatherrunningshoes

Vivumishi viwili au vitatu ni vya kawaida. Vinne au zaidi ni nadra na vinasikika vizito. Urefu (long, short) huenda pamoja na ukubwa.

Koma na and

HaliKanuniMfano
vivumishi vya makundi tofautibila komaa beautiful old house
vivumishi viwili vya kundi moja (mara nyingi maoni)koma (au and)a friendly, helpful assistant
rangi mbili au zaidianda black and white photo
baada ya be / look / seemand kabla ya cha mwishoThe house was old and beautiful.

Kipimo: kama unaweza kuweka and kati ya vivumishi, au kuvibadilisha nafasi, tumia koma. Kama huwezi, usitumie koma.

Nomino + nomino (nomino inayotumika kama kivumishi)

MuundoMfano
nomino ya kwanza kwa kawaida ni ya umojaa coffee cup, a shoe shop, a car park (UK)
hukaa moja kwa moja kabla ya nomino kuu, baada ya vivumishi vingine vyotea cheap plastic coffee cup

Compound adjectives (zenye kistari, kabla ya nomino)

MuundoMfano
namba + nomino ya umojaa ten-minute walk, a five-star hotel, a two-day course
namba + nomino + olda three-year-old girl
well / badly + past participlea well-known writer, a well-paid job
kivumishi / kielezi + -ing forma good-looking man, a long-lasting battery
kivumishi + nomino + -eda blue-eyed baby, a left-handed player

Matumizi

1Maoni Kabla ya Ukweli

Kivumishi cha maoni (lovely, horrible, amazing, nice) huja kabla ya vivumishi vya ukweli (ukubwa, umri, rangi…). Katika Kiswahili mpangilio ni huru zaidi, na vyote huja baada ya nomino.

We stayed in a lovely little hotel near the beach.
Tulikaa katika hoteli ndogo nzuri karibu na ufukwe.
maoni (lovely) kabla ya ukubwa (little)
He drives a horrible old car.
Anaendesha gari bovu la zamani.
maoni kabla ya umri; he = mwanamume
She was wearing an amazing red dress.
Alikuwa amevaa gauni jekundu la kupendeza sana.
alikuwa amevaa (hali) → was wearing; maoni kabla ya rangi
It's a nice big kitchen.
Ni jiko kubwa zuri.
nice kabla ya big

2Vivumishi vya Ukweli kwa Mpangilio

Vivumishi vya ukweli kwa kawaida hufuata mpangilio ukubwa → umri → umbo → rangi → asili → malighafi → kazi.

They live in a big old farmhouse.
Wanaishi katika nyumba kubwa ya zamani ya shambani.
ukubwa kabla ya umri
I bought a small round mirror for the hall.
Nilinunua kioo kidogo cha mviringo kwa ajili ya ukumbi.
ukubwa kabla ya umbo
She has long black hair.
Ana nywele ndefu nyeusi.
urefu (= ukubwa) kabla ya rangi
We ate at a tiny Japanese restaurant.
Tulikula katika mgahawa mdogo sana wa Kijapani.
ukubwa kabla ya asili
He gave me a beautiful silver necklace.
Alinipa mkufu mzuri wa fedha.
maoni + malighafi: mkufu wa fedha → silver necklace
I need some new running shoes.
Ninahitaji viatu vipya vya kukimbilia.
kazi (running) karibu kabisa na nomino

3Koma na and

Tumia koma kati ya vivumishi viwili vya aina moja: ungeweza pia kuweka and kati yao. Tumia and kati ya rangi, na kabla ya kivumishi cha mwisho baada ya be.

It was a boring, pointless meeting.
Ulikuwa mkutano wa kuchosha usio na maana yoyote.
maoni mawili: koma
She's a kind, generous person.
Yeye ni mtu mwema na mkarimu.
maoni mawili: koma (Kiswahili: na)
The flag is red, white and blue.
Bendera ni nyekundu, nyeupe na buluu.
rangi: and kabla ya ya mwisho
My grandfather's old black and white photos are in this box.
Picha za zamani za babu yangu za rangi nyeusi na nyeupe ziko kwenye sanduku hili.
rangi mbili: and
The room was small but comfortable.
Chumba kilikuwa kidogo lakini cha starehe.
kinyume: but

4Nomino Zinazoeleza Nomino

Nomino inaweza kueleza nomino nyingine. Nomino ya kwanza kwa kawaida ni ya umoja, hata maana ikiwa ya wingi, na hukaa moja kwa moja kabla ya nomino kuu. Maneno machache hubaki na -s: sports, clothes, sales, savings.

Let's meet in the city centre.
Tukutane katikati ya jiji.
city centre (US: center)
There's a great shoe shop on the corner.
Kuna duka zuri sana la viatu pale kona.
duka la viatu (wingi) → shoe shop (umoja)
I've lost my phone charger.
Nimepoteza chaja ya simu yangu.
chaja ya simu → phone charger
We need a new kitchen table.
Tunahitaji meza mpya ya jikoni.
meza ya jikoni → kitchen table
She works in a sports centre.
Anafanya kazi katika kituo cha michezo.
sports hubaki na -s

5Compound Adjectives zenye Namba

Compound za namba + nomino huwekewa kistari kabla ya nomino, na nomino hubaki umoja — haina -s, kwa sababu compound nzima ni kivumishi.

It's a ten-minute walk from the station.
Ni mwendo wa dakika kumi kwa miguu kutoka stesheni.
dakika kumi (wingi) → ten-minute (umoja)
We booked a two-week holiday in Greece.
Tuliweka nafasi ya likizo ya wiki mbili nchini Ugiriki.
wiki mbili → two-week; US: vacation
They have a six-year-old son.
Wana mtoto wa kiume wa miaka sita.
wa miaka sita → six-year-old (vistari, year bila -s)
She signed a three-year contract.
Alisaini mkataba wa miaka mitatu.
three-year, si three-years

6Compound Adjectives Nyingine

Compound zenye past participles (well-known), -ing forms (good-looking) na kivumishi + nomino + -ed (blue-eyed) hueleza watu na vitu kwa njia fupi na ya asili. Kiswahili mara nyingi hutumia relative clause au mwenye hapa.

He's a well-known chef with his own TV show.
Yeye ni mpishi maarufu mwenye kipindi chake cha televisheni.
maarufu / anayejulikana → well-known
That's a very good-looking dog.
Huyo ni mbwa mzuri sana wa kuvutia.
good-looking
Our company makes long-lasting batteries.
Kampuni yetu hutengeneza betri zinazodumu kwa muda mrefu.
zinazodumu (relative clause) → long-lasting
I'm looking for a short-sleeved shirt.
Ninatafuta shati la mikono mifupi.
la mikono mifupi → short-sleeved
My brother is left-handed.
Kaka yangu hutumia mkono wa kushoto (ni mtu wa shoto).
baadhi ya compounds hufanya kazi baada ya be pia

Makosa ya Kawaida

❌a wooden beautiful table
✅a beautiful wooden table
Maoni huja kabla ya malighafi.
❌a black big dog
✅a big black dog
Ukubwa huja kabla ya rangi.
❌a ten-minutes walk
✅a ten-minute walk
Nomino ndani ya compound adjective hubaki umoja.
❌a shoes shop
✅a shoe shop
Nomino inayoeleza nomino kwa kawaida ni ya umoja.
❌My son is three-years-old.
✅My son is three years old.
Baada ya be: bila vistari, na years ni wingi.
❌a black white cat
✅a black and white cat
Tumia and kati ya rangi.
❌a brown-eye girl
✅a brown-eyed girl
kivumishi + nomino + -ed.
⚠️a well known writer
✅a well-known writer
Kabla ya nomino, tahajia sanifu hutumia kistari.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Duka la simu → "phones shop". Katika Kiswahili, nomino inayoeleza mara nyingi iko katika wingi (duka la simu, duka la vitabu), na tunaitafsiri ikiwa wingi. Katika Kiingereza, nomino inayotumika kama kivumishi kwa kawaida ni ya umoja. (Isipokuwa maneno machache kama clothes shop, sports car.)

❌My cousin opened a phones shop in Kariakoo.
✅My cousin opened a phone shop in Kariakoo.
❌Wanjiku is a schools inspector in Nakuru.
✅Wanjiku is a school inspector in Nakuru.
nomino inayoeleza: school, umoja

2. Warsha ya siku mbili → "two-days workshop". Kiswahili husema siku mbili, dakika kumi, saa tatu kwa wingi. Kabla ya nomino, Kiingereza hugeuza namba + nomino kuwa kivumishi kimoja chenye kistari, na nomino hubaki umoja.

❌The NGO is running a two-days workshop for teachers.
✅The NGO is running a two-day workshop for teachers.
compound adjective: day bila -s

3. Ana miaka tisa → "she is nine years". Kiswahili husema ana miaka tisa bila neno la "old". Katika Kiingereza cha Afrika Mashariki, She is nine years husikika mara nyingi, lakini Kiingereza sanifu husema nine years old au nine tu.

⚠️Neema's daughter is nine years.
✅Neema's daughter is nine years old.
au: …is nine. Bila old inasikika haijakamilika kimataifa.

4. Kikombe cha kahawa → "a coffee cup" unapotaka kunywa. Kikombe cha kahawa ya Kiswahili ina maana mbili. Ukiomba a coffee cup kwenye mgahawa, unaomba kikombe kitupu! Unapotaka kinywaji, sema a cup of coffee.

⚠️(kwenye mgahawa, unataka kunywa) Can I have a tea cup, please?
✅Can I have a cup of tea, please?
a tea cup = kikombe chenyewe (cha kunywea chai).

Usichanganye

Compound adjective kabla ya nomino na maneno hayo hayo baada ya kitenzi — Kabla ya nomino, tumia vistari na nomino ya umoja. Baada ya kitenzi, maneno yanatengana na nomino iko katika wingi pale inapohitajika.

It's a two-hour flight.
Ni safari ya ndege ya saa mbili.
kabla ya nomino: two-hour
The flight takes two hours.
Safari ya ndege inachukua saa mbili.
si compound adjective: two hours
She has a three-year-old daughter.
Ana binti wa miaka mitatu.
kabla ya nomino: vistari, year
Her daughter is three years old.
Binti yake ana miaka mitatu.
baada ya be: years, bila vistari

a coffee cup na a cup of coffee — Nomino + nomino inasema ni kitu cha aina gani; of inasema kina nini ndani. Kiswahili husema kikombe cha kahawa kwa yote mawili.

I broke my favourite coffee cup.
Nimevunja kikombe changu cha kahawa ninachokipenda zaidi.
kikombe chenyewe; nimevunja (-me-), lakini Kiingereza: broke
Would you like a cup of coffee?
Ungependa kikombe cha kahawa?
kikombe pamoja na kahawa ndani yake

Kwa virai nomino virefu zaidi katika maandishi rasmi (a rapidly growing population), tazama C1-11.

Tahajia na Matamshi

  • Weka kistari katika compound adjectives kabla ya nomino: a well-known artist. Baada ya be, waandishi wengi huacha kistari: The artist is well known.
  • Usitumie kistari baada ya kielezi cha -ly: a highly paid job, a beautifully written book.
  • Katika known /nəʊn/ (UK), /noʊn/ (US), herufi k haitamkwi, na w haitamkwi pia. Kiswahili hutamka kila herufi, kwa hiyo epuka "ku-nou-ni". Vivyo hivyo, -eyed ni /aɪd/ tu: blue-eyed = "bloo-IDE", si "bulu-ayedi".
  • Nomino + nomino kwa kawaida huweka msisitizo kwenye nomino ya kwanza: a coffee cup, a shoe shop, a bus stop. Chache, kama city centre, huweka msisitizo kwenye nomino ya pili.
  • Kivumishi + nomino huweka msisitizo kwenye nomino: a black bird (ndege yeyote mweusi). Nomino ambatani huweka msisitizo kwenye sehemu ya kwanza: a blackbird (aina moja ya ndege).
  • Compound adjective peke yake huweka msisitizo kwenye sehemu ya pili (well-known), lakini kabla ya nomino yenye msisitizo, msisitizo mara nyingi husogea mbele: a well-known writer.

Kanuni ya Dhahabu

Maoni kwanza, kisha ukweli — na kile kitu kimetengenezwa kwacho au kinachotumika kwacho kwa kawaida hukaa karibu kabisa na nomino. Vyote huja kabla ya nomino. Katika compound adjective kabla ya nomino, unganisha maneno kwa kistari na uweke nomino katika umoja, hata kama Kiswahili kinasema dakika kumi: a ten-minute walk.

Mazoezi

A. Muundo

Panga maneno kwa mpangilio sahihi au kamilisha sentensi.

  1. Panga kwa mpangilio sahihi: a / Moroccan / leather / beautiful / bag
  2. Panga kwa mpangilio sahihi: an / old / ugly / building / grey
  3. Panga kwa mpangilio sahihi: some / plastic / small / boxes / storage
  4. Kamilisha: The film lasts two hours. It's a film.
  5. Kamilisha: Their baby is eight months old. They have an baby.
  6. Kamilisha: The hotel has four stars. It's a hotel.

B. Maana

Chagua jibu sahihi.

  1. Chagua jibu sahihi: He's a … actor.
  2. Chagua jibu sahihi: She has … hair.
  3. Chagua jibu sahihi: a beautiful(,) old house …
  4. Chagua jibu sahihi: a kind(,) patient teacher …

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. We stayed in a five-stars hotel.
  2. I need a new toys box.
  3. My brother is twelve-years-old.
  4. She bought a lovely blue silk scarf.

D. Katika Muktadha

Panga maneno yaliyo katika mabano kwa mpangilio sahihi.

Selling online
For sale: a 15 (wooden / old / lovely) table and four chairs. Perfect for a 16 (room / dining) or a big kitchen. The table is 17 (strong / heavy) and easy to clean. The chairs have 18 (cotton / white / new) covers. Collection only: it's a 19 (minute / five) drive from the station.

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza.

  1. Eleza kitu unachomiliki kwa vivumishi viwili au vitatu kwa mpangilio sahihi.
  2. Eleza safari yako ya kwenda kazini au shuleni kwa compound adjective.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A1-10 Vivumishi (Adjectives) kwa Kiingereza: Mahali Pake, Very au Too, na Vinyume
    Chagua jibu sahihi: She has … eyes.
  2. A2-30 Bored au Boring? Vivumishi vya -ed na -ing kwa Kiswahili
    It was a very … ten-hour flight.
  3. B1-24 Comparatives kwa Kiswahili: Much Better, Even Better, The More… The Better
    Our new flat is ___ bigger than the old one. …
Majibu

A. Muundo

  1. a beautiful Moroccan leather bag
  2. an ugly old grey building
  3. some small plastic storage boxes
  4. two-hour
  5. eight-month-old
  6. four-star

B. Maana

  1. well-known
  2. long black
  3. no comma
  4. comma

C. Tafuta Kosa

  1. We stayed in a five-star hotel.
  2. I need a new toy box.
  3. My brother is twelve years old. / My brother is twelve.
  4. ✓ She bought a lovely blue silk scarf.

D. Katika Muktadha

  1. lovely old wooden
  2. dining room
  3. heavy and strong / strong and heavy
  4. new white cotton
  5. five-minute

E. Zamu Yako

  1. I have a comfortable old leather sofa.
  2. It's a twenty-minute bus ride, and then a five-minute walk.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. blue
  2. tiring
  3. much
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play