SlowingoSarufi
B1 4 / 39

Narrative Tenses kwa Kiswahili: Jinsi ya Kusimulia Hadithi kwa Kiingereza

Telling Stories: Narrative Tenses

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kusimulia hadithi ya zamani kwa kutumia Past Simple kwa matukio makuu, Past Continuous kwa mandhari (background), na Past Perfect (simple au continuous) kwa matukio na shughuli zilizotangulia — na kuunganisha yote kwa maneno kama then, suddenly, meanwhile na eventually.

Wazo Kuu

Hadithi nzuri ni kama onyesho la filamu. Kuna matendo — mambo yanayotokea moja baada ya jingine na kusogeza hadithi mbele. Kuna mandhari — kile kilichokuwa kikiendelea tayari kuzunguka matendo hayo: hali ya hewa, watu, alichokuwa akifanya mtu fulani. Na wakati mwingine kuna kurudi nyuma (flashback) — kurukia jambo lililotokea kabla ya onyesho hilo.

Kiingereza kinaipa kila kazi tense yake:

  • Past Simple = matendo (I opened the door.)
  • Past Continuous = mandhari (It was raining.)
  • Past Perfect = kurudi nyuma (Someone had left a note.), na Past Perfect Continuous kwa shughuli iliyokuwa ikiendelea kwa muda (She had been crying.)

Tense zote tatu unazijua tayari (A1-28, A2-01, B1-03). Somo hili linahusu kuzitumia pamoja, ili msikilizaji ajue kila wakati njia kuu ya hadithi ni ipi, mandhari ni ipi, na nini kilitokea kabla.

Habari njema kwetu: msimulizi mzuri wa Kiswahili tayari anafanya kazi hizi tatu. Tunasema nilifungua mlango, nikaingia (matendo), mvua ilikuwa ikinyesha (mandhari), na nilikuwa nimesahau ufunguo (kurudi nyuma). Tahadhari moja: nilikuwa nime- haimaanishi had kila mara. Kwa vitenzi vya hali kama kaa, simama, lala, vaa, choka, maana yake ni hali iliyokuwepo wakati huo: alikuwa amesimama = he was standing.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili kina zana zake za kusimulia: -li- kwa tukio la kwanza na -ka- kwa matukio yanayofuata (nilishuka, nikachukua, nikatafuta); -likuwa + -ki- au -likuwa + -na- kwa mandhari (ilikuwa ikinyesha); -likuwa + -me- kwa jambo lililotangulia (nilikuwa nimesahau); na -po- kwa "wakati" (nilipofika). Kiingereza hakina -ka-: kila tukio kuu ni Past Simple tu, likiunganishwa na and, then au koma.

KiswahiliKazi katika hadithiKiingereza
Nililishuka, nikachukua begi, nikatafuta teksi.matukio makuu, kwa mpangilioI got off, collected my bag and looked for a taxi.
Mvua ilikuwa ikinyesha sana.mandhariIt was raining heavily.
Nilikuwa nimesahau pasipoti.tukio lililotanguliaI had forgotten my passport.
Alikuwa amesubiri kwa saa nzima basi lilipofika.shughuli yenye muda hadi wakati fulaniShe had been waiting for an hour when the bus came.
Alikuwa amesimama mlangoni.hali (si tukio lililotangulia!)He was standing at the door.
Nilipofika ofisini, kumbe nilikuwa nimeiacha laptop kwenye treni.kugundua jambo la awaliWhen I got to the office, I realised I had left my laptop on the train.

Mambo mawili ya kuzingatia. Kwanza, -likuwa + -me- inalingana vizuri na Past Perfect kwa vitenzi vya matendo (nilikuwa nimesahau = I had forgotten), lakini kwa vitenzi vya hali ni Past Continuous au was + kivumishi (nilikuwa nimechoka = I was tired, si I had tired). Pili, baada ya niligundua au kumbe, Kiswahili mara nyingi hutumia -me- tu (niligundua nimesahau); Kiingereza kinahitaji had, kwa sababu mtazamo uko zamani.

Muundo

Tense za kusimulia

Kazi katika hadithiTenseUmboMfano
Matukio makuu (kwa mpangilio)Past Simplekitenzi + -ed / kitenzi kisicho cha kawaidaShe picked up the phone.
Mandhari, kitendo kinachoendeleaPast Continuouswas / were + -ingIt was getting dark.
Tukio lililotangulia (flashback)Past Perfecthad + past participleShe had forgotten her charger.
Shughuli iliyotangulia yenye mudaPast Perfect Continuoushad been + -ingShe had been driving for hours.

Maneno ya kuunganisha wakati (time linkers)

KaziManenoMfano
MwanzofirstFirst, we checked in.
Hatua inayofuatathen, after that, nextThen we went to the beach.
Mara moja baadayeas soon as + kishaziAs soon as I sat down, my phone rang.
Wakati huo huo, mahali penginemeanwhileMeanwhile, my sister was waiting at home.
Bila kutarajiasuddenlySuddenly, the lights went out.
Baada ya muda mrefu au matatizo mengieventuallyEventually, the train arrived.

Matumizi

1Past Simple — matukio makuu

Matukio makuu ya hadithi huwa katika Past Simple, kwa mpangilio yalivyotokea. Kila tukio linasogeza hadithi mbele. Pale Kiswahili kinapotumia -ka-, Kiingereza kinatumia Past Simple ile ile tena.

I got off the plane, collected my bag and looked for a taxi.
Nilishuka kwenye ndege, nikachukua begi langu, nikatafuta teksi.
-li- kisha -ka- → Past Simple kwa yote matatu
She opened the letter, read it twice and started to laugh.
Alifungua barua, akaisoma mara mbili, akaanza kucheka.
mwanamke → she
We missed the last bus, so we walked home.
Tulikosa basi la mwisho, kwa hiyo tukatembea hadi nyumbani.

2Past Continuous — mandhari

Tumia Past Continuous kuweka mandhari: hali ya hewa, hali ya mahali, na kile watu walichokuwa wakifanya tukio kuu lilipotokea A2-02.

It was a cold night and the wind was blowing hard.
Ulikuwa usiku wa baridi, na upepo ulikuwa ukivuma kwa nguvu.
ulikuwa ukivuma → was blowing
People were sitting outside the café and a man was playing the violin.
Watu walikuwa wameketi nje ya mkahawa, na mwanamume mmoja alikuwa akipiga fidla.
walikuwa wameketi (hali) → were sitting, si "had sat"
I was cooking dinner when the smoke alarm went off.
Nilikuwa nikipika chakula cha jioni kengele ya moshi ilipolia.
mandhari + tukio
While we were walking along the beach, we found an old bottle.
Tulipokuwa tukitembea ufukweni, tuliokota chupa ya zamani.
As I was leaving the house, the phone rang.
Nilipokuwa nikitoka nyumbani, simu iliita.
hapa as = while

3Past Perfect — matukio yaliyotangulia wakati wa hadithi

Ukiwa katikati ya hadithi na unahitaji kutaja jambo lililotokea mapema zaidi, tumia Past Perfect. Ni ya kawaida sana baada ya vitenzi kama realise, find out, discover, notice, see that — ambapo Kiswahili mara nyingi husema niligundua au kumbe.

When I got to the office, I realised I had left my laptop on the train.
Nilipofika ofisini, niligundua kwamba nilikuwa nimeiacha laptop yangu kwenye treni.
nilikuwa nime- → had left
She was nervous because she had never spoken in public before.
Alikuwa na wasiwasi kwa sababu hakuwa amewahi kuzungumza mbele ya watu hapo kabla.
hakuwa amewahi → had never
The house was quiet. Everyone had gone to bed.
Nyumba ilikuwa kimya. Kila mtu alikuwa amekwenda kulala.
The ground was white. It had snowed during the night.
Ardhi ilikuwa nyeupe. Theluji ilikuwa imeanguka usiku.
ilikuwa imeanguka → had snowed

4Past Perfect Continuous — shughuli iliyokuwa ikiendelea

Tumia had been + -ing kwa shughuli iliyoendelea kwa muda fulani hadi wakati mmoja katika hadithi. Mara nyingi inaeleza hali (she was tired) au inaonyesha shughuli ilidumu kwa muda gani tukio kuu lilipotokea. Ni umbo la zamani la Present Perfect Continuous B1-01; tazama pia B1-03. Kiswahili husema alikuwa amesubiri kwa saa nzima au alikuwa akisubiri kwa saa nzima; kwa Kiingereza, ukitaja muda hadi wakati huo, tumia had been + -ing, si was + -ing.

She had been waiting for an hour when the bus finally came.
Alikuwa amesubiri kwa saa nzima basi lilipofika hatimaye.
muda hadi tukio → had been waiting
I'd been looking forward to the trip for months, so I was very disappointed.
Nilikuwa nikiisubiri safari hiyo kwa hamu kwa miezi kadhaa, kwa hiyo nilivunjika moyo sana.
kwa miezi → I'd been looking, si "I was looking"
His clothes were dirty because he'd been working in the garden.
Nguo zake zilikuwa chafu kwa sababu alikuwa akifanya kazi bustanini.
shughuli iliyoacha alama → he'd been working
We had been driving for six hours, and everyone was hungry.
Tulikuwa tumeendesha gari kwa saa sita, na kila mtu alikuwa na njaa.
alikuwa na njaa → was hungry, si "had hunger"
How long had you been living there when you met your wife?
Ulikuwa umeishi huko kwa muda gani ulipokutana na mke wako?

5Kuunganisha matukio makuu — first, then, after that, as soon as

Maneno haya yanaonyesha mpangilio wa matukio makuu. As soon as maana yake ni "mara tu baada ya" (mara tu nilipo-), na hufuatwa na kishazi.

First, we found a hotel. Then we went out for something to eat.
Kwanza, tulipata hoteli. Kisha tukatoka kwenda kula.
kwanza → first
After that, we didn't see him again for years.
Baada ya hapo, hatukumwona tena kwa miaka mingi.
As soon as I saw her face, I knew something was wrong.
Mara tu nilipouona uso wake, nilijua kuna tatizo.
mara tu nilipo- → as soon as + Past Simple
Next, the officer asked to see my passport.
Kisha, afisa aliomba kuona pasipoti yangu.

6Kubadilisha mwendo — suddenly, meanwhile, eventually

Suddenly (ghafla) huleta tukio la kushtukiza (kwa kawaida Past Simple). Meanwhile (wakati huo huo) inarukia jambo linalotokea wakati huo huo mahali pengine. Eventually (hatimaye) maana yake ni "baada ya muda mrefu au matatizo mengi" — haimaanishi "huenda".

We were watching TV. Suddenly, someone knocked loudly on the door.
Tulikuwa tukitazama TV. Ghafla, mtu aligonga mlango kwa nguvu.
I was stuck in traffic. Meanwhile, the meeting was starting without me.
Nilikuwa nimekwama kwenye msongamano wa magari. Wakati huo huo, mkutano ulikuwa ukianza bila mimi.
nilikuwa nimekwama (hali) → was stuck
We waited for hours. Eventually, a mechanic arrived.
Tulisubiri kwa saa nyingi. Hatimaye, fundi akafika.
The road got narrower and narrower, and eventually it just stopped.
Barabara ilizidi kuwa nyembamba, na hatimaye ikaishia tu.

7Hadithi moja, tense zote tatu

Hii ni hadithi fupi inayotumia kila tense kwa kazi yake.

It was a Friday evening and it was raining heavily.
Ilikuwa jioni ya Ijumaa, na mvua ilikuwa ikinyesha sana.
mandhari
I was walking home from work and thinking about the weekend.
Nilikuwa nikitembea kurudi nyumbani kutoka kazini huku nikifikiria wikendi.
mandhari
Suddenly, a woman ran up to me and called my name.
Ghafla, mwanamke mmoja alinikimbilia, akaniita jina langu.
tukio kuu
She smiled and handed me a small black wallet — my wallet!
Alitabasamu, akanipa pochi ndogo nyeusi
pochi yangu! — tukio kuu; mwanamke → she
I'd dropped it outside the station twenty minutes earlier and hadn't noticed.
Nilikuwa nimeiangusha nje ya kituo dakika ishirini kabla, na sikuwa nimegundua.
kurudi nyuma
She had been following me all the way from the station!
Alikuwa akinifuata njia nzima kutoka kituoni!
kurudi nyuma, shughuli yenye muda
I thanked her, and eventually I got home, soaking wet but very happy.
Nilimshukuru, na hatimaye nikafika nyumbani, nikiwa nimelowa chepechepe lakini mwenye furaha sana.
mwisho

Makosa ya Kawaida

⚠️When I left the house, it rained.
✅When I left the house, it was raining.
Past Simple inasema mvua ilianza wakati huo huo. Kwa mandhari iliyokuwa ikiendelea tayari, tumia Past Continuous.
⚠️I was opening the door, I was going in and I was turning on the light.
✅I opened the door, went in and turned on the light.
Matukio makuu yanayofuatana → Past Simple. Continuous inayafanya yasikike kama mandhari.
⚠️When I arrived at the airport, I realised I forgot my passport.
✅…I realised I had forgotten my passport.
Tukio lililotangulia wakati wa hadithi → Past Perfect. Past Simple ni ya kawaida katika mazungumzo yasiyo rasmi, lakini Past Perfect iko wazi zaidi.
❌When I got home, I saw that someone has broken the window.
✅When I got home, I saw that someone had broken the window.
Mtazamo uko zamani → had, si has.
❌As soon as I will see him, I told him.
✅As soon as I saw him, I told him.
Katika hadithi ya zamani, as soon as + Past Simple.
❌Meanwhile I was cooking, he set the table.
✅While I was cooking, he set the table.
meanwhile ni adverb, si kiunganishi; haiwezi kuunganisha vishazi viwili.
⚠️Suddenly the phone was ringing.
✅Suddenly the phone rang.
Tukio la ghafla ni fupi na limekamilika → Past Simple.
❌She had been wait for an hour when the bus came.
✅She had been waiting for an hour when the bus came.
had been + -ing form.
⚠️I was waiting for an hour when the bus came.
✅I had been waiting for an hour when the bus came.
Kusema shughuli ilidumu kwa muda gani hadi wakati fulani zamani, tumia Past Perfect Continuous.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Nilikuwa nime- kwa vitenzi vya hali → "had + past participle". Kwa vitenzi vya matendo, nilikuwa nime- = Past Perfect: nilikuwa nimesahau = I had forgotten. Lakini kwa vitenzi vya hali (kaa, simama, lala, vaa, choka, kwama), -me- inaonyesha hali iliyokuwepo wakati huo. Kwa Kiingereza hiyo ni Past Continuous au was + kivumishi.

⚠️(Niliporudi, baba yangu alikuwa amelala.) When I came back, my father had slept.
✅When I came back, my father was sleeping. au …my father was asleep.
Had slept inasema usingizi ulikuwa umekwisha; wewe unaeleza hali wakati huo.
⚠️At the wedding, the groom had worn a grey suit.
✅At the wedding, the groom was wearing a grey suit.
Alikuwa amevaa ni hali (mandhari) → was wearing.
⚠️After the long journey, we had tired.
✅After the long journey, we were tired.
Haisikiki ya kawaida; tulikuwa tumechoka ni hali → were tired.

2. Niligundua nimesahau → "I realised I have forgotten". Baada ya niligundua, nikaona au kumbe, Kiswahili mara nyingi hutumia -me- tu. Ukiitafsiri moja kwa moja, unapata have / has katikati ya hadithi ya zamani. Mtazamo wa hadithi uko zamani, kwa hiyo ni had.

❌When the taxi left, I realised I have left my phone on the seat.
✅When the taxi left, I realised I had left my phone on the seat.
❌We reached the stadium and found out that the match has been cancelled.
✅We reached the stadium and found out that the match had been cancelled.
mtazamo wa zamani → had

3. Nilikuwa nikisubiri kwa saa mbili → "I was waiting for two hours". Kiswahili kinaweza kutumia -likuwa -ki- pamoja na muda. Kwa Kiingereza, ukitaja muda hadi tukio fulani la zamani, tumia had been + -ing.

⚠️We were sitting in the hall for two hours when the speaker arrived.
✅We had been sitting in the hall for two hours when the speaker arrived.
Muda hadi tukio → Past Perfect Continuous.

4. Yeye katika hadithi → he au she? Hadithi ina watu wengi, na Kiswahili hutumia yeye au kiambishi a- kwa mwanamume na mwanamke. Katika hadithi ya Kiingereza, ni rahisi kubadilisha he na she bila kujua, na msikilizaji anapotea: anafikiri ni mtu mwingine.

⚠️(Neema alipoteza mkoba wake.) Neema was walking to the market when he dropped his bag.
✅Neema was walking to the market when she dropped her bag.
Sarufi ni sahihi, lakini he inamaanisha mwanamume mwingine; Neema ni mwanamke → she, her.

Usichanganye

Mandhari na tukio — Kitenzi kile kile kinaweza kuwa mandhari au tukio, kutegemea kazi yake. Kiswahili kinaonyesha tofauti hii vivyo hivyo: alikuwa akilia dhidi ya alilia.

The baby was crying when I came in.
Mtoto alikuwa akilia nilipoingia.
mandhari: tayari alikuwa akilia
The baby cried when I came in.
Mtoto alilia nilipoingia.
tukio: kuingia kwangu kulimfanya aanze kulia

while na meanwhile — While (wakati / nilipokuwa…) huunganisha vishazi viwili katika sentensi moja; meanwhile (wakati huo huo) huanza sentensi mpya kuhusu mahali au mtu mwingine. Tazama A2-02.

While I was at the shops, someone broke into the car.
Nilipokuwa madukani, mtu aliingia ndani ya gari kwa nguvu.
sentensi moja: while
I went to the shops. Meanwhile, someone was breaking into the car.
Nilienda madukani. Wakati huo huo, mtu alikuwa akiingia ndani ya gari kwa nguvu.
sentensi mpya: meanwhile

eventually na finally — Zote mbili zinaweza kuwa hatimaye. Eventually inasisitiza mchakato mrefu au mgumu. Finally pia inaonyesha hatua ya mwisho katika orodha (mwisho), au mwisho wa kusubiri. (At the end na in the end: tazama B1-31.)

After six interviews, she eventually got the job.
Baada ya usaili sita, hatimaye alipata kazi hiyo.
mchakato mrefu
Finally, we said goodbye and drove home.
Mwisho, tuliagana, tukarudi nyumbani kwa gari.
hatua ya mwisho

first na at first — Kiswahili kina kwanza kwa yote mawili, lakini Kiingereza kinatofautisha. First = hatua ya kwanza katika mfululizo. At first = mwanzoni, kabla ya mabadiliko.

First, we found a hotel. Then we went out for something to eat.
Kwanza, tulipata hoteli. Kisha tukatoka kwenda kula.
hatua ya kwanza
At first I hated the city, but now I love it.
Mwanzoni niliuchukia mji huu, lakini sasa naupenda.
mwanzoni → at first

Tahajia na Matamshi

  • Katika hadithi, was na were kwa kawaida ni dhaifu: /wəz/, /wə/ (UK), /wər/ (US). Irabu inakuwa schwa /ə/ fupi, si a kamili ya Kiswahili: It was raining inasikika karibu kama "it-wəz-raining".
  • had mara nyingi ni dhaifu au imefupishwa: I'd left, she'd forgotten. Sikiliza sauti /d/ kutambua kurudi nyuma. Usiongeze irabu baada ya /d/: I'd ni silabi moja /aɪd/.
  • Mwisho wa -ed: /t/ baada ya sauti zisizo na mtetemo (walked, picked), /d/ baada ya sauti zenye mtetemo (opened, arrived), /ɪd/ baada ya t na d tu (waited, decided). Usiongeze irabu kwa maneno mengine: walked ni silabi moja /wɔːkt/, si "wo-ki-di".
  • Katika maandishi, linker mwanzoni mwa sentensi kwa kawaida hufuatwa na koma: Suddenly, the lights went out. Baada ya linker fupi kama then, koma si lazima.
  • eventually /ɪˈventʃuəli/ ina msisitizo kwenye silabi ya pili: "i-VEN-choo-uh-lee". Kiswahili huweka msisitizo kwenye silabi ya pili kutoka mwisho, kwa hiyo tunaelekea kusema "eventu-A-lly"; weka nguvu kwenye VEN.

Kanuni ya Dhahabu

Past Simple kwa kilichotokea (hata pale Kiswahili kinaposema -ka-), Past Continuous kwa kilichokuwa kikiendelea, Past Perfect kwa kilichokuwa kimetokea kabla. Kumbuka: alikuwa amesimama / amelala / amevaa ni hali → was standing / was asleep / was wearing. Tumia linkers kumwongoza msikilizaji katika hadithi.

Mazoezi

A. Muundo

Andika umbo sahihi la kitenzi kilicho kwenye mabano.

  1. It (snow) when we left the house, so we took the car.
  2. When I got to the cinema, the film already (start).
  3. I (take) a photo, (post) it online and went to bed.
  4. While she (wait) for the bus, she met an old school friend.
  5. I didn't know anyone at the party because I never (meet) them before.
  6. She was exhausted because she (drive) for nine hours. (continuous)

B. Maana

Chagua jibu linalolingana na maana.

  1. Chagua jibu sahihi: …, a dog ran into the road.
  2. Chagua jibu sahihi: We searched for hours and … found the ring under the sofa.
  3. Chagua jibu sahihi: … I opened the door, the cat ran out.
  4. "The baby was crying when I came in." Je, mtoto alianza kulia kwa sababu niliingia? …
  5. Chagua jibu sahihi: … the job was hard, but it got easier.

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. When I got home, I saw that someone has broken the window.
  2. Meanwhile I was sleeping, the storm destroyed the fence.
  3. As soon as I will arrive, I called my mum.
  4. It was getting dark when we finally reached the hotel.

D. Katika Muktadha

Kamilisha hadithi. Tumia umbo sahihi la kitenzi kilicho kwenye mabano, au chagua neno sahihi.

The lost dog
It was a sunny morning and the birds 16 (sing). I 17 (walk) through the park when I saw a small dog. It looked hungry, so I 18 (give) it some of my sandwich. Its collar had a phone number on it, so I called. The owner was so happy! The dog 19 (run) away from her house two days before, and it 20 (sleep) in the park since then. 21 (Eventually / Meanwhile), she arrived in her car and took the dog home.

E. Zamu Yako

Andika hadithi yako mwenyewe kwa Kiingereza.

  1. Andika sentensi mbili za kwanza za hadithi. Tumia Past Continuous kwa mandhari.
  2. Endelea na hadithi yako: ongeza tukio kuu moja na kurudi nyuma (flashback) mmoja.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. B1-03 Past Perfect kwa Kiswahili: Nilikuwa Nimeshaondoka (I Had Already Left)
    It was the first time I (see) snow.
  2. A2-34 Phrasal Verbs za Kila Siku kwa Kiswahili: Get Up, Put On, Turn Off na Zaidi
    It was cold, so I put my coat .
  3. A2-33 Who Called You au Who Did You Call? Maswali ya Kiima na Yambwa (Subject and Object Questions)
    Who (find) the wallet? (wakati uliopita)
Majibu

A. Muundo

  1. was snowing
  2. had … started
  3. took … posted
  4. was waiting
  5. had … met
  6. had been driving / 'd been driving

B. Maana

  1. Suddenly
  2. eventually
  3. As soon as
  4. no
  5. At first

C. Tafuta Kosa

  1. When I got home, I saw that someone had broken the window.
  2. While I was sleeping, the storm destroyed the fence.
  3. As soon as I arrived, I called my mum.
  4. ✓ It was getting dark when we finally reached the hotel.

D. Katika Muktadha

  1. were singing
  2. was walking
  3. gave
  4. had run / ran
  5. had been sleeping / had slept
  6. Eventually

E. Zamu Yako

  1. It was late at night and everyone was sleeping. I was reading in bed.
  2. Suddenly, I heard a noise downstairs. I had forgotten to lock the back door!

F. Marudio Mchanganyiko

  1. had seen
  2. on
  3. found
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play