Narrative Tenses azərbaycanca: ingiliscə hekayə necə danışılır?
Telling Stories: Narrative Tenses
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz keçmişdən hekayə danışa biləcəksiniz: əsas hadisələri Past Simple (sadə keçmiş zaman), fonu Past Continuous (keçmiş davamedici zaman), daha əvvəl baş verənləri isə Past Perfect (keçmiş bitmiş zaman) və ya Past Perfect Continuous (keçmiş bitmiş davamedici zaman) ilə deyəcəksiniz. Hekayəni then, suddenly, meanwhile və eventually kimi sözlərlə bir-birinə bağlayacaqsınız.
Əsas fikir
Yaxşı hekayə filmdəki səhnə kimidir. Orada hadisələr var: bir-birinin ardınca baş verən və süjeti irəli aparan işlər. Dekor da var: hadisələrin ətrafında artıq davam edənlər, yəni hava, insanlar, kimin nə ilə məşğul olduğu. Bəzən də geriyə dönüş (flashback) olur: səhnədən əvvəl baş vermiş bir şeyə qısa bir sıçrayış.
İngilis dili bu işlərin hər birini ayrı zamana tapşırır:
- Past Simple = hadisə (I opened the door.)
- Past Continuous = dekor (It was raining.)
- Past Perfect = geriyə dönüş (Someone had left a note.), bir müddət davam etmiş iş üçün isə Past Perfect Continuous (She had been crying.)
Bu üç zamanı artıq tanıyırsınız (A1-28, A2-01, B1-03). Bu dərs onları birlikdə işlətmək haqqındadır: dinləyən həmişə bilməlidir ki, hekayənin əsas xətti hansıdır, fon hansıdır və nə daha əvvəl olub.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Burada yaxşı xəbər var: Azərbaycan dilində də hekayə üçün üç forma var və onlar ingilis zamanlarına çox yaxşı uyğun gəlir. -dı / -di («gəldi») hadisədir → Past Simple. -ırdı / -irdi («gəlirdi») fondur → Past Continuous. -mışdı / -mişdi («gəlmişdi») daha əvvəlki hadisədir → Past Perfect: «Mən çatanda film artıq başlamışdı» = When I arrived, the film had already started.
Fərqlər üç yerdədir. Birincisi, «ki» ilə gələn hissədə biz danışanın o anki baxışını saxlayırıq: «Başa düşdüm ki, noutbuku qatarda qoymuşam». İngiliscədə isə hekayə keçmişdədir, ona görə had left lazımdır, have left yox. İkincisi, müddəti azərbaycanca «bir saat idi ki, gözləyirdi» kimi deyirik; ingiliscədə bunun üçün had been waiting var. Üçüncüsü, «oturmuşdu», «yatmışdı», «geyinmişdi» kimi formalar çox vaxt o anki vəziyyəti bildirir; ingiliscədə bu, adətən Past Continuous və ya Past Simple olur, Past Perfect yox.
| Azərbaycanca | Hekayədəki işi | İngiliscə |
|---|---|---|
| Təyyarədən düşdüm və taksi axtardım. | hadisələr ardıcıl | I got off the plane and looked for a taxi. |
| Soyuq gecə idi, külək bərk əsirdi. | fon | The wind was blowing hard. |
| Mən içəri girəndə körpə ağlayırdı. | fon: artıq ağlayırdı | The baby was crying when I came in. |
| Yer ağappaq idi. Gecə qar yağmışdı. | daha əvvəlki hadisə | It had snowed during the night. |
| Başa düşdüm ki, noutbuku qatarda qoymuşam. | «ki» hissəsində daha əvvəlki hadisə | I realised I had left my laptop on the train. |
| Avtobus gələndə o, bir saat idi ki, gözləyirdi. | müddəti olan əvvəlki iş | She had been waiting for an hour when the bus came. |
| Adamlar kafenin qarşısında oturmuşdular. | vəziyyət | People were sitting outside the café. |
| Saatlarla gözlədik. Axırda usta gəldi. | uzun gözləmədən sonra | Eventually, a mechanic arrived. |
Quruluş
Hekayə zamanları
| Hekayədəki işi | Zaman | Quruluş | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Əsas hadisələr (ardıcıl) | Past Simple | feil + -ed / qaydasız forma | She picked up the phone. |
| Fon, davam edən iş | Past Continuous | was / were + -ing forması | It was getting dark. |
| Daha əvvəlki hadisə (geriyə dönüş) | Past Perfect | had + üçüncü forma | She had forgotten her charger. |
| Daha əvvəl müəyyən müddət davam edən iş | Past Perfect Continuous | had been + -ing forması | She had been driving for hours. |
Zaman bağlayıcıları (time linkers)
| İşi | Sözlər | Nümunə |
|---|---|---|
| Başlanğıc | first | First, we checked in. |
| Növbəti addım | then, after that, next | Then we went to the beach. |
| Dərhal sonra | as soon as + budaq cümlə | As soon as I sat down, my phone rang. |
| Eyni vaxtda, başqa yerdə | meanwhile | Meanwhile, my sister was waiting at home. |
| Gözlənilmədən | suddenly | Suddenly, the lights went out. |
| Uzun vaxtdan və ya çox problemdən sonra | eventually | Eventually, the train arrived. |
İstifadə
1Past Simple: əsas hadisələr
Hekayənin əsas hadisələri baş verdikləri sırayla Past Simple formasında olur. Hər biri hekayəni bir addım irəli aparır.
2Past Continuous: fon
Səhnəni qurmaq üçün Past Continuous işlədin: hava, mühit, əsas hadisə baş verəndə insanların nə ilə məşğul olduğu A2-02.
3Past Perfect: hekayə vaxtından əvvəlki hadisələr
Hekayənin ortasında daha əvvəl baş vermiş bir şeyi demək lazım gələndə Past Perfect işlədin. Bu forma realise, find out, discover, notice, see that kimi feillərdən sonra çox işlənir.
4Past Perfect Continuous: bir müddət davam etmiş iş
Hekayədəki bir ana qədər müəyyən müddət davam etmiş iş üçün had been + -ing forması işlədin. Bu forma çox vaxt bir vəziyyəti izah edir (she was tired) və ya əsas hadisə baş verəndə işin nə qədər davam etdiyini göstərir. Bu, Present Perfect Continuous formasının keçmiş variantıdır B1-01; B1-03 dərsinə də baxın. Azərbaycanca burada çox vaxt «… idi ki, …-ırdı» deyirik.
5Əsas hadisələri bağlamaq: first, then, after that, as soon as
Bağlayıcılar əsas hadisələrin sırasını göstərir. As soon as «dərhal sonra» deməkdir və ondan sonra budaq cümlə gəlir: azərbaycancadakı «-an kimi» («görən kimi»).
6Ritmi dəyişmək: suddenly, meanwhile, eventually
Suddenly («birdən») gözlənilməz hadisəni gətirir (adətən Past Simple ilə). Meanwhile («bu vaxt», «bu arada») eyni vaxtda başqa yerdə baş verən bir şeyə keçir. Eventually «uzun vaxtdan və ya çox problemdən sonra», yəni «axırda», «sonunda» deməkdir. Onun «ehtimal ki» mənası yoxdur.
7Bir hekayə, üç zaman
Bu qısa hekayədə hər zaman öz işini görür.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Başa düşdüm ki, … -mışam» → has / have. Azərbaycancada «ki» hissəsində o anki baxışı saxlayırıq: «Gördüm ki, qardaşım tortu yeyib», «Başa düşdüm ki, biletləri evdə qoymuşam». Bu «-ıb», «-mışam» formaları ingiliscəyə Present Perfect kimi keçir. Amma hekayənin baxış nöqtəsi keçmişdədir: daha əvvəlki hadisə üçün had + üçüncü forma lazımdır.
2. «Oturmuşdu», «yatmışdı», «geyinmişdi» → had sat, had slept, had worn. Azərbaycancada «-mışdı» çox vaxt o anki vəziyyəti bildirir: «Mən gələndə babam divanda yatmışdı» = baba o vaxt yuxuda idi. İngiliscədə had slept isə «daha əvvəl yatıb qalxmışdı» kimi başa düşülür. O anki vəziyyət üçün Past Continuous (was sleeping) və ya sifət (was asleep), geyim üçün was wearing işlədin.
3. «Bir saat idi ki, …-ırdı» → was …-ing for an hour. Azərbaycancada müddəti «… idi ki» və «-ırdı» ilə deyirik, ona görə Past Continuous ilə tərcümə etmək təbii görünür. İngiliscədə keçmişdəki bir ana qədər davam etmiş iş üçün had been + -ing daha düzgündür.
4. «Axırda», «sonunda» → at the end. «Sonunda taksiyə mindik» cümləsini sözbəsöz tərcümə edəndə at the end alınır. Amma at the end adətən «nəyinsə sonunda» deməkdir: at the end of the film, at the end of the street. «Bütün bunlardan sonra», «axırda» mənası üçün eventually və ya in the end deyin (B1-31 dərsinə baxın).
Qarışdırmayın
Fon və hadisə — Eyni feil işindən asılı olaraq həm fon, həm də hadisə ola bilər. Azərbaycanca da fərq eynidir: «ağlayırdı» və «ağladı / ağlamağa başladı».
while və meanwhile — While («-arkən», «-dığı vaxt») bir cümlədə iki budaq cümləni birləşdirir. Meanwhile («bu vaxt») başqa yer və ya başqa adam haqqında yeni cümləyə başlayır. A2-02 dərsinə baxın.
eventually və finally — Eventually uzun və ya çətin prosesi vurğulayır. Finally həm də siyahıda son addımı və ya gözləmənin sonunu göstərir. (At the end və in the end fərqi: B1-31 dərsinə baxın.)
first və at first — First = ardıcıllıqda birinci addım. At first = əvvəl-əvvəl, bir dəyişiklikdən əvvəl. Azərbaycancadakı «əvvəlcə» hər ikisi ola bilər, ona görə mənaya baxın.
Yazılış və tələffüz
- Hekayədə was və were adətən zəif deyilir: /wəz/, /wə/ (UK), /wər/ (US). It was raining bir axında deyilir: /ɪt wəz ˈreɪnɪŋ/. İlk səs /w/ dodaqları yuvarlaqlaşdırmaqla deyilir, azərbaycan dilindəki v kimi alt dodağı dişə toxundurmayın: «vaz» yox.
- had zəif deyilir və ya qısalır: I'd left, she'd forgotten. Geriyə dönüşü eşitmək üçün /d/ səsinə qulaq asın. Özünüz deyəndə də /d/ səsini aydın deyin: söz sonunda cingiltili samiti karlaşdırmaq vərdişi ilə /d/ itə və ya /t/ kimi eşidilə bilər.
- -ed sonluğu: kar səslərdən sonra /t/ (walked, picked), cingiltili səslərdən sonra /d/ (opened, arrived), t və d hərflərindən sonra /ɪd/ (waited, decided). walked bir hecadır: /wɔːkt/. Sona əlavə sait artırıb «vokked» kimi deməyin.
- Yazıda cümlənin əvvəlindəki bağlayıcıdan sonra adətən vergül qoyulur: Suddenly, the lights went out. Then kimi qısa sözlərdən sonra vergül məcburi deyil.
- eventually sözündə vurğu ikinci hecaya düşür: /ɪˈventʃuəli/. Azərbaycan dilindəki kimi son hecanı vurğulamayın.
Qızıl qayda
Baş verən üçün Past Simple, davam edən üçün Past Continuous, daha əvvəl baş vermiş üçün Past Perfect. Dinləyəni hekayə boyu bağlayıcı sözlərlə aparın.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Mötərizədəki feili düzgün formada yazın.
-
It (snow) when we left the house, so we took the car.
-
When I got to the cinema, the film already (start).
-
I (take) a photo, (post) it online and went to bed.
-
While she (wait) for the bus, she met an old school friend.
-
I didn't know anyone at the party because I never (meet) them before.
-
She was exhausted because she (drive) for nine hours. (continuous)
B. Məna
Mənaya uyğun cavabı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: …, a dog ran into the road.
-
Düzgün cavabı seçin: We searched for hours and … found the ring under the sofa.
-
Düzgün cavabı seçin: … I opened the door, the cat ran out.
-
"The baby was crying when I came in." Körpə mən içəri girdiyim üçün ağlamağa başladı? …
-
Düzgün cavabı seçin: … the job was hard, but it got easier.
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
When I got home, I saw that someone has broken the window.
-
Meanwhile I was sleeping, the storm destroyed the fence.
-
As soon as I will arrive, I called my mum.
-
It was getting dark when we finally reached the hotel.
D. Mətndə
Mötərizədəki feilləri düzgün formada yazın və ya düzgün sözü seçin.
It was a sunny morning and the birds 16 (sing). I 17 (walk) through the park when I saw a small dog. It looked hungry, so I 18 (give) it some of my sandwich. Its collar had a phone number on it, so I called. The owner was so happy! The dog 19 (run) away from her house two days before, and it 20 (sleep) in the park since then. 21 (Eventually / Meanwhile), she arrived in her car and took the dog home.
E. Sizin növbəniz
Öz hekayənizi ingiliscə yazın.
-
Hekayənin ilk iki cümləsini yazın. Fon üçün Past Continuous işlədin.
-
Hekayənizi davam etdirin: bir əsas hadisə və bir geriyə dönüş əlavə edin.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
B1-03 Past Perfect azərbaycanca: «mən gələndə film başlamışdı» ingiliscə It was the first time I (see) snow.
-
A2-34 Phrasal verbs azərbaycanca: get up, put on, turn off və digər gündəlik feillər It was cold, so I put my coat .
-
A2-33 Who called you, yoxsa Who did you call? Mübtəda və tamamlıq sualları sadə dillə Who (find) the wallet? (past)
Cavablar
A. Quruluş
- was snowing
- had … started
- took … posted
- was waiting
- had … met
- had been driving / 'd been driving
B. Məna
- Suddenly
- eventually
- As soon as
- no
- At first
C. Səhvi tapın
- When I got home, I saw that someone had broken the window.
- While I was sleeping, the storm destroyed the fence.
- As soon as I arrived, I called my mum.
- ✓ It was getting dark when we finally reached the hotel.
D. Mətndə
- were singing
- was walking
- gave
- had run / ran
- had been sleeping / had slept
- Eventually
E. Sizin növbəniz
- It was late at night and everyone was sleeping. I was reading in bed.
- Suddenly, I heard a noise downstairs. I had forgotten to lock the back door!
F. Qarışıq təkrar
- had seen
- on
- found
