Narrative Tenses кыргызча: англисче окуяны кантип айтып беребиз?
Telling Stories: Narrative Tenses
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз өткөн окуяны англисче айтып бере аласыз: негизги окуялар үчүн Past Simple (жөнөкөй өткөн чак), фон үчүн Past Continuous (созулма өткөн чак), мурунку окуялар жана иштер үчүн Past Perfect (өткөн чактын аткарылган түрү) же Past Perfect Continuous (өткөн чактын аткарылган созулма түрү) колдоносуз. Ошондой эле аңгемени then, suddenly, meanwhile, eventually сыяктуу сөздөр менен байланыштырасыз.
Негизги ой
Жакшы аңгеме кинодогу бир көрүнүшкө окшош. Анда окуя бар: бирин-бири улап, сюжетти алга жылдырган нерселер. Фон бар: окуянын айланасында мурунтан эле болуп жаткан нерселер – аба ырайы, адамдар, кимдир бирөөнүн эмне кылып жатканы. Кээде артка кайтуу (flashback) да болот: көрүнүштөн мурун болгон бир нерсеге кыска секирик.
Англис тили бул милдеттердин ар бирин өзүнчө чакка берет:
- Past Simple = окуя (I opened the door.)
- Past Continuous = фон (It was raining.)
- Past Perfect = артка кайтуу (Someone had left a note.), ал эми бир убакыттан бери уланып келген иш үчүн – Past Perfect Continuous (She had been crying.)
Бул үч чакты сиз мурунтан билесиз (A1-28, A2-01, B1-03). Бул сабакта аларды бирге колдонобуз: угуучу аңгеменин негизги сызыгы кайсы, фону кайсы, мурун эмне болгонун дайыма билип турушу керек.
Кыргыз тили жана англис тили
Жакшы жаңылык: кыргызча аңгеме да ушул үч катмардан турат. Фонду -ып жаткан, -ып турган менен («шамал согуп жаткан») сүрөттөйбүз, мурунку окуяны -ган экен, -ыптыр менен («кар жаап кетиптир») айтабыз. Бирок эки чоң айырма бар. Биринчиси: кыргызча бир нече окуяны -ып, -ып, -ды чынжырына тизебиз, ошондо чак акыркы этиште гана көрүнөт («учактан түшүп, сумкамды алып, такси издедим»). Англисчеде ар бир этиш өзүнчө Past Simple формасында турат. Экинчиси: -ган формасы өткөн окуяны билдирет. Present Perfect-ти -ган формасына барабар деп ойлоо оңой, бирок андай эмес. Аңгеменин ичиндеги мурунку окуя үчүн англисче had керек, has эмес. Англисче чакты кыргызча форма эмес, убакыт чечет: окуя аңгемедеги учурдан мурун болсо – Past Perfect.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Учактан түшүп, сумкамды алып, такси издедим. | I got off the plane, collected my bag and looked for a taxi. | кыргызча чак акыркы этиште гана; англисче ар бир этиш – Past Simple |
| Шамал катуу согуп жаткан. | The wind was blowing hard. | Бул жерде да ушундай: фон → was / were + -ing |
| Баары уктаганы жатып калышкан экен. | Everyone had gone to bed. | «-ган экен» – мурунку окуя → had + үчүнчү форма (has эмес) |
| Түнү кар жаап кетиптир. | It had snowed during the night. | «-ыптыр» – кийин байкалган мурунку окуя → Past Perfect |
| Автобус келгенде, ал бир сааттан бери күтүп турган эле. | She had been waiting for an hour when the bus came. | «…дан бери» → for; had been + -ing |
| Анын жүзүн көрөрүм менен, бир нерсе болгонун сездим. | As soon as I saw her face, I knew something was wrong. | «-ары менен» → as soon as + Past Simple |
| Үйгө келсем, баары уктап жатышыптыр. | When I got home, everyone was sleeping. | аңгемедеги «-сам» = when, if эмес |
| Капыстан / ошол убакта / акыры | suddenly / meanwhile / eventually | Бул жерде да ушундай: байламта сөздөр сүйлөмдүн башында |
Кыскасы: окуялардын чынжырында ар бир этишти Past Simple менен айтыңыз; «-ып жаткан» фону → was / were + -ing; «-ган экен», «-ыптыр» менен айтылган мурунку окуя → had + үчүнчү форма; «…дан бери күтүп турган» → had been + -ing … for.
Түзүлүшү
Аңгеменин чактары
| Аңгемедеги милдети | Чак | Түзүлүшү | Мисал |
|---|---|---|---|
| Негизги окуялар (ирети менен) | Past Simple | этиш + -ed / туура эмес этиш | She picked up the phone. |
| Фон, уланып жаткан иш | Past Continuous | was / were + -ing | It was getting dark. |
| Мурунку окуя (артка кайтуу) | Past Perfect | had + үчүнчү форма | She had forgotten her charger. |
| Мурун башталып, бир убакыт уланган иш | Past Perfect Continuous | had been + -ing | She had been driving for hours. |
Убакытты байланыштырган сөздөр
| Милдети | Сөздөр | Мисал |
|---|---|---|
| Башталышы («адегенде») | first | First, we checked in. |
| Кийинки кадам («андан кийин») | then, after that, next | Then we went to the beach. |
| Дароо кийин («-ары менен») | as soon as + сүйлөм | As soon as I sat down, my phone rang. |
| Ошол эле убакта, башка жерде («ошол убакта») | meanwhile | Meanwhile, my sister was waiting at home. |
| Күтүлбөгөн жерден («капыстан») | suddenly | Suddenly, the lights went out. |
| Узак убакыттан же көп кыйынчылыктан кийин («акыры») | eventually | Eventually, the train arrived. |
Колдонулушу
1Past Simple: негизги окуялар
Аңгеменин негизги окуялары Past Simple менен, болгон ирети боюнча айтылат. Ар бир окуя аңгемени алга жылдырат. Кыргызча «-ып, -ып, -ды» чынжыры англисчеде бир нече Past Simple этишке айланат.
2Past Continuous: фон
Көрүнүштү сүрөттөө үчүн Past Continuous колдонуңуз: аба ырайы, маанай, негизги окуя болгондо адамдар эмне кылып жатканы A2-02. Кыргызча бул жерде «-ып жаткан», «-ып отурган», «-ып бараткан» дейбиз.
3Past Perfect: аңгемедеги учурдан мурунку окуялар
Аңгеменин ортосунда мурун болгон бир нерсени айтуу керек болсо, Past Perfect колдонуңуз. Ал realise, find out, discover, notice, see that сыяктуу этиштерден кийин абдан көп кездешет. Кыргызча бул жерде көбүнчө «-ган экен», «-ыптыр», «-ганымды түшүндүм» дейбиз.
4Past Perfect Continuous: бир убакыттан бери уланып келген иш
Аңгемедеги бир учурга чейин бир топ убакыт уланып келген иш үчүн had been + -ing колдонуңуз. Ал көбүнчө бир абалды түшүндүрөт (she was tired) же негизги окуя болгондо иш канча убакыт уланганын көрсөтөт. Бул – Present Perfect Continuous чагынын өткөн чактагы түрү B1-01; B1-03 да караңыз. Кыргызча «бир сааттан бери күтүп турган эле» дегенде этиш уланып жаткан формада турат, ошондуктан англисчеде да кээде жөн гана was waiting деп коюу оңой. Узактыкты айтсаңыз, had been + -ing тандаңыз.
5Негизги окуяларды байланыштыруу: first, then, after that, as soon as
Байламта сөздөр негизги окуялардын иретин көрсөтөт. As soon as «дароо кийин» дегенди билдирет, андан кийин толук сүйлөм (ээ + этиш) келет. Кыргызча бул «-ары менен» («көрөрүм менен»).
6Ыргакты өзгөртүү: suddenly, meanwhile, eventually
Suddenly күтүлбөгөн окуяны киргизет (адатта Past Simple менен). Meanwhile ошол эле убакта башка жерде болуп жаткан нерсеге секирет. Eventually «узак убакыттан же көп кыйынчылыктан кийин» дегенди билдирет; «балким» деген мааниси жок.
7Бир аңгеме, үч чак
Бул кыска аңгемеде ар бир чак өз милдетин аткарат.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «-ып, -ып, -ды» → leave, stop, reached. Кыргызча удаалаш окуяларды бир сүйлөмгө «-ып» менен тизебиз, ал эми чак жана жак акыркы этиште гана көрүнөт: «Бишкектен эрте чыгып, Кеминге токтоп, түшкө чейин Чолпон-Атага жеттик». «-ып» формасында чак жок болгондуктан, англисчеде да биринчи этиштерди негизги формада калтырып, акыркысын гана өткөн чакка коюу оңой. Англисчеде чынжырдагы ар бир этиш Past Simple формасында турат.
2. «-ыптыр», «-ган экен» → has / have. Кыргызча аңгемеде кийин байкаган мурунку окуяны «кетип калыптыр», «жабылып калган экен» деп айтабыз. «-ган» формасы көп окуучуларга Present Perfect-ти эске салат, ошондуктан өткөн аңгеменин ичинде has / have айтылып калат. Аңгеме өткөндө болсо, андан мурунку окуя үчүн had + үчүнчү форма керек.
3. «Келсем, …» → If I came. Кыргызча аңгемеде «-са» формасы шартты эмес, окуянын учурун билдириши мүмкүн: «Ашканага кирсем, сиңдим чак-чакты жашыруун жеп отуруптур». Сөздүктө «-са» = if болгондуктан, аны if деп которуп коюу оңой. Бирок англисчеде if шарт же «ар дайым … сайын» деген маанини берет. Бир жолку окуя жөнүндө аңгемеде when колдонуңуз.
4. «…дан бери күтүп турган» → was waiting since. Кыргызча «эки сааттан бери» деп узактыкты чыгыш жөндөмө (-дан) жана «бери» менен айтабыз, этиш болсо уланып жаткан формада калат. Ошондуктан англисчеде since two hours жана was + -ing бирге айтылып калат. Узактык for менен айтылат (since – башталган учур менен: since six o'clock), ал эми аңгемедеги бир учурга чейин уланган иш үчүн had been + -ing керек.
Чаташтырбаңыз
Фон жана окуя – Бир эле этиш милдетине жараша фон да, окуя да боло алат. Кыргызча да айырма этиштен көрүнөт: «ыйлап жаткан» (фон) жана «ыйлап жиберди» (окуя).
while жана meanwhile – While бир сүйлөмдүн ичинде эки бөлүктү бириктирет («-ып жатканда»); meanwhile башка жер же башка адам жөнүндө жаңы сүйлөмдү баштайт («ошол убакта»). A2-02 караңыз.
eventually жана finally – Кыргызча экөө тең көбүнчө «акыры» деп которулат. Eventually узак же оор процессти баса белгилейт. Finally тизмедеги акыркы кадамды же күтүүнүн аягын да билдирет. (At the end жана in the end: B1-31 караңыз.)
first жана at first – First = катардагы биринчи кадам («адегенде»). At first = башында, бир нерсе өзгөргөнгө чейин («башында»).
Жазылышы жана айтылышы
- Аңгемеде was жана were адатта алсыз айтылат: /wəz/, /wə/ (UK), /wər/ (US). It was raining дегенде басым raining сөзүнө түшөт. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан бул кыска, бош үндүүгө өзүнчө көнүү керек.
- had да алсыз же кыскартылган формада айтылат: I'd left, she'd forgotten. Артка кайтууну угуу үчүн ошол кыска /d/ тыбышына көңүл буруңуз. Аны жутуп жибербеңиз: антпесе I'd left дал I left сыяктуу угулат.
- -ed аягы: каткалаң үнсүздөн кийин /t/ (walked, picked), жумшак үнсүздөн жана үндүүдөн кийин /d/ (opened, arrived, played), t жана d тыбыштарынан кийин /ɪd/ (waited, decided). walked бир муун: /wɔːkt/, аягына кошумча үндүү кошпоңуз. opened сөзүнүн аягындагы /d/ үндүү бойдон калат, аны т деп катуулатпаңыз.
- Жазууда сүйлөмдүн башындагы байламта сөздөн кийин адатта үтүр коюлат: Suddenly, the lights went out. Then сыяктуу кыска сөздөрдөн кийин үтүр милдеттүү эмес.
- eventually /ɪˈventʃuəli/: басым экинчи муунда. Кыргызча адатка салып басымды акыркы муунга койбоңуз.
- suddenly /ˈsʌdnli/: басым биринчи муунда; /ʌ/ – кыргызча а да, о да эмес, ооз жарым ачык, кыска жана бош үндүү.
Алтын эреже
Эмне болгонун – Past Simple менен, эмне болуп жатканын – Past Continuous менен, мурун эмне болуп калганын – Past Perfect менен айтыңыз. Угуучуну аңгеме боюнча байламта сөздөр менен алып жүрүңүз. Эсиңизде болсун: «-ып, -ып, -ды» чынжырында англисче ар бир этиш өткөн чакта, ал эми «-ган экен» менен айтылган мурунку окуя – had, has эмес.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз.
-
It (snow) when we left the house, so we took the car.
-
When I got to the cinema, the film already (start).
-
I (take) a photo, (post) it online and went to bed.
-
While she (wait) for the bus, she met an old school friend.
-
I didn't know anyone at the party because I never (meet) them before.
-
She was exhausted because she (drive) for nine hours. (continuous)
B. Мааниси
Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: …, a dog ran into the road.
-
Туура жоопту тандаңыз: We searched for hours and … found the ring under the sofa.
-
Туура жоопту тандаңыз: … I opened the door, the cat ran out.
-
«The baby was crying when I came in.» Бала мен киргендиктен ыйлай баштадыбы? …
-
Туура жоопту тандаңыз: … the job was hard, but it got easier.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
When I got home, I saw that someone has broken the window.
-
Meanwhile I was sleeping, the storm destroyed the fence.
-
As soon as I will arrive, I called my mum.
-
It was getting dark when we finally reached the hotel.
D. Текстте
Кашаадагы этиштердин туура формасын жазыңыз же туура сөздү тандаңыз.
It was a sunny morning and the birds 16 (sing). I 17 (walk) through the park when I saw a small dog. It looked hungry, so I 18 (give) it some of my sandwich. Its collar had a phone number on it, so I called. The owner was so happy! The dog 19 (run) away from her house two days before, and it 20 (sleep) in the park since then. 21 (Eventually / Meanwhile), she arrived in her car and took the dog home.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүздүн аңгемеңизди англисче жазыңыз.
-
Аңгемеңиздин алгачкы эки сүйлөмүн жазыңыз. Фон үчүн Past Continuous колдонуңуз.
-
Аңгемеңизди улантыңыз: бир негизги окуя жана бир артка кайтуу кошуңуз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B1-03 Past Perfect кыргызча: «кетип калган экен» англисче кантип айтылат? (had + үчүнчү форма) It was the first time I (see) snow.
-
A2-34 Phrasal verbs кыргызча: get up, put on, look for жана башка көп кездешкен фразалык этиштер It was cold, so I put my coat .
-
A2-33 Who called you? же Who did you call? Ээге жана толуктоочко суроо кыргызча Who (find) the wallet? (past)
Жооптор
A. Түзүлүшү
- was snowing
- had … started
- took … posted
- was waiting
- had … met
- had been driving / 'd been driving
B. Мааниси
- Suddenly
- eventually
- As soon as
- no
- At first
C. Катаны табыңыз
- When I got home, I saw that someone had broken the window.
- While I was sleeping, the storm destroyed the fence.
- As soon as I arrived, I called my mum.
- ✓ It was getting dark when we finally reached the hotel.
D. Текстте
- were singing
- was walking
- gave
- had run / ran
- had been sleeping / had slept
- Eventually
E. Сиздин кезегиңиз
- It was late at night and everyone was sleeping. I was reading in bed.
- Suddenly, I heard a noise downstairs. I had forgotten to lock the back door!
F. Аралаш кайталоо
- had seen
- on
- found
